00:00Noong dekada 80, natuklasang mayaman sa ginto ang mga bundok ng Barangay Quimato sa Tiboli, South Cotabato.
00:12Dinagsa ito ng maraming minero mula sa iba't ibang panig ng Mindanao.
00:19Pati mga banyagang kumpanya nagtayo ng kanilang large scale mining operation dito.
00:30Makalipas ang apat na dekada, ngayon lang nakuha ng mga katutubong Tiboli ang karapatang makapagmina sa kanilang sariling lupa.
00:42Patuloy silang naghahanap ng ginto, sinisimot kung anuman ang naiwan pa.
00:50Kailangan maaga kami sa minahan.
00:52Wala na kami.
00:53Wala na, maraming makuha ng ginto.
01:00Tatlongpong taon ng minero si Renato Fado, isang katutubong Tiboli.
01:21Dating magsasaka, pumasok siya sa pagmimina nang magkaroon siya ng sariling pamilya.
01:27Kesa magsasaka po, ang kita sa tatlong buwan bago ka mag-harvest, mag-ane.
01:36Ikumpere ko lang sa pagmimina ko, ang tatlong buwan makita ko lang sa isang buwan o tatlong linggo lang sa minahan.
01:47Pero ang problema, delikado.
01:48Yun lang ang problema.
01:51Pero hindi ko na yan iniisip, pagpakapira lang.
01:57Ilang oras po ba kayo nasa loob ng tunnel?
02:00Minsan, limang oras. Abotan kami ng walong oras.
02:05Walong oras sa loob ng tunnel?
02:07Oo.
02:07Hindi ka makakita ng araw. Walang liwanag. Maliban lang sa ilaw mo, nang dinala mo.
02:13Anong oras kayo nagpasok?
02:16Eight.
02:16Eight o'clock?
02:17Eight o'clock. Labas kami, alam, five o'clock.
02:20Hindi na kayo nakakita ng liwanag niyan?
02:22Lahat buong araw at buong gabi-gabi lang, dilim ang makita mo.
02:28Tekila namin, Panginoon, nagpasalangin ko kami.
02:30Ikaw ang protection sa matagos sa kanama.
02:33Bago ako pumasok, ma'am, maganda salbo ako.
02:38Nga Lord, Ikaw na ang bahala sa buhay ko kasi wala akong magawa.
02:43Kung wala ikaw sa pabuhay ko.
02:45Sa simula, nakakatayo pa kami habang naglalakad.
03:03Pero habang lumalalim, mas nagiging malinaw ang hirap na aming gagawin.
03:09Malamig pala dito, no?
03:11Ay namin po rin sa loob.
03:13Kung nakikita ninyo ito, ayan.
03:16Yan po yung, ano nila, blower nila.
03:20Yan yung nagsusupply ng hangin sa loob kasi.
03:25Ngayon, nakakahinga pa tayo ng ayos.
03:27Pero mamaya, pag doon na sa kaloob-looban ng tunnel,
03:33ano, medyo manipis na ang hangin.
03:36Maya-maya, isang maliit na butas ang aming nadaanan.
03:45Nasimot na raw nila ang ginto sa bahaging ito.
03:49Para kasi...
03:49Nakundem na ang mga destino.
03:51Hindi natuloy kasi wala nang ginto.
03:55Wala nang ginto dyan.
03:57Kinundem na.
03:58Hindi na pwedeng pasukan.
04:04Regular daw silang minomonitor ng DNR
04:07para malaman kung ligtas pa bang pasukin ang isang mina
04:11o dapat na itong i-abandona.
04:17Makalipas ang ilang minuto,
04:20tumigil sa isang bahagi si Kuya Renato.
04:27Papasok na tayo?
04:28Okay po.
04:30Sige po, Kuya.
04:31Pasok na.
04:32Sus, kalalim!
04:50Huwag, kalalim ay!
04:52Sige, sige, kaya yan.
04:58Sus, Mariusip, kalalim.
05:01Sige.
05:02Sige, sige, sige. Kaya, kaya.
05:06Hindi ito ang unang beses na nakapasok ako sa isang minahan.
05:13Pero lubhang maliit ang butas sa minahang ito.
05:20Hindi ko kaya pag may hawak akong isang pang ano.
05:23Pwede bang mag-Gopro ka na lang?
05:25Anong tingin mo?
05:27Pwede mag-Gopro na ako.
05:28Mahirap pag may hawak akong GoPro.
05:30Pasikip yung hindi mo kaya.
05:31May camera.
05:32Hindi kaya.
05:33Gopro na lang ako.
05:34Masikip dito.
05:36Jean, hindi ko kaya kasi maglakad na, mag-ano, kapit-kapit ng may hawak akong isang camera.
05:42Kailangan ko dalawang kamay.
05:43Sige.
05:48Maba na.
05:49Laban na.
05:51Laban na.
05:51Pasikot-sikot ang daan sa loob.
06:03Matalas ang mga pato, masikip at kailangan mong gumapang para pagkasahin ang iyong sarili.
06:09Kaya dinodoble mo ang gamit mo para?
06:15Kasi masasaktan talaga matalas ang mga bato.
06:18Opa.
06:18O, okay.
06:19Kailangan ala Spider-Man pa pala dito.
06:30Ayan po.
06:32O, hindi ko alam kung advantage ba yung maliit o yung malaki, yung matangkad o yung pandak.
06:42Kasi kapag matangkad ka, nakakakapit ka sa mga bato-bato ng mas mabilis.
06:50Pero pag matangkad ka rin, nauumpog ka rin.
06:55Tingnan natin ito.
06:56Isang pupuntahan.
07:05Hindi ko alam kung gaano pakalalim ang butas na aming lulusungin.
07:12Madaling dapuan ang takot at kaba.
07:14Dahil pakiramdam mo, walang katapusan ang pasikot-sikot sa ilalim ng lupa.
07:20Sus, kasikip talaga dito.
07:28Pumukas na pa.
07:35Malaling pa pala ito.
07:38Oh my God.
07:39Pag hindi mo kabisado itong mina, maliligaw ka.
07:52Kasi akala ko dead end na dito sa kinauupuan ko.
07:55Pero pag tinignan mo pa doon,
07:59ayoko na pumasok doon.
08:03Pero malaling pa pala.
08:05May tunnel pa doon.
08:06Makalipas ang ilang minuto.
08:14So naabot na natin yung dulo ng destination natin.
08:20Pagdating sa ilalim,
08:21diretsyo sa pagtitik-tik at pagtitibag ng bato si Renato.
08:24Gamit ang nag-iisang flashlight sa kanyang ulo,
08:32hinanap niya ang bakas ng ginto sa mga bato.
08:35Paano niyo po nalaman na meron pong ginto dito?
08:44Ito yung mga ano ma'am,
08:45may mga guide.
08:46Kasi ito yung ano,
08:48main bina niyan.
08:49May bulawan dyan?
08:51Opo, minsan kakapit ito sa bato.
08:55Ah, may ginto dyan?
08:57Kita nyo?
08:58Ayan, ginto yan?
09:00Hindi pa po.
09:01Ah, hindi pa.
09:01Pero kumbaga may kasamang ginto ito.
09:05Kumbaga buhay na bato.
09:0730 years na kasing nagmimina itong si Kuya Renato,
09:11kaya kabisado na niya yung itsura ng bato na may bulawan.
09:17Masikip, madilim at manipis ang hangin sa ilalim.
09:23Hindi ko alam kung paano sila nakakatagal sa ganitong lugar.
09:30Hindi naman ako nag-iisa.
09:31Minsan, minsan ako nag-iisa pag may ano, may kasama ko.
09:37Pero ang sikip-sikip po, dito lang kayo, hindi kayo aakyat?
09:41Hindi, nababao naman ako.
09:43Dito na rin kayo kakain?
09:44O, yung mga makain lang ang mga tinapay.
09:48Hindi na kayo lalabas?
09:51Hindi na.
09:53Wala.
09:55Pagod na kasi pag maglabas ka na ano eh.
09:57Ah.
09:58Maraming pasikot-sikot sa loob ng mina.
10:04Bawat isang minero may sariling butas na halos iisang tao lang ang kasya.
10:09So, makikita ninyo, pagbaba mo dito sa shaft na to, merong dalawang pupuntahan.
10:20Pwedeng dito, kung nasaan nakapuesto si Kuya Renato, or pwede dito sa kabila.
10:27Doon, dyan naman nakapuesto yung kasamahan niya.
10:33Maraming salamat sa pagtutok ninyo sa eyewitness, mga kapuso.
10:36Anong masasabi ninyo sa dokumentaryong ito?
10:39I-comment nyo na yan, tapos mag-subscribe na rin kayo sa GMA Public Affairs YouTube channel.
Comments