00:00Noong unang panahon, noong hindi pa naiimbento ang dyaryo at libro,
00:20lahat ng kasaysayan at epiko ipinabasa lamang sa pamamagitan ng awit, tula at kwento.
00:30Pero paano kung ang mga sinaunang kanlungan ng kasaysayan ay tuluyan ng tumanda at pumanaw?
01:00Sino ang magtutulay sa kahapon at ngayon?
01:05Mahigit dalawangpung taon na ang nakalilipas ng akyatingko ang bulubundukin ng tapas sa pagitan ng kapis at iluilo.
01:28Ang aking pakay ang mga binukot na minsang naging kanlungan ng mga epiko ng panay.
01:45Binukot ang tawag sa mga babaeng ibinubukod o itinatago ng kanilang mga magulang sa loob ng kanilang tahanan.
01:56Maganda, maputi ang balat, inaalagaan na parang prinsesa, hindi pwedeng lumabas at makita ng iba,
02:11ni hindi pwedeng tumapak sa lupa ang mga paa.
02:15Pero higit sa kanilang ganda, may mahalagang papel na ginagampana ng mga babaeng binukot.
02:32Sa pamamagitan ng awit at sayaw, kapisado nila ang sugidanon o ang mga epiko at kasaysayan ng kanilang tribo.
02:41Sila ang daluyan ng kultura at kailangan nilang ituro ito sa susunod na henerasyon ng mga binukot.
03:02Pero nang mangyari ang World War II, marami raw binukot ang naging biktima ng mga Hapon.
03:08Pagpasok naman ang dekada 50, dumami ang mga eskwelahan sa probinsya.
03:15Imbis na gawing binukot, pinag-aral na ang mga batang babae.
03:25Matagal nang itinigil yung tradisyon o yung practice ng pagbibinukot.
03:30Kasi wala na rin mga pamilya na gustong ibukot yung kanilang mga anak.
03:35So kung meron mang binukot na nabubuhay pa ngayon, sila na lang yung mga dati pang binukot.
03:41Tapos tumanda na sila.
03:43At may isa raw dito sa barangay Datagan na apparently 80 plus years old na.
03:50Siya raw yung isa sa mga pinakamatandang buhay pa na binukot.
03:55Gandang araw!
04:04Lola!
04:06Lola!
04:08Kumusta po?
04:09Sa edad na 88, si Lola Teresita ang isa sa mga nabubuhay pang dating binukot ng kapis at iluilo.
04:19Marami sa kanyang mga kasamang binukot noon na matay na.
04:23Kwento ni Lola Teresita, labing walong taon siyang binukot o itinagot ng kanyang mga magulang.
04:31Siya raw ang pinakamaganda noon sa kanilang tribo.
05:01Bukan ko matake mam ka ninyo at padayaw.
05:04Eh, ga edad palang gani takot puluk.
05:06Duhutan na naloyang kanakay hanggat akong daat lawas.
05:11Duhsi palang edad ko, daw draga dikitakin.
05:14Tiya na nabian siya. Gusto nanda mga asawa siya malisin siya kay tatay ko kag nanay.
05:21Tiya na nanay kag si tatay hindi takam maka akong asawa.
05:26Ay bukoto na padang anang batay.
05:31Natapos ang kanyang pagiging binukot pagsapit ng kanyang ikalabing walong kaarawan.
05:44Ipinakasal siya sa isang lalaking hindi niya kilala.
05:49Kapalit ng baboy, alak at bigas.
05:51Ikuwento niyo po sa akin ang kasal ninyo.
06:02Tiya na naman mo, hindi lahat na sanguna dokoron.
06:07Apagkakita ka ng baban ako, hindi nagigitakadadapag anuhan.
06:12Ang barna kay nanay, abir mag ano, tiya hindi ka nakamakitubang dahil.
06:18Basi magsilod to sulod din ako, may pinuti akong daan.
06:21Tiya hindi na hadlock.
06:23Ang nanay na kag tatay na amugin hambal na mamalayik.
06:26Mamalayik, tayo na yan kay kanday nanay-statay.
06:29Tiya na malayik.
06:31Diya, nag-istorya din ako.
06:32Nga mo din ay kasal naman.
06:34Ang pangayuan ka, baboy nga dokor, bilong, isak-sakong bagas.
06:39Pangasik nga dokor.
06:40Nagkaroon sila ng tatlong anak at tulad ng dati, sa bahay lang siya na malagi.
06:49Ang problema, maagang namatay ang kanyang asawa.
06:53At kailangan niyang buhayin ng mag-isa ang kanyang pamilya.
06:58Paano kayo na buhay?
07:00Eh wala na ang imu ba na?
07:02Sino na nag-aubra?
07:04Darun ako ka, pakaisa ko ka, magtok ko sa kampo.
07:08Kampo ba lang, tubo ba lang na hilamunan?
07:13Hindi, hindi ako pagbato nun.
07:16Hindi ako kumaan mahilamun.
07:18Hindi ako kumaan matanom.
07:22Uli, ulit ang binukot ninyo.
07:25Hambal na, ako, lumaan, ako magbaligyan sa super.
07:29Ang mabuhil mo'y bata mo, kagmasagudan mo,
07:34duro'y tanong mo, inaanay mo.
07:37Oo, ubusa ka, darato, super.
07:40Ay, amula ko na yung makakuwarta ka.
07:42Ah, nagbulanti ako, super.
07:46Tagduha ka yung sagin ko.
07:48Mga puso, tagisaksako, mga alugbati, mga tangan.
07:52Pati ang mga pilak at ginto na dati niyang palamuti sa katawan,
07:59isinanla para magkaroon ng puhunan.
08:01Yung coin ay nakasulat, Repubblica Mexicana.
08:08Parang luma na talaga itong ano.
08:11Mexican peso, 1901.
08:13Ito ay?
08:17Sa Kayanda.
08:191886?
08:22Bakit ganun?
08:23Saan ang nagbigay sa inyo nito?
08:241886?
08:27Saan nyo ito nakuha?
08:29Sino nagbigay nito?
08:31Ah, poor pa nanay, nanay na kang tatay na.
08:34Ah, galing pa sa nanay ng nanay mo?
08:36Oh, so dati raw, itong kanyang kwintas,
08:40mas marami pa raw itong mga coins.
08:43At saka meron pa rin daw siyang isang belt
08:45na punong-puno ng mga old coins.
08:48Pero, pero nung kinailangan daw ng pera ng kanilang pamilya,
08:56pinenta raw nila.
08:59Saan ninyo pinabaligya ang, ang, ang, ano?
09:01Agong.
09:03Agong namang baligya.
09:05Ang pag-abial in, ang dama ay gismir.
09:11Ang pera ng kanyang kinita,
09:13ginapit niya para itaguyod ang mga anak.
09:17Bakit mo pinag-eskwela ang mga bata mo?
09:21Ang pa-eskwela ko sa anda para may mabawi ka nanakain
09:25ang nga, nga, na ako araw,
09:28mga ako pa-eskwela, kaginikanan ko.
09:30Ang tinakabisanwin ako pa-eskwela,
09:32bawian ko sa bata ko.
09:34So, thea muna ang nag-aram, sanda.
09:38Mula noon, wala na raw sumunod sa kanyang yapak bilang binukot.
09:53Paminsan-minsan, binabalikan ni Lola ang nakaraan at kung gaano siya kaganda noon.
09:59Ang nanamian git katahu kitsora kukutu sang unang, hindi ako mataas.
10:08Pai bukito bulan lang yang bayo ko, do pinggan lang daya likod ko, parayas matapan.
10:16Anong daw pinggan?
10:17Dini tamak kaputi, tuto bukan takut buntut.
10:20Pagkuputu sang unang, tamak lagi kaputi, do anulang obat kaputi, hindi gini ako nanay pagbab.
10:29Pati ang mga panghihinayang ng kahapon.
10:36Pati ang mga panghihinayang ng kahapon.
10:38Nanay, abik bin pa iskwila mo takun ay, kung anko to, ay mulang takun daan pagbukuta.
10:46Pa iskwilaan mo lang takun.
10:49Dapat, ti, ano di, pa buton ko ay, ay mutake pagpaiskwilaan.
10:55Kung may mag-abot nga mga maaram, daw mumoy lang takang kapanurok, hindi ako maan masabat.
11:04Kung Tagalog hanbal nanda, kung inenglis.
11:07Oo.
11:08Di, paano ko na eh.
11:14Tulad ni Lola Teresita, maraming pamilya na rin ang tumigil sa tradisyon ng pagbibinukot.
11:20Pero kung wala ng mga bagong binukot,
11:32paano na ang mga sinaunang awit, epiko at sayaw na bigbit ng mga sinaunang prinsesa?
11:41Sino ang magiging daluyan ng kasaysayan at kultura?
11:59Anak ng isa sa pinakahuling binukot si Federico Pedring Caballero.
12:05Bagamat hindi siya babae, pinag-arala ni Tatay Pedring ang sugidanon o inaawit na epiko ng mga binukot.
12:14Para kahit pumanaw na ang mga huling binukot ng kanilang lugar, hindi na mamamatay ang kulturang kinagisnan.
12:23Makalipas ang dalawampung taon, buhay pa kaya ang pangarap niyang iyon?
12:29Sa aking pagbabalik sa isla ng Panay, hinanap ko ang mga matatandang binukot na nakilala ko noon.
12:42Nalaman kong marami pala sa kanila ang pumanaw na.
12:45Nalaman ko rin ang mandilikhang si Federico Caballero ay pumanaw na rin.
13:05Hinanap ko ang kanyang asawa na minsan nagturo sa aking umawit at sumayaw.
13:14Ito na yung koron ako. Ito na yung koron ako.
13:23So yung mga nagsusunod daw nito, yung mga espesyal na mga babae, mga prinsesa nila.
13:28Nanay!
13:31Hanlanay!
13:33Hindi mo ako nakikilala.
13:38Nakikita niyo ba ako? Malabo ang mata mo.
13:40Malabo ang mata mo.
13:43Oo.
13:45Ako ang nagbisita sa inyo ni Tatay Pedring.
13:49Mahigit 90 years old na si Lola Lucia.
13:53Mahina na siyang kumilos at magsalita.
13:56At halos hindi na niya natatandaan ang nakaraan.
14:00Natatandaan ko dito sa Kalinog.
14:02Wala pang kalsada noon.
14:04Tapos talagang very rough roads pa siya.
14:06Pero may pinuntahan akong isang lugar, yung Balay Tulunan.
14:10Ito ang Balay Tulunan, isang maliit na eskwelahan sa taas ng bundok.
14:21Eskwelahang itinayo ng natitirang angkan ng mga binukot si Tata Pedring.
14:25Hinanap ko ang eskwelahan na itinayo noon ni Federico Caballero.
14:35Baka sakaling mahanap ko pa ang bakas ng nakaraan.
14:38Nay!
14:40Kumusta po?
14:41Ito po ba yung Balay Tulunan?
14:42Ito po ba yung Balay Tulunan?
14:44Pero ito na lang ang aking nadatnan.
14:47Dito ba tayo doon dati?
14:50Dala dati. Tapos meron ditong maliit na kubo, ma'am.
14:53Oo, may kubo dito. Tapos may silong. Tapos may second floor.
14:58Pilang upo ninyo ako doon. Saan ang kubo?
14:59Wala. Nasira na, ma'am. Nasira ng bagyo.
15:02Dito yung kubo.
15:04Ito po. Dito po.
15:05Wala na.
15:06Wala na. Nasira ng bagyo. Nung ano? Yung malakas na bagyo.
15:12Ah, so wala na?
15:14E dito?
15:15Tapos ito, hinihingian ng papa ko noong duhay pa siya, ma'am.
15:18Pero nandito na ito dati.
15:20Oo, yung siyum ipo.
15:22Oo, dito kami nag-aral ni Ai-Ai. Yung may blackboard.
15:26Kaso wala na, ma'am?
15:28Anong wala na?
15:29Yung blackboard kasi nandoon na sa baba.
15:34Ito na lang lang matira.
15:35Ay!
15:39Nang hinayang ako sa aking nakita,
15:42tuluyan na nga bang pumanaw kasama ng mga huling prinsesa
15:46ang pinaka-iingatan nilang awit sa yaw at kultura.
15:56Kaya ipadulang tatong gait.
15:59Garigadulang tatong gait.
16:03Madangan nila ko pat babalang dinakan.
16:09Patbubunawon ko ni napadang muntunod na
16:13Napawi ang aking lungkot nang makarinig ako ng mga inosenteng tinig.
16:17At sa isang sunok,
16:46May nakita akong pamilyar na mukha.
17:16Si Rodolfo ang nagtutuloy ngayon ng eskwelahang sinimulan ni Federico Caballero.
17:34Tulad ng kanyang mga kuya,
17:36na ipasa rin sa kanya ang mga awit at sayaw ng kanyang binukot na ina.
17:41Habang napatulog siya ng bunsok namin kapatid,
17:49may kakanta siya, nakikinig kami.
17:51Simpli matandaan namin gabi-gabi kinakanta niya eh.
17:54Simpli eh, hindi mo na makalimutan.
17:57Maregistrate na sa isip mo na yung something.
18:00Gabi-gabi, yun ang naririnig mo?
18:02Simpli, wala namang radyo, wala namang kurente.
18:07Simpli, diyan na kayo focus.
18:10Tapos na-memorize mo na?
18:11Oo, simpli ah.
18:14Aba!
18:15Oo.
18:16Bakitin!
18:17Okay.
18:18Inuwa at sa likod.
18:20Si Rodolfo at ang kanyang asawa na ngayon ang nagpapatakbo sa School of Living Tradition sa Kalinong, Iloilo.
18:28Tuwing Sabado at Linggo, tinitipo nila ang mga bata sa kanilang tribo para ituro ang mga sinaunang awit, epiko at sayaw.
18:37At kung dati sa mga babaeng binukot lamang itinuturo ang mga sugidanon at katutubong tradisyon,
18:47ngayon, pati mga batang lalaki, tinuturuan na rin.
18:56Sa ganitong paraan, maraming magmamana ng katutubong kultura.
19:02Binukot ka man o hindi, babae ka man o lalaki.
19:07It is our legacy to our great, great young mother.
19:12Minana namin, hindi po di makalimutan namin.
19:15Habang may hininga kami, kaya hindi ako nagtigil sa pagturo sa mga bata, kahit walang suporta.
19:22Para masalin ko sa kanila yung kaalaman ko na maalaala nila agad ito pala noon.
19:27Binanog ang tawag sa sayaw na ito, isang sayaw ng panliligaw na ginagaya ang kilos ng agila.
19:42Yung sayaw na binanog, traditionally ginagawa siya sa ganitong papag.
20:04Kasi dapat naririnig yung kalanseng o yung tunog ng papag mismo.
20:12So minsan yung mga nanonood, kasama rin sila sa gumagawa ng musika.
20:17So makikita mo, yung ginagawa ngayon ng bata, talagang tinatap niya talaga yung papag para gumawa ng sound.
20:25Kasama yung doon sa performance.
20:44Ang batang si Zuela Marie ang isa sa pinakamahusay sa pagsasayaw.
20:50Sa bawat pitik ng kanyang mga kamay at paa, sa sandaling panahon, pakiramdam ko na buhay muli ang mga binukot ng kahapon.
21:20Doon ko na lamang, binukot din pala ang Lola ni Zuela.
21:31Hindi ko po siya naabutan kasi eh, nung napatay.
21:35Ah, namatay na siya ng maanga?
21:37Opo.
21:38Ah, hindi mo nakita ang Lola mo na binukot.
21:39Hindi po.
21:41So bakit ka nag-aaral magsayaw ngayon dito?
21:44Kasi gusto ko pong maging isang teacher na para hindi po mawala yung kultura namin.
21:51Katulad ng Lola mo?
21:52Agpa.
21:56Si Zuela na nga ba ang magpapatuloy ng tradisyon at kaalaman ng mga sinaunang binukot?
22:14Ba't kailangan mong matuto ng sayaw?
22:18Kasi gusto po namin makatuto din po ng ginagawa nila noon.
22:25Hmm, bakit importante na matuto ng ginagawa nila noon?
22:30Eh noon pa yun.
22:31Bakit kailangan?
22:32Para hindi po mawala yung aming kultura na magsayaw at magborder at magbasal.
22:42Long lang!
22:46Alas 4 na ng hapon nang matapos ang mga bata sa kanilang pag-aaral.
22:54Pero kung ang mga binukot noon mananatili sa loob ng tahanan,
22:58si Zuela, derecho sa palaruan.
23:12Di tulad ni Lola Teresita na ikinulong sa loob ng maliit niyang mundo,
23:21ang mga patang ito malayang makapaglaro.
23:25Strike three.
23:27Malayang makapag-aaral.
23:31Malayang pumili ng kanilang kinamukasan.
23:34Anong gusto mo maging paglaki mo?
23:37Nursing po at teacher.
23:39Nurse at saka teacher ang gusto mo? Dalawa?
23:42Opo.
23:42Paano mo gagagawa? Paano mo gagawin yun?
23:45Yung Monday, Tuesday, Wednesday at Friday po.
23:49Ayun po yung ano ko.
23:52Yung mag-do nurse.
23:54Pero kung Sabado na po, kailangan ko pa magturo na.
23:57Magturo ng alin?
23:58Ng mga panubok at mga pagbasal.
24:05Ah, yung mga sayaw ninyo dito.
24:07Magtuturo ka.
24:09Opo.
24:14Ang batang si Zuela ang patunay na posibleng itulay ang noon at ngayon.
24:22At hindi kailangang isakripisyo ang kulturang kinagisnan.
24:28Kapalit ng kinamukasan.
24:31Bakit importante na hindi mawala yung kultura ninyo?
24:35Kasi po, hindi na po makikita namin yung kultura namin noon.
24:41Ayaw nyo ba yung mga modern na sayaw?
24:44Ayaw po namin.
24:45Ayaw po yun.
24:46Kultura yung malaki.
24:48Yung mas mahalaga.
24:49Oo.
24:49Kultura ang mas mahalaga.
24:51Nyapada nao kepan lugar ya.
25:04When you were born, you would be willing to grow your blood.
25:14When you were born, you would be able to share your life.
25:24When you were born, you would be a miracle.
25:28Mga sinuunang awin at sayaw, kwento at mga epiko, ay pamana ng ating mga ninundo, tatak ng ating pagkatao.
25:49Mabilis mang magbago ang panahon, hindi dapat malimutan ang kahapon.
25:58Mga sinuunang awin at sayaw, kwento at mga napakatao.
26:28Ako po si Cara David, at ito po ang Eyewitness.
26:38Eyewitness.
Comments