00:00Sa bayan ng Libertad Antique, may bagong pinagkakaguluhan.
00:09Hindi sila mga artista o influencer ha?
00:16Kundi mga naglalakihang botanding.
00:24Meet Kevin,
00:27Potol,
00:28at Nico.
00:31Parang magtotropa na sama-samang lumalangoy.
00:35Gusto mo bang magpakilala sa mga gentle giant ng antike?
00:53Marami na tayong encounters kasama ang mga botanding.
00:56At may mga lugar na pa rin tayong tila ngayon lang nila.
01:00Binibisita.
01:01Hulyo ngayong taon nang napansin ng mga residente na hindi na umaalis ang nasa anim na botanding sa Libertad Antique.
01:10Pupuntahan natin ang mga botanding o muding kung dito ay tawagin.
01:14Ito mo yung mga bangka, parang bagong pintura pa lang.
01:17At hindi pa gaano pinupuntahan ng tao pero ready na silang tumanggap ng mga bisita.
01:21Let's see, tignan natin, bisitahin natin kung sino-sino yung mga whale shark, mga botanding na nagpupunta dito.
01:29Bago kami pumalaot, binigyan kami ng briefing.
01:32Let's go, let's pass the whale shark.
01:37Just like any other wildlife, hindi natin magagarantee kung halimbawa pupunta kayo dito na mas na 100% we will
01:45see a whale shark.
01:45Because they're free to live anytime they want.
01:49You don't know what to expect.
01:50Are they friendly or are they elusive?
01:57Yan na, yan na na!
01:58Yan na!
01:59Woohoo!
02:12Sumulubong agad ang malaki nitong bibig.
02:14At mga buting toldok sa katawan na tila palamutig.
02:22Siya, si Kevin, ang pinagmalaking muding na makikita rito.
02:28Ang mga whale shark, kayang lumaki ng higit 45 feet o kasing laki ng bas.
02:34Kaya sila ang itinuturing na pinakamalaking species ng isda sa buong mundo.
02:40Bigla namang sumulpot sa tabi ko ang isa pang muding.
02:44Mas maliit ito kumpara kay Kevin.
02:48Kapansin-pansin ang kanyang buntot na tila may pingas sa dulo.
02:53Ang tawag sa kanya rito, Putol.
02:58Hindi lang si Kevin at Putol ang preset.
03:04Nandito rin ang pinakamaliit sa grupo, si Nico.
03:10Baikot-ikot lang ang mga butanding rito.
03:15May pagkakataong pinapalibutan nila ako.
03:21Nagahalong kilabot at saya na makalapit sa mga butanding.
03:29Taon-taon, nadaragdagan ang mga lugar kung saan posibleng makalangoy ang mga muding.
03:36Kung ikukumpara sa ibang mga isda, katangi-tangi ang mga muding o butanding.
03:41Ang malaki kasi nitong bibig, may libo-libong ipin na base sa pag-aaral ay vestigial
03:48o wala ng gamit sa pamumuhay o pagkain ng mga butanding.
03:53Isa sa mga posibleng dahilan kung bakit sila nakikita at naoobserbahan doon sa mga kung tawagin natin ay whale shark
04:00hotspots
04:00ay ang presence ng kanilang natural prey.
04:04So ito yung mga plankton, mga microscopic organisms na nasa tubig.
04:09Dati na raw may dumaraang muding sa antike ayon sa kapitan ng barangay, Barosbus.
04:15Pero hindi ito naglalagi sa kanila.
04:17At minsan lang kung magpakita.
04:20Noon pa lang sa history ng mga otosyami, yung mga matatanda dati, yung mga lulu namin.
04:29Araw-araw may mapasok na mga butanding sa pisnet ng baklad.
04:34Ano yung pinaka-earliest memories mo ng mga butanding dito?
04:38During high school ako, nakikita ko na po sa mga tito ko kasi sila nangingisda rin.
04:45Enero ngayong taon nang bumisita ang ilang Korean national sa Libertad.
04:49May nakapagsabi raw kasi sa kanila na may butanding dito habang sila'y nagbabakasyon.
04:57Magpunta sa barangay ko sila Sir Tanfark.
05:01So nag-uusap kami na nagpaalam sa akin kung pide daw sila maghanap ng butanding dito sa area ng barangay,
05:09Barosbus.
05:10Ang buwan ng Mayo, may nagpakita na.
05:13Unang nakita is isa.
05:15Yun yung pinangalan nilang Niko.
05:17Niko?
05:18Oo, Niko.
05:18Before po kumuha ng employee ang korporasyon, we have two-week seminars po.
05:26From wasar training, basic life support, and then sa first aid po.
05:31Matapos ang ilang buwan na siting sa mga buting, formal nang binuksan ng barangay Barosbus,
05:37katuwang ang kumpanya mula South Korea.
05:40Ang kanilang whale shark watching site noong Hulyo.
05:44Yung bang mga butanding ngayon dito, ilan na sila?
05:48Ang nagpakita talaga ngayon sa ngayon is lima hanggang aning.
05:52Once kasi pag nakita ng piliyado namin dun sa laut, tatawag niyan kay mama o kay Sir.
05:59Sir, may bago.
06:00Ganon kalaki.
06:02Sila na, pangalan.
06:03Sila na yung magpapangalan.
06:05Para ma-identify.
06:07Malaki raw ang naitutulong ng whale watching tour sa mga manging isda.
06:11Mas okay po yung dito kasi bayad yung araw kasi dito eh pag may trabaho ka dito.
06:16Sa manging isda ka, minsan kasi walang huli, walang makuha.
06:22Highly migratory o laging palipat-lipat ng lugar ang mga butanding.
06:28Pero bakit kaya dito nila napiling manatili sa antike?
06:31Yung feeding sir, alternate lang naman yan.
06:35Yung anong ginagawa talaga is yung padangan tawag sa amin yan.
06:39Pailaw sa balsa namin.
06:40Para lumapit sila?
06:41Lumapit yung maliit na isda.
06:44Kasi pag dumapo yung mga liit na species na yan, like dillies, yan yung ginakain nila.
06:50So talagang lumalapit talaga sila?
06:51Lumalapit sila.
06:53Ayon sa eksperto, malaki ang epekto ng pagpapakain sa mga butanding.
06:57So kung yung feeding ba na yun, ang intensyon ay para hindi umalis at magstay lang sa isang lugar yung
07:05mga butanding.
07:06Then hindi siya naaayon dun sa proper guidelines ng wildlife interaction.
07:13Na-alter yung kanilang natural movement and feeding behavior dahil hindi naman sila natural na pinapakain sa dagat.
07:20Nagbabago na rin yung movement patterns nila.
07:22Hindi na sila nagbamigrate na normal naman nilang ginagawa.
07:25Doon pa man, may panawagan na ang ibat-ibang environmental groups na hikpitan ang whale-shark interaction.
07:33Lalo na't may mga lugar na tila binabaliwala ang batas at proteksyon sa mga butanding para lang mas makaakit ng
07:40turista.
07:41Ang munisipyo ng Libertad, gumawa raw ng ordinansa para sa mga butanding.
07:47Dahil sa ganitong opportunity na magkaroon ng muding dito,
07:53siguro challenge for us ng mga implementers, especially the local government unit,
07:57na balansihin ito na especially maraming bawal.
08:01While that's sila, dapat malaya silang umiikot sa ating karagatan.
08:05Ibasein namin dito sa ginagawa naming policy.
08:09Kung may violations, bigyan namin ng mga penalties
08:13para mapasiguro na yung existence ng mga marine wildlife dito ay mapanatili dito.
08:22Sa patuloy na paglago ng whale shark tourism sa bansa,
08:26kaya nga ba talagang balansihin ang turismo?
08:29Habang nirerespeto ang buhay ng mga butanding
08:34para sa grupong Worldwide Fund for Nature Philippines,
08:38posible iyan.
08:39Isa raw sa pwedeng pamarisan ng ibang lugar sa sustainable at ethical na whale shark tourism
08:45ang ginagawa sa bayan ng Don Sol sa Sorsogon.
08:48Yung Don Sol, since 1998, talagang ethical way na yung whale shark watching.
08:54And until now, napapanatili yung pagsunod dun sa tamang pag i-interact sa whale shark.
09:03No feeding.
09:04And then pag magsuswim ka naman, may distance na 3 meters away from the body
09:10and 4 meters away from tail.
09:12And then of course, no touching and riding of the whale shark.
09:16Sila na yung nagiging dahilan na kabuhayan ng mga tao dito.
09:19So hopefully, pagbalik natin dito,
09:21mas maganda na, mas buo na yung sistema nila
09:24at mas may matibay rin sila na objective sa protecting the wildlife as well.
09:29Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
09:32Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
09:35mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
09:40Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
09:44Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
09:47mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
