00:00Rex, ito yung pinakamag...
00:13Karami ang bigat!
00:17Sa dinami-daming bayawak man-rescue namin,
00:21nahuli, first time kita nakipagyapusat sa ganito.
00:30Sa classroom na ito, walang ordinaryo sa ilang mga katlase nilang nandirito.
00:37Oh! Ang lakas! Ang lakas ng sent!
00:42Ayun, ang dami pa doon, no?
00:54Ang mahilap na buhay ilang,
00:57kailangan din daw magpahinga.
01:02At dahil linggo ngayon,
01:04pamper day muna para sa mga bayawak.
01:09Sa dinami-daming bayawak na nerescue namin,
01:13nahuli,
01:14first time kita nakipagyapusat sa ganito.
01:18Ah! Yung bibibig siya!
01:20Sa isang breeding facility sa Cagayan de Oro,
01:29kanya-kanyang trip ang yellow-headed water monitor lizard o bayawak.
01:37Endemic ito at sa Mindanao lang matatagpuan.
01:41Pwede yung maglambitin.
01:44Food trip!
01:46At magpahinga ng mag-isa.
01:53Ang bayawak na si Jenny,
01:55mahilig mamasyal sa pasilidad.
01:57At may pagkamausisa.
02:00Ang breeder na si Rexel Kagampang,
02:03nahilig sa mga bayawak taong 2019.
02:08Ang kanyang paborito,
02:11ang matingkad na kulay ng yellow-headed water monitor lizard o bayawak.
02:16Mayroon siyang apat na lalaki at tatlong babae na pinagpapares sa kanyang pasilidad.
02:27Gusto ko makilala yung mga bayawak mo eh.
02:30Si, ano yan? Jenny yan.
02:31Jenny?
02:32Gen 1.
02:33Jenny from the block?
02:34First generation.
02:35Ah, Gen 1.
02:36Kaya Jenny.
02:38That's nice.
02:40Kaya yung first progeny ko talaga.
02:41Okay, okay, okay.
02:42First progeny from?
02:44Sinong parents niya?
02:45Yung original stock.
02:47Dalawa.
02:48Okay.
02:49Isa siya sa mga progeny.
02:51Sa pitong bayawak,
02:52si Jenny raw ang pinaka-mamo.
02:56Hey, Jenny.
02:58Parang itsura niya,
02:59yung itsura ng mga nasa wild.
03:00Yung mga wild talaga ha,
03:01hindi yung wild na pinapakain.
03:04Hey, Gen.
03:05Hey, Gen.
03:06Hindi siya mga piglas eh.
03:07Kasi otherwise, sugot-sugot na ako nito.
03:10Ito yung hinahanap na kulay ng mga entusiasmo.
03:14Yung mga stripes.
03:16Nakagaya na to.
03:17May high yellow pen.
03:20Ito yung nasa likod niya.
03:22Ilang taon na?
03:23Five years yung ngayong apeb.
03:24Oo.
03:25Five years old pa lang.
03:26So, madaki pa ilalaki nito.
03:28At ibibigat kung i-maintain nila.
03:30Ipinakilala ni Rexel si Rex, Wilma, Raccoon, Julia, Scar.
03:40Para hindi malito kung sino ang mga bayawak na bred in captivity,
03:45niligyan ito ng microchip sa kaliwang hita.
03:48So, ito yung scanner.
03:49So, lahat sila, nung baby pa sila, nilagyan sila ng microchip dito.
03:54Ayun.
03:55Tapos, ito yung FDXB.
03:58Tsaka yun yung number, no?
03:59Oo.
04:00Tapos, meron pa yung serial number dun sa ilalim.
04:02Alam mo na hindi siya galing sa wild kasi meron siyang microchip na nakaregister nito.
04:08Kahit ibenta mo siya, ito pa rin yung ID niya.
04:11Naka-embed na kasi yung microchip dun sa leg niya.
04:14Kapag edad dalawang buwan na ang mga bayawak, pwede na raw itong ibenta.
04:20Ang presyo depende sa pattern at kulay ng bayawak.
04:25Kumpleto ang permit ni Rexel para makapagbenta ng bayawak.
04:30Hey, you.
04:35Ito, ganito kalaki yung mga binibenta nila alos.
04:38Ito, medyo malaki ng ito eh, actually.
04:41Isa si Benedict Tabiques sa bumili ng bayawak kay Rexel.
04:45Curious mo ako ng varanos kumingi since makita lang naman ito sa Mindanao.
04:51Kaya bumili ako sa kanya kasi may papers eh, legal din.
04:54Kumakain kasi ito ng chicken piece nga maliit lang at kumakain ng mga isda.
04:58At ano lang, outdoor lang siya.
05:02May sunrise, dun siya magbabasa sa sun.
05:05We don't really encourage taking care of wildlife but if you really want, may legal na paraan.
05:13So, ibig sabihin hindi tayo bibili basta sa tabindaan.
05:16You have a space, you have also the time.
05:20Kasi hindi biro eh, kailangan papakainim mo sila regularly.
05:25Make sure that they are getting enough sunlight, food, water, malinis yung lugar.
05:30Because you want them to become pets.
05:33You want them to live at least na malapit dun sa buhay nila sa wild.
05:41Ang bayawak na si Jenny, dahan-dahang naglalakad na para bang may hinahanap.
05:51Gutom na pala.
05:54Ang kanyang sinundan na amoy, ang inihandang manok.
06:01May lawak na halos isang kwarto o nasa 14 square meters ang breeding facility ni Rexel.
06:20Sa ngayon, ikaw pala nga nag-aalaga sa kanilang lahat.
06:23Oo.
06:24Wala ka pang tao na ano.
06:25Kumbaga hindi naman siya large scale na ano yan.
06:28Ay na, small scale lang.
06:29Hindi kayo yung large scale.
06:31Para tuloy-tuloy yung hobby, so kailangan mag-breed ka talaga.
06:35Posibleng maging kasing haba ng tao o limang talampakan ang yellow-montered lizard.
06:43Ang pinakmalaking alaga ni Rexel na si Rex,
06:47aabot daw ng mahigit sampung kilo ang bigat.
06:51Rex, ito yung pinakamag...
06:53Karami ang bigat!
06:56Sa ginami-dami bayawak na nerescue namin na huli,
07:00first time nito nakipag-yapusat sa ganito.
07:05Ayun nga lang. Okay lang mga yapusat. Wala nang dilaan.
07:08Hindi dilaan kasi.
07:09Lumidikit sana ko sa ulo.
07:12Medyo nakakagulat.
07:13Pero, it takes some getting you.
07:15Gross on you!
07:17Tignan mo yung haba niya.
07:18Tignan mo yung buntot niya.
07:20Halos...
07:21Rando na sa dulo na pa ako.
07:24Tapos nakaangat pa yung ulo niya.
07:26Hiniiwas ko lang yung ulo kasi baka bigla niya...
07:29I'm sure hindi naman itong...
07:30It's not gonna harm me.
07:31It's just...
07:32Nararamdaman ko eh!
07:33Naring mang-itlog ang bayawak ng lima hanggang sampung piraso.
07:43Sa pasilidad ni Rexel, umabot na raw ng halos anim na pong bayawak ang nabuhay nito mula 2019.
07:51Ito po yung DIY ko na incubator.
07:58Styro box lang siya.
08:00Tsaka may tubig sa loob.
08:02For...
08:04Moisture.
08:07Ito yung tags ng parents.
08:08Ito yung male.
08:09Ito naman yung female.
08:10Tsaka kailan sila nilabas?
08:12July 4th.
08:137 months na ngayon.
08:14Indication niya na malapit na siya mapisa.
08:16Pag magmoist na yung top cover niya.
08:18Ganito.
08:20Malapit na yan.
08:21Ito.
08:22Medyo mabasa ka na siya.
08:24Indication na malapit na.
08:25Mga ilang days o ilang weeks na lang siguro para ma-hatch siya.
08:29Sa kuha ni Rexel, kitang-kita ang ilang pares ng bayawak na sweet na sweet habang nagpaparami.
08:40Nakunan din niya ang mismong panging-itlog ng kanyang mga alaga.
08:43Hindi basta-basta pwedeng kumuha ng hayop sa wild para gawing alaga.
08:52May batas na sinusunod sakaling gustuhin na magparami nito.
08:58Ang pagkuhan ng farm wildlife permit o pahintulot mula sa gobyerno,
09:03aba, hindi biro.
09:04Hahanapan ka kasi ng proof of acquisition yung recebo or date of sale.
09:12I-check ang DNR yun kung rehistrado ba yun.
09:16Tsaka mo i-apply sa CWA.
09:18Pero kung wala kang source na legal, di talaga di pwede.
09:23Yung pag-acquire lang ng farm permit, medyo may kahirapan din.
09:28Pero kaya naman, di naman imposible.
09:30Dagdag pa ng Department of Environment and Natural Resources o DNR
09:34ang sino mang lalabag sa Republic Act 9147 o Wildlife Resources Conservation and Protection Act.
09:40Kung galing siya sa wild, kailangan pa niya ng ibang permit na dapat kukunin niya yung wildlife collection permit.
09:50Pero hindi basta-basta din ibigay yun kasi minsan kailangan pa ng assessment.
09:55Kung yung talaga ang kukunin nila is pwedeng kuhunin.
10:01Sa tala ng International Union for Conservation of Nature o IUCN,
10:05itinuturing na endemic at least concern ang yellow water monitor lizard.
10:12Pero kahit hindi pa nanganganib ang bilang nito sa wild,
10:16mula pa noong 1970s,
10:18ginagawa na raw ang conservation breeding sa mga hayop sa Pilipinas.
10:23Ayon sa herpetologist o eksperto sa mga bayawak na si Dr. Arvin Jesmos,
10:27ang wildlife breeding or conservation breeding na tinatawag ay isang magandang paraan para tumulong sa pagpaparami ng population,
10:38lalong-lalo na ng mga species na nanganganib.
10:42Kapag successfully na breed itong mga target, tinatarget ng mga species,
10:47ang ginagawa ng mga conservation biologists ay yung mga nabibreed nila sa mga breeding facilities.
10:56Ito na lang yung inilalagay sa animal market.
11:00Para ito na lamang yung mga bilhin ng mga tao, mga individuals na mahilig o nasa ganitong hobby.
11:09Nagkaroon din ang kasunduan si Rexel at DLR Region 10
11:15na kailangan itong mag-release o magpakawala ng mga bayawak sa wild.
11:21Yung mga point pa permit hold nila natin, may commitment sila natin sa 1%
11:27kire-release nila sa wild for conservation purposes.
11:31Yun ang naging ano natin basihan.
11:33Sa pagtutok ng mga eksperto sa populasyon at kondisyon ng buhay ilang,
11:40may responsibilidad tayo na mapanatili ang kanilang bilang sa wild.
11:45Na hindi umaasa sa pagpaparami na ginagawa sa mga pasilidan.
11:49Isang ordinaryong araw ito para sa mga estudyante ng Batalan Elementary School.
12:09Pero sa classroom na ito, walang ordinaryong sa ilang mga katlase nilang nandirito.
12:18Ayun, ang dami pa doon o.
12:24Ang naglalakihang anahaw, parang kumot sa mga lesser echotic yellow bat o paniki tuwing umaga.
12:39So, napaka-unique nito. Ito yung napili nilang habitat, yung tulugan nila.
12:47During this time, pag sinilip mo, sobrang lalim nila doon sa wilted na leaf ng anahaw.
12:53Bawat isa, pilit na sinisiksik ang sarili sa katabi nito.
13:01Ang ilan naman, nililinis ang pakpak ng katabi nito.
13:08Pagdating ng hapon, yun yung ready na sila para lumipad.
13:13Makita mo, medyo lumalapit na sila doon sa bungad.
13:17Oras na para lumipad at maghanap ng pagkain.
13:20Di kalayuan.
13:24Present sa klase ang mga insect bats.
13:28Kasama ang mga estudyante ng grade 4.
13:31Oh! Alakas! Alakas ng scent ng mga bats.
13:36Yung kanilang ano, yung panghit.
13:39Mga amoy mo. And this is a classroom for elementary.
13:43Ang ganitong uri ng paniki,
13:45insekto raw ang paboritong kainin.
13:48Ayon kay Dr. Philip Alviola, isang wildlife biologist.
13:52They are strongly associated with human habitations.
13:56Ang mga examples dito, mga bahay.
13:58Sa mga kisame, sa mga halaman, mga puno na nakikita,
14:02malapit din sa mga bahay at sa mga infrastruktura.
14:05Itong mga paniking ito, itong scotophilis kulay,
14:08ang kinakain mismo nila ay mga insekto.
14:11The prime choice of a habitat for these bats.
14:14Yung kisame nung school.
14:17Sa kisame at paligid ng paaralan,
14:20posibleng may sapat umano silang pagkain.
14:24Ayon!
14:26Doon sila na mamahay.
14:28Itong mga insectivore bats na ito.
14:32So, these bats managed to make this classroom a home for them.
14:38Nagsisiksikan, nakalambitin, at naglilinis ng katawan ang mga paniki.
14:46Pero may ilan na very noisy.
14:50Kaya sa teacher mukhang may mapapaalis sa klase.
14:58Halos dalawang dekada na raw sa kisame ang mga nakikisitin sa kanilang klase.
15:04Ang amoy at ingay nito,
15:07terwisyon na raw sa pag-aaral ng mga estudyante.
15:10Ang request sana namin eh,
15:13matanggal o mapaalis yung mga bats na yan
15:16kasi nakaka-picto ko sa pag-aaral ng mga bats.
15:192007 nung una akong nagturo dito sir,
15:23nandiyan na yung mga...
15:25Lahat na raw ng paraan ginawa ng mga teacher
15:27para mapaalis ang mga paniki.
15:29Dito gumawa na sila ng paraan ano?
15:31Naglagay na sila ng mga nets.
15:35Pero nasisqueeze pa rin nila yung sarili nila dyan.
15:40Sinibukan din nilang magpausok para maitapoy ito.
15:44Pero ang mga paniki...
15:47Dead ma!
15:48Dito lang sa harap ma'am.
15:50Parang kung amoy na ma'am.
15:52Parang hindi na kami makakuan yung ma-amoy niya ma'am.
15:54Parang masakit ang ulo kapag nandiyan ka na ma'am.
15:57Sana hindi sana ganyan palagi ma'am.
15:59Parang hindi naman makuan yung mga bata ma'am.
16:00Ang nga dapat ako mga nabangsitser.
16:04Siyempre, no, na kapoy dagiyay na sus...
16:09...kwati loob dagiyugbing, baka damang yari pa.
16:13Kung walang amam, hindi malinisan na lang.
16:17Ako ang advisor ng grade 4 po ng 2 years.
16:21Ang amoy ng paniki, nakakadistract talaga sa amin.
16:25Lalo na sa mga mag-aaral.
16:27Dahil di nila mapaalis ang mga paniki.
16:30Ang mga guro, nililinis pati ang kisame.
16:34Minapatanggal namin yung mga tae ng paniki po.
16:37Once a year lang po pag may brigada.
16:39Umaabot daw sa dalawa hanggang tatlong sako
16:42ng dumi ng paniki ang nakukuha nila tuwing brigada eskwela.
16:47Yung mga minsan, hindi na sila pumapasok.
16:50Siguro sa amoy ng paniki.
16:53Kahit nga ako minsan, nakakano talaga sa konsentrasyon mo
16:58pag nagtuturo ka.
17:00Bukod sa istorbo na ito sa klase,
17:03ikinababahala rin nila ang posibleng epekto nito sa kanilang kalusugan.
17:09Nakakahilo, saka nakakasaklaso sa pakiramdam.
17:15Dadaan ka pa lang na amoy na talaga yung mabaho.
17:18May dahilan ang pag-aalala ng mga guro at magulang doon.
17:23Lalo na may sakit na binabantayan ang mga doktor at sayentipiko ngayon.
17:27Ayon kay Dr. Philip Alviola, maraming sakit mula sa paniki ang maaring lumipat sa tao sa pamamagitan ng zoonosis.
17:38Ang nangyayari kasi dito is, of course, nagkakaroon na ng very close contact between humans and wild animals, particularly bats.
17:50In a lot of cases ng mga zoonotic diseases coming from bats, laging merong involved na intermediate host.
17:58Gaya ng Nipa virus na naitala sa bansa noong 2014.
18:02Sa Philippines, nagkaroon tayo ng outbreak noong 2014.
18:08Ang nangyayari is may namatay na kabayo, tapos kinatay nila, and then kinain.
18:13And then tinesting yung mga serum, yung mga blood.
18:17And they found out na Nipa virus na nakikita rin sa paniki.
18:20May iwasan ang pagkalat ng mga sakit na dulot ng paniki.
18:25Kung unang-una ay, of course, yung contact between humans and bats.
18:32We try to keep it at a minimum.
18:35Siyempre, yung pagkain ng paniki.
18:37Ang dumi at ihinaman ng paniki ang maaring magdulot ng sakit sa tao.
18:41Malanghap nila yun, o pumunta sa pagkain, o sa kanilang inumin, ay magkakasakit sila.
18:50Magkakaroon sila ng problema sa chan, mga gastric diseases.
18:53Ang sitwasyon ng Batalan Elementary School, nilapit namin sa Community, Environment, and Natural Resources Office ng APARI.
19:06Sa batas po natin na RA-9147 o yung Wildlife Act, dinidiscourage po namin na saktan ang mga hayok na nakikita dito sa atin, lalo na ang ating mga paniki.
19:16Kapag gabi at sila ay lumabas, takpan na lang nila yung mga maaring pagpasokan nila.
19:21Para tuluyang maialis ang mga paniki roon.
19:26Masusing pag-aaral o kaya talagang pinag-desisyonan ng mga eksperto,
19:31dapat din isangguni sa environment officials, sa DNR, sa academe, sa school officials,
19:38para maging acceptable ang magiging actions for the welfare of the bats and of course the students as well.
19:46Pero habang hindi pa naialis ang mga paniki roon,
19:50Siguro i-disinfect na rin, ano?
19:52Para mawala yung scent nila dyan.
19:54Something like soap.
19:59Hindi kisami ang natural na tirahan ng mga paniki.
20:02Bukod sa paghahanap ng solusyon kung paano ito maitataboy,
20:07baka dapat din tignan ang sitwasyon at kundisyon ng kanilang totoong tirahan,
20:13ama, kuweba at kagubatan.
20:16Ako, si Doc Nielsen Donato.
20:20Ako, si Doc Fortrescio.
20:21Born to be Wild.
20:23Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:26Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:29mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
20:33JMA Public Affairs YouTube channel.
Comments