00:00Ang malawakang problema sa agrikultura, hindi lang tuwing bagyo nasa Salanta.
00:09Sa katunayan, buong bansa ang binabantayan.
00:15Sa African Swine Fever o ASF na maaring umubos sa populasyon na mababoy kapag di naagapan.
00:21Dagdag pa rito ang pasakit sa mga magsasaka dahil sa Rice Tungro, Spherical Virus o Tungro na kadalasang umaatake bago anihin ang palay.
00:36Hindi man nakikita ng mata ang mga kalaban, nagdadala naman ito ng matinding pagkalugi sa kabuhayan.
00:42Naitala ang pinakaunang kaso ng African Swine Fever o ASF sa Pilipinas taong 2019.
00:59Isa itong viral disease o sakit sa mababoy.
01:02Ilan sa sintomas ng ASF ay ang pamumula ng balat, matinding lagnat, pagsusuka at biglaang pagkamatay ng mababoy.
01:12Tinatayang nasa mahigit isang daang bilyon ang direct loss o pagkalugi sa industriya ng karneng baboy dahil sa ASF.
01:21Ang isla na daanan ng matitinding bagyo hindi rin nakaligtas sa pagpasok ng virus.
01:27Nakilala ko si Nanay Rosa. May higit tatlong dekada na siyang nag-aalaga ng baboy.
01:41Siguro, yan ang kasiyahan ko sa baboy. Nagbibigay baga sa atin ang saya. Kinakausap ko yan. Minsan sabihin mo, good morning.
01:51Sasagot yan, ik-ik. No. Siyempre, masiya ka na.
01:56Kaya labis ang kanyang panlulumo ng tamaan ng ASF ang lambing lima sa kanyang mga alaga.
02:03Isa pa, nanghihinayang ka. Ilang buwan mo nang pinalaki, mga apat na, tatlo, lima. Tapos ganyan lang ang mangyayari.
02:12Ang kanyang lugi, umabot daw ng mahigit limampung libong piso.
02:18Isa siya sa mahigit isandaang hog racers ang naapektuhan ng ASF outbreak noong nakarang taon.
02:24Para masolusyonan, kinapatay at inilibing ang mga apektadong baboy para hindi umano ito makapanghawa.
02:44Ano ang naging response nyo dito?
02:47De-population, tsaka yung biosecurity, yun na lang ginawaan namin. Tapos nag-disintect sa mga premises.
02:55Ang mga baboy at karne, hinaharang at sinusuri rin kada checkpoint.
03:00Ang katanduanes, islayan ano. Parang hindi siya mabilis pasukin ng mga sakit-sakit.
03:05In spite of that, tinamaan pa rin kayo ng ASF.
03:08Prone kami dito kasi madaming biyaheros na galing dun sa main lamb.
03:13Yung mga biyahero na yan, iba-ibang port of entry nila.
03:16Tapos yung biosecurity, hindi ganun kahigpit.
03:20Hindi naman. Kasi may mga munisipyo naman nagbabantay dyan sa port.
03:25During the outbreak ng ASF, halos wala na kayo magawa. Parang pag tinamaan, dire-diretso na yan.
03:32Dire-diretso.
03:32Pag nag-positive, pinapadala namin sa REDDL kasi meron naman kaming pang rapid test.
03:37Pag nag-positive, direktya dyan sa REDDL. Yun ang magkukonfirm na talaga ang positive.
03:41Tuwing matamlay ang baboy, kumukuha sila ng dugo sa mga baboy para malaman kung ito ay positivo sa ASF.
03:51Ito yung typical kit nila for drawing blood from the pigs to test for ASF.
03:58Iba ang tackle box or medicine box sa swine.
04:03So, ang laman, ito yung pig catcher nila.
04:07Very strong itong kawad na ito.
04:09Ilalagay ito sa snout.
04:11Sir, nadi-disinfect naman ito parati.
04:13So, dito ilalagay yung needle.
04:14Ipapuncture yan dun sa jugular vein.
04:18Tapos, pag nakaset na yun, itong mga blood containers na ito, vacuumized yan.
04:23Tutusok mo na lang yun doon.
04:25Before we do that, we need to wear some PPEs.
04:32Ang ASF ay hindi nakakahawa sa tao.
04:35Pero, maaari makuha nito ang malusog na baboy kapag pinakain ng infected pork meat
04:41o tinatawag na swill feeding.
04:46Para masuri, isa-isa kong kinunan ng dugo ang mga baboy.
04:50Prepare your ears kasi masyadong mareklamo yung mga baboy, ano?
05:01Abangan mamaya.
05:04Sa Virac at Anduanes,
05:06pinararami ng gobyerno ang mga baboy
05:08na kanilang libreng ipinaminigay kapalit
05:11na mga nagpositibong ASF.
05:13Kaya regular na may blood testing ang mababoy roon
05:18para masigurong negatibo sila sa ASF.
05:25Isa-isa na naming inilagay sa rapid test kit
05:29ng Provincial Veterinary Office ng Virac
05:32ang mga nakolektang dugo.
05:33Mababoy na aming sinuri
05:40negatibo sa ASF o African Swine Fever.
05:45Nakahinga tayo.
05:47So, that's good.
05:49And sana tuloy-tuloy na yun.
05:52Yung pinunta nating barangay na may baboy,
05:55ano nila yun eh, for dispersal nila.
05:57And pagka napaanak nila yun,
06:01yun yung mga biik nun,
06:02yun ang bibigay nila dun sa mga barangay.
06:05Ang pinaka-dain ko sa gobyerno natin,
06:08tulungan man kaming mga mahihirap na magbababoy,
06:12lalo na sa bakuna.
06:14Pero, hindi lang virus ng ASF ang kanilang problema.
06:20Aside from Katanduanes being hit by numerous typhoons,
06:24ASF, meron din silang kinakaharap na iba pang mga problema,
06:30tulad na lang sa agrikultura.
06:33Nagulat ako sa aking nadatnan.
06:36Sanay ako makakita ng healthy na rice fields,
06:39dahil makita mo, pantay-pantay yung tubo ng palay.
06:43Pero dito, makikita mo na bako-bako yung itsura niya.
06:48Dahil ito ay ang rice field na tinamaan ng tinatawag nilang tungro.
06:54Ayon sa magsasakang si Tatay Artemio,
06:57problema nila ang rice tungro spherical virus
07:01na umaatake at sumisira sa kanilang palayan.
07:04Paano yung mga kapitbahay nyo na palayan,
07:07tinamaan din sila?
07:08O yung yan sa kabilang yan, tinamaan din niya?
07:11Sa buong buhay nyo ng pagtatanim ng palay,
07:14nakaranas na kayo ng mga ganitong problema.
07:19Ngayon pa lang po.
07:19Ang rice tungro spherical virus ay ikinakalat na may insekto
07:24gaya ng green leaf hopper.
07:27Mula sa 80 sako na ani ng palay,
07:31halos 20 sako na lang ang kanilang ani.
07:36Kapag lumalabat na yung bunga, parang wala na pong laman.
07:40Kapag may sakit ang palay,
07:42naninilaw ang dahon nito at pabagsak ang tubo ng halaman.
07:46Sa mga palayan, ang pinakadeterminant is hindi yung population din
07:51ng green leaf hopper kung hindi amount ng tungro virus doon sa area.
07:56So kahit marami siyang green leaf hopper,
07:58pero yung virus na present is predominantly,
08:01so yung tungro disease, hindi siya mag-iexpress.
08:04Pero kung present yung dalawa,
08:06tapos present din yung green leaf hopper,
08:09mas marami din population.
08:10Mas magiging pronounced yung sintomas.
08:12Mabilis raw ang pagkalat ng virus na ito sa mga halaman.
08:17Kung ang palay mo ay tabi-tabi,
08:19tapos susceptible sa tungro yung magkakatabi rin palay,
08:23ibig sabihin wala nang kikitain yung farmer.
08:26Sinong hindi madidismaya na farmer
08:28pagka ganito ang itsura ng pananim mo, no?
08:30Biro mo, tinanim nyo ito with love.
08:33Gigising sila maaga,
08:34tapos ito lang ang hinihintay nila, no?
08:37The day of harvesting,
08:39pag nakita nilang ganito,
08:41ang sakit niyan.
08:43Kapag dismaya nga dito,
08:44pumupunta ko dito,
08:46umpisa nito maganda.
08:48Tapos yung malapit na bumunga,
08:50mabumunga,
08:50ganito na lang ang nakita ko,
08:52parang hindi na pumupunta dito.
08:54Parang nawalan ka na ng gana?
08:55Parang walang gana.
08:56Dahil dito lang kukumukuha ng pangkatrabaho
08:58sa nakukuha kong palay dito.
09:01Sa tala ng Department of Agriculture,
09:04halos dalawang dekada nang namiminsala
09:06ang virus na ito sa mga palay.
09:08Kasi ang kinokontrol talaga natin
09:09yung pagdami ng Greenleaf Hopper.
09:12Kasi yung virus nakadepende lang naman dun sa kanya.
09:14Ang last na approach is chemicals, no?
09:17Systemic yung gagamitin na insecticides.
09:20Sa lokasyon ng Katanduanes,
09:23isa ito sa frontline
09:24o unang tinatamaan ng malakas na bagyo.
09:27Bukod dito, kapag nagkaroon ng outbreak
09:31dahil sa ilang virus,
09:33mapahayop man o halaman,
09:35apektado halos buong isla.
09:38Sa pagharap sa mga problema,
09:40hindi matatawaran ang tibay ng loob
09:42ng mga taga-Katanduanes.
09:45Kaya malaki ang papel
09:46na ginagampanan ng mga opisyal
09:48ng gobyerno para sa agarang pagbaba.
09:51Maraming salamat sa panunood ng Born to be Wild.
09:54Para sa iba pang kwento,
09:55tungkol sa ating kalikasan,
09:58mag-subscribe na
09:59sa GMA Public Affairs YouTube channel.
Comments