00:00The people of Aita were in Mount Pinatubo in Capastarla
00:04at the new握 they were fighting.
00:07What is happening in the past?
00:10Why did they take a look at the tourists' life?
00:14We're not in the country, Maquette.
00:16We're in the country.
00:17We're not in the country.
00:20We're not in the country.
00:23What about the people of Aita?
00:25We're in the country, we're in the country.
00:27If you're in the country, we're in the country.
00:29Sige!
00:30Sige!
00:30Sige!
00:30Sige!
00:31Sige!
00:32Ngayon lang ako na pusasan ng ganun.
00:34Sige!
00:35Dadakpinin niyo ang katutubo sa kanilang lupa.
00:38Ano ba ang karapatan?
00:39Sige!
00:40Sige!
00:41Sige!
00:42Sige!
00:46Mga katutubong Aita, may ipinaglalaban.
00:50Kaya, hinarangan nila ang grupo ng mga turista na papunta sana ng Mount Pinatubo.
00:59Ang pagputok nito noong dekada 90 ang itinuturing na second largest volcanic eruption of the 20th century.
01:10Pero makalipas ang mahigit atlong dekada ang mapaminsalang vulkan.
01:19Umaakit na ngayon ng libo-libong mga turista.
01:31Ang dinaanan kasi noon ng rumagasang lahar.
01:41Nag-iwan ang napakagandang tanawin.
01:46Picture perfect!
01:57Lalo na kung binabaybay sakay ng 4x4.
02:01Habang ang view sa crater lake nito, makapigilhin niya.
02:18Kaya naman, beautiful disaster kung ituring ang pagputok ng Mount Pinatubo.
02:29Beautiful!
02:31Wala na po kaming chance umakyat.
02:41Pero nabulabog ang mga turistang umakyat sa vulkan Kamakailan.
02:45Nang ang mga katutubong Aita na nakatira sa palipot ng vulkan, ang siya ngayong nag-alboroto.
02:52Binarang ang trail paakyat sa crater lake.
02:55Ang gobyerno natin ang nasasabi ang pilang maaasahan namin yung INCIP.
03:00Ano nga yun ang ginagawa naman ng INCIP?
03:02Walang ginagawa sa taga ng panahon.
03:04Walang nangyayari na proseso na yan.
03:06Haragi na lang para taniman.
03:08Hindi kami sinusundan sa amin.
03:11Kaya ang daan, nag-traffic sa dami ng natingang 4x4.
03:16Ang hassle nga sa aming mga turista, pero naiintindihan ko po sila.
03:20Maya-maya pa, tumaas ang tensyon nang dumating ang mga polis.
03:26Sasama po namin kayo dun sa baba para mag-usapan po natin kung ano yung problema.
03:30Hindi basta-basta kami sumama ngayon.
03:32Pero yung ginawa po ninyo, bigla-bigla langharang kayo ng mga bisita na naman.
03:36Hindi po nila kami pinakita.
03:40Kaya nga po, nandito po ako.
03:42Uloiting po ha, nakikiusap po ako sa inyo.
03:45Sino ang pwedeng sumama?
03:47Hindi kami sasama.
03:49O kung hindi po kayo sasama, pipilitin namin kayo.
04:00Pinilit nila kami.
04:01Ngayon lang ako nakusasan ng ganun.
04:13Dadakpin ninyo ang katutubo sa kanilang lupa?
04:16Ang goberno natin ang nasasati.
04:18Ang mga batila bulkan na sumabog sa galit ang mga katutubo sa Mount Pinatubo.
04:29Ang mga nangharang sa trail, mga miyembro ng iba't ibang grupo ng katutubong Aita,
04:34na nakatira sa palibot ng bulkan na sakop ng Kapastarla.
04:38Isa sa mga ito, ang mga tigabarangay Maruglo na Sibayani, miyembro ng sumaowang clan, at tumatayong chairman ng grupong Labayku.
04:50Ang ginawa raw nilang pagharang sa mga turista, pagpapakita ng kanilang protesta.
04:55Ang natatanggap daw kasi nilang komisyon mula sa kita, nang isinasagawang tour sa Mount Pinatubo, pulang na pulang daw.
05:04Aliliitan po kami. Hindi rin sapat. Hindi rin po makakatulong doon sa edukasyon, sa kabuhayan.
05:09Pagkaubos po ng pera, wala po.
05:11Ang ilang daanan papuntang Mount Pinatubo, itinuturing na ancestral domain ng mga Aita.
05:17Ang mga kilala nating Aita ngayon ay nakarating sa present-day Philippine Archipelago 20,000 to 30,000 years ago.
05:27Mga Pacific Islanders yung kanila mga ninuno.
05:30At sinasabing ang sila pa ang pinakaunang grupo ng mga tao na nakarating sa Pilipinas.
05:35Ayon sa Indigenous Peoples' Rights Act of 1997,
05:39ang mga katutubo may karapatan sa paggamit, pamamahala at benepisyo mula sa kanilang ancestral domain.
05:46Pag tinawag kasi na ancestral domain,
05:48pulukahang ninuno, ito po ay pag-aali ng isang community na IP.
05:52Nagkaroon po tayo ng memorandum o pag-reed tungkol to sa Mount Pinatubo trekking.
05:57Ayon sa isang pinirmahang kasunduan,
05:59sa bawa 300 pesos na environmental fee na'y binabayad ng mga turista,
06:0475 pesos dito mapupunta at paghahatian ng 37 na mga grupo o clans.
06:11Kung susumahin po natin ang natatanggap na shares ng mga kapatid nating katutubo,
06:17nasa 25% na siya.
06:19Sa kaso ng Cosmic Clan na pinamunuan ni Joseph,
06:22isang porsyento lang mula sa kabuoang komisyon ang natatanggap ng kanilang grupo kada buwan.
06:28Ang isang buwan nasa 5,000.
06:31Ang naghahati po doon ay mga parte po ang pamilya.
06:34Sa makatuwid, kung 5,000 pesos ang napupunta sa kanila kada buwan,
06:38at apat na pong mga pamilya ang maghahati-hati rito,
06:42dumalabas na 125 pesos lang ang natatanggap ng bawat pamilya.
06:47Hindi sapat po sa amin sa pamilya.
06:50Ang natatanggap namang komisyon ang grupo ni Lito, apat na porsyento.
06:54Sa akin kasi 6 yung nahawakan kong pinaka-leader din namin po.
06:5920,000 yung nasir ko, yun ang paghahatian namin ng 6.
07:03Pagdating doon sa kanila, hati-hatiin na naman sa mga pamilya.
07:06Halos umaabot lang pong 200 piso.
07:09Isa naman sa pinakamalaking natatanggap ang clan na pinamunuan ni Armando.
07:14Walong porsyento kada buwan.
07:16Pinakamalaki 30,000.
07:18Ang pinakamahina, nasa 5,000 eh.
07:203,000, ganyan.
07:22Pero 20 pamilya naman daw ang maghahati-hati nito.
07:25Sila rin po ang nag-identify kung kanina mapupunta ang bahaging 1%, 2%, 3%, 8% at 10%.
07:33Hindi po kasi pantay kasi bawa kami dito nasa efekted ng dinadaanan ng 4x4.
07:40Medyo mataas.
07:41Pero kung nasa kabila na hindi inaaba ka ng 4x4, binibigyan na rin namin.
07:45May mga katutubo rin hindi nakakatanggap ng tulong gaya ng pamilya ni Divina na hindi raw kabilang sa anumang clan na nabibigyan ng komisyon.
07:55Ang gusto ko naman po ang buong community makikinabang sila at mapunduhan naman po yung community.
08:01Para po pag may emergency kami, may kukuhaan naman po kami.
08:05Meron naman daw silang kabuhayan ang pagtatanim ng gabi at pag-aani ng puso ng saging.
08:11Hindi na po namin maayos mataniman yan. Buhangin na po yan ma'am.
08:15Kung bisang 500 ang nakikita namin lang. Hindi namang araw-ara yun.
08:18Kaya para may dagdag kita, ang ilan sa kanila nagtutur-tour guide.
08:22Pero maging ang sideline nilang ito, nanganganib.
08:26Marami na raw kasing mga tigapatag na hindi katutubo na pumapasok rin sa ganitong trabaho.
08:32Gusto po namin mangyari sana isang linggo sa katutubo.
08:35Dapat itas yung sa koleksyon at kami na po yung mamamahala sa aming sektor na katutubo
08:43dahil alam po namin sagutin yung mga pangangailangan na individual.
08:47Sana yung patulungan kaming mga ayta. Paano naman yung mga mga katutubo? Wala na bang ikakaangat sa buhay?
08:54Ang hinaing nilang ito, makailang beses na raw nilang ibinulog sa makinauukulan.
08:59Hindi po kami pinapakinggan dahil nga wala po kami pinahawakan na titulo.
09:04Ang hawak po namin yung resolution and bank lang.
09:07Ang titulong tinutukoy na makatutubo ang CADT o Certificate of Ancestral Domain Title.
09:15Approved na po yung CADT. Award na lang po.
09:18Wala pa po kaming update sa level ng ISIP.
09:20Yun lang ang sinasabi po nila. Nahihirapan po sila doon sa usaping overlapping.
09:25Meron silang ownership rights doon sa lupang iniaward sa kanila.
09:29Yung possession ng indigenous people should be recognized and should be respected kahit wala pa itong CADT.
09:35Hanggang sa ang mga naipong hinaing ng mga katutubo para na nga ring vulkan na tuluyang pumutok.
09:42Ang gobyerno natin ang nasasabi ang tilang maaasahan namin yung INSIIP.
09:46Ano nga yun ang ginagawa naman ng INSIIP? Walang ginagawa sa taga ng panahon.
09:52Kaya sila nagprotesta nitong April 18.
09:55Pero dahil sa isinagawang pagkilos, lima sa kanila, pinakip.
10:14Ang sabi nila, harassment, pero sabi hindi kami nakipag-away. Sarili na naming lupa. Bakit wala pa kaming sariling karapatanggol?
10:24Ko, leader ako, leader ako. Kailangan bang ikulong ninyo? Sino pa ang magtatanggol?
10:29Saka po ako katutubo. Kung hindi po kayo sasama, pipilitin namin kayo.
10:33Napusasan po namin sila kasi nga po ang pangamba ko dahil napilitan po silang bababa.
10:38Maka po mamaya tumalun sila doon sa likod po ng aming mobil. Gusto ko silang ibaba para once and for all po matapos po yung usapan.
10:46Kung ikaw pinapaalis mo o hinaharangan mo yung tao dahil pumapasok sa lupa mo,
10:52wala kang krimen na ginagawa dahil ipinagtatanggol mo lang yung karapatan mo bilang may-ari.
10:57Walang dahilan para ka dakipin. Dapat hindi ito ikikriminalize.
11:02Kung wala namang nagsasakitan, walang dahilan para magkaroon ng arestuhan.
11:06Maligal naman po sa tingin po ang pagdakip po namin.
11:09Kasi unang-una po yung pagbabarikada po nila ng mga kahoy po doon sa daanan ng mga sasakyan,
11:14yun po ay papatak po sa grave coercion.
11:17Hindi po sila nakulong.
11:18Pagdating po dito at wala pong kaso na i-final po sa kanila.
11:21Pinasulat po sa amin na hindi na po kami uulit. Pumirma po kami.
11:25Dahil sa pinirmahang kasunduan, tinanggal na ang inilagay nilang harang sa trail.
11:30Wala nang harang.
11:31Balik na rin sa normal ang operasyon ng Pinatubo Tours.
11:34Bukas naman po kami doon sa mga programa nila.
11:37Kung makikinabang po ang tribo at masecure po yung karapantan nila at yung kabuhayan po nila,
11:43handa naman po kami magpag-usap.
11:45Ang National Commission on Indigenous Peoples naman,
11:48ang sangay ng gobyerno na siyang nagsusulong sa kapakanan ng mga katutubo sa Pilipinas,
11:53naglabas ng pahayag hinggil sa insidente.
11:56We have been actively collaborating with the ITA community, the local government unit of Capacer Lock, and other stakeholders to address these concerns.
12:05Nagkakaroon tayo ng ongoing negotiation para maribisa ang kasalukuyang kasunduan.
12:11Magkakaroon na po ng percentage bawat programa sa kalusugan, livelihood.
12:16Willing po ang munisipyo na tulungan sila na magkaroon po sila ng operatiba o natutulong para nga ma-handle ng maayos yung mga shares po nilang natatanggap.
12:25Pantay-pantay na po ang matatanggap ng bawat clan.
12:28Gusto po namin dapat itas po yung sa koleksyon at kami na po yung mamamahala sa aming sektor na katutubo.
12:36Nitong miyerkules, ang NCIP Provincial Office at Tourism Office ng Kapastarla nagpatawag ng pagpupulong kasama ang grupo ng mga katutubong AYTA.
12:48Bakit ba kami pinusas?
12:49Kami ang may lupa. Kami ang maggagay para makinapang ang mga katutubong.
12:54So, hindi nang bumalingan niya. Basta tayong mga kinap want.
13:14Nagbigay ng listahan ng mga katutubo sa nais nilang mangyari at mapatupad sa gagawing bagong kasunduan.
13:20It's a new solution.
13:21If you want the gate pass,
13:23you'll be able to see
13:25if we're going to have a pass.
13:26We're going to have our best.
13:29We're going to let our side.
13:32Nangingirin ang mga katutubo
13:33ng multa
13:34sa local na pamahalaan ng KAPAS
13:36bilang peace offering
13:38sa ginawang pagdakip
13:39sa kanila ng mga police.
13:41Papatayin tayo ng baboy.
13:42Anong sura po kasi namin?
13:44Kailangan.
13:45Mapagbibigyan na.
13:46Hindi po nila kami sila
13:50sinabi nila yung
13:52once and ten their heads
13:55yung hindi nilang.
13:57Ngayon, kari saan nila
13:58ano tama para malinaw na.
14:00Hindi naman agad-agad
14:01ibibigyan.
14:03Kaya naman po tayo
14:04magawa nyo sa pinoyon
14:06para itong pagiging pasihan
14:08sa pagawa natin
14:09ng pagong kasubuan.
14:12Hindi kasi nila mapataas agad-agad
14:14considering na
14:15it will create unju burden
14:16sa mga turis.
14:17Dapat mas mataas yung sharing
14:19na mapunta sa kinila
14:20from the part of LGU.
14:22Actually, we are pushing
14:23for 60-40.
14:25Medyo nabawasan yung
14:26pag-alalahanin namin
14:28dahil pinakinggan naman.
14:29Lahat ng pinako ng
14:30ACIP at saka LGU
14:32umaasa kami
14:33na matutupad
14:34at gawin nila.
14:36Yung mga dokumento
14:37kung saan ay makakapagpatunay
14:39na kanila ang kanilang
14:40lupay ni Nono
14:41is now being reviewed
14:42by our body
14:43sa regional office.
14:45Pag-alalahan
14:46yung panahon nito.
14:47Matanda na po kami.
14:49Ang kultura,
14:51kabuhayan
14:51at paniniwala
14:52ng mga katutubong Aita
14:54nakaugat
14:55sa pinubuan nilang lupa,
14:57lupang pinagkukuna nila
14:59ng buhay
15:00at minsan ding
15:01pinagmulan
15:02ng trahedya.
15:03Kung hindi po kayo sasama,
15:04pipilitin namin kayo.
15:05Ay.
15:06Sa isyong ito,
15:07dapat lang na maibigay
15:09kung ano
15:09ang sa kanilang nararapan.
15:15Thank you for watching,
15:16mga kapuso.
15:18Kung nagustuhan nyo po
15:19ang videong ito,
15:20subscribe na
15:21sa GMA Public Affairs
15:23YouTube channel
15:24and don't forget
15:25to hit the bell button
15:27for our latest updates.
Comments