00:00Hoş geldiniz. Bugün şöyle ilk bakışta sıradan bir ulaşım maliyeti gibi görünen bir şeyin yani akaryakıt istasyonundaki tek bir fiyat
00:07artışının nasıl dalga dalga büyüyerek akşam yemeği masamıza kadar ulaştığını inceleyeceğiz.
00:13Kaynaklarımız bize gösteriyor ki sadece arabamızı ilgilendiriyor sandığımız bir rakam aslında tüm gıda ekosistemimizi ve bütçemizi kökünden şekillendiriyor.
00:22Gelin bu sürecin tarladan soframıza nasıl seyahat ettiğine yakından bakalım.
00:26Aslında her şey o meşhur 17 Eylül sabahında biraz değişti.
00:31Biliyorsunuz Türkiye Cumhuriyeti tarihinde bir ilk yaşandı ve motorin litresi ilk kez 3 haneli rakamları gördü.
00:38Düşünsenize İstanbul'da 100 lira barajı aşıldı, Ankara ve İzmir'de 101, doğudaki bazı illerimizde ise 103 liraları gördük.
00:46Şehirde arabasını kullanan biri için bu 100 lira psikolojik bir sınır, anlık bir bütçe sarsıntısı olabilir.
00:52Ama işin aslı bu rakamın toprağı, o yeşil tarlalara dokunan çok ama çok daha derin bir anlamı var.
00:59İşte tam da burada kendimize şu can alıcı soruyu sormamız gerekiyor.
01:04Nasıl oluyor da bugün pompada gördüğümüz o rakam bir sonraki sonbahar ekim sezonunu temelden değiştiriyor?
01:10Hatta daha da ilerisi, yarınki gıda güvenliğimizi nasıl tehdit edebiliyor?
01:15İnanın tarımın o görünmez şartlarını nasıl işlediğini anlamak için bu soru çok ama çok kilit bir roldi.
01:22Çünkü bugün o istasyonda ödenen bedel, inanın bana yarın tarlada ve en sonunda hepimizin mutfağındaki o rafta ödenecek.
01:311. Bölüm
01:32Pompada 3 aneli şok
01:33Öncelikle bu şiddetli şokun kaynağına inelim.
01:36Küresel tabloya şöyle bir baktığımızda gerçekten acımasız bir yükseliş var.
01:40Düşünün, savaş öncesinde Brent petrolün varili 70 dolar civarlarındaydı değil mi?
01:45Sonra ne oldu?
01:47Sadece Ağustos ayında bir anda 91 dolara fırladı.
01:50Eylül'ün başlarında 103 dolara, 15 Eylül'e geldiğimizde ise tam 108 dolara tırmandı.
01:56Tabi bu amansız yükselişin arkasında Hürmüz Boğazı'nda daralan gemi trafiği ve küresel çapta sıkışan dizel arzı var.
02:02Yani pompada bizi şoke eden o artışın tohumları aslında bizden binlerce kilometre uzaktaki sulardan atıldı diyebiliriz.
02:09Peki bu küresel dalgayı kendi evimize Türkiye'ye getirdiğimizde ne oluyor?
02:13Tablo maalesef çok daha sertleşiyor.
02:15Bir günün hesaplamalarına bir bakalım.
02:17Ocak ayından bu yana motorin fiyatlarında inanılmaz bir şekilde %92'lik bir artış var.
02:22Dahası Türkiye Ziraat Odaları Birliği'nin verileri de çok çarpıcı.
02:26Kompoze gübrede %30'u, DAP gübresinde ise %25'i aşan devasa maliyet artışlarından bahsediyoruz.
02:32Hesaplama dönemleri ufak tefek farklılıklar gösterse de İbren'in yönü tartışmasız ve hızla yukarıyı gösteriyor maalesef.
02:392. Bölüm Tarladan Rafa Enflasyon Zinciri
02:42Üretici ve tüketici enflasyonuna baktığımızda resmen iki zıt dünya görüyoruz.
02:47Kaynaklarımızdaki verilere göre Ağustos ayında Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi aslında aylık bazda %0.93 gerilemiş,
02:55yıllık artışta %21 civarlarında kalmış ama öte tarafa dönüp bakıyoruz.
02:59Tüketici enflasyonu %31'in üzerinde ve adeta alem alev yanıyor.
03:04Tarlada fiyatlar bir nebze durulmuş gibi görünürken,
03:07raftaki o yangının sönmemesinin altında yatan çok temel bir sebep var aslında.
03:11Çitlikteki o sakinlik ile raftaki o büyük yangın arasındaki uçurumun ana sebebi tam olarak ne biliyor musunuz?
03:18Tedarik ve nakliye zincirinde cayır cayır yanan akaryakıt.
03:22Şöyle düşünün, o 100 liralık mazot sadece tarladaki traktörde yanmıyor ki.
03:27Biçer döveri var, sulama motoru var, yem kamyonu, süt tankeri, ürünleri hale taşıyan devasa kamyonlar ve tabii ki o hayati
03:35soğuk zincir.
03:36Hepsi, istisnasız hepsi enerjisini aynı o pahalı depodan çekiyor.
03:41İşte tarladaki nispeten ucuz ürünü rafa taşırken adeta eriten şey tam olarak bu zorunlu süreç.
03:483. Bölüm Çiftçinin İmkansız Matematiği
03:51Çiftçi açısından olaya bir bakalım.
03:54Sonbahar ekimi demek, aylar sürecek, oldukça ağır ve en kötüsü de peşin ödenmesi gereken bir yatırım kararı demek.
04:01Çiftçinin ekim yapabilmesi için elbette finansmana ihtiyacı var ama maliyetler şu an gerçekten devasa boyutlarda.
04:08Merkez Bankası'nın politika faizi %37 seviyesinde değil mi?
04:12Ama gerçek hayatta çiftçinin yüzleşmek zorunda kaldığı ticari kredi maliyetleri %40'ın çok çok üzerinde seyrediyor.
04:19Üstelik Merkez Bankası enerji fiyatlarını enflasyon görünümü için yukarı yönlü bir risk olarak da açıkça belirtiyor raporlarında.
04:26Kısacası tohumu toprağa atmak için borçlanmak şu an akıl almaz derecede pahalı bir iş.
04:32Bu konuda Kangal Ziraat Odası Başkanı Basri Çoban çok acımasız bir zaman çizelgesine işaret ediyor aslında.
04:38Durum şu, üretici maliyetleri peşin bağlıyor, mazotu, gübreyi, tohumu bugün cebindeki nakitle alıyor.
04:44Ancak kazancını ne zaman alacağını hiç bilmiyor.
04:47Mesela Haziran'daki hububat bedeli ödemeleri 45 gün gecikiyor veya destekleme primleri aylar sonra hesaba yatıyor.
04:54İyi de bu aylar sonra gelecek paralar bugün o tarlaya tohum aldıracak nakli sağlamıyor ki.
04:59Bu gerçekten kelimenin tam anlamıyla bir hayatta kalma matematiği.
05:02Bütün bu finansal kabuslar yetmiyormuş gibi Türkiye Ziraat Odaları Birliği'nin üstünde durduğu bir afet zinciri gerçeği de masada.
05:10Kuraklık, don, sel, dolu, hortum yani yapısal iklim tehditleri sürekli ensesinde çiftçinin.
05:17Bu yıl mesela yağışlar biraz bol gelmiş olabilir ama kuraklık riski her an o yeşil tarlaların tepesinde demoklesin kılıcı gibi
05:24sallanıyor.
05:25Tüm bu doğal riskleri alıyorsunuz, üstüne bir de 3 haneli mazot fiyatlarını ekliyorsunuz.
05:30Haliyle çiftçinin aman bu senede idare ederiz deme lüksü tamamen ortadan kalkıyor ve ekim yapma hevesi hızla eriyip gidiyor.
05:38Ve inanın bu anlattıklarım sadece teorik bir risk değil.
05:42Söke Ziraat Odası'nın pamuk hasadı projeksiyonuna bakınca tabloyu net bir şekilde görebiliyoruz.
05:47Pamukta rekoltenin %32 civarında düşmesi yani 1.3 milyon tona kadar inmesi bekleniyor.
05:53Peki soruyorum size bu devasa düşüşün sebebi tarlanın verimsizleşmesi mi?
05:59Kesinlikle hayır.
06:00Düşüşün ana nedeni çok daha basit ve bir o kadar da ürkütücü.
06:04Çiftçi masaya oturdu, maliyet hesabını yaptı ve tarlayı ekmemeyi seçti.
06:09Girdiler sürekli artıp gelir düştüğünde çiftçinin elinde kalan en rasyonel seçenek maalesef o tarlayı bomboş bırakmak.
06:164. Bölüm Devletin Müdahaleleri ve Yaşanan İkilemler
06:20Tabi burada devlete de bir parantez açmak lazım.
06:22Devlet bir yandan tarımın acil ihtiyaçlarına yanıt vermeye çalışırken
06:26diğer yandan sıkı bir bütçe disiplinini korumak arasında çok hassas bir denge kurmaya çabalıyor.
06:32Bu süreçte elbette bazı somut adımlar dağıtıldı kaynaklarda gördüğümüz kadarıyla.
06:37Mesela Ağustos ayında motorinden alınan özel tüketim vergisi geçici olarak sıfırlandı
06:41ve pompada 9 lira civarı bir düşüş sağlandı.
06:44Ek olarak dekar başı desteklerin arttırılması,
06:47Toprak Mahsulleri Ofisi'nin uygun fiyatlı arpa satışları gibi pratik önlemler devreye girdi.
06:52Ayrıca Tarım Bakanlığı hayvanlar için aşı ve kimliklendirme ücretlerini de kaldırarak
06:57üreticinin sırtından 6 milyar liralık bir yükü aldı aslında.
07:01Gel gelelim meselenin tam kalbinde koca bir zamanlama tuzağı yatıyor.
07:05Devletin sağladığı destek en nihayetinde gecikmeli bir çek olarak
07:08veya aylar sonra yatacak bir prim olarak üreticiye ulaşıyor.
07:12Fakat sorun şu, o traktörü bugün tarlaya sürmek için gereken 100 liralık mazot
07:16bugün şu an cebinizden nakit olarak çıkmak zorunda.
07:19Yani bu şokun faturası o an üreticinin sırtına biniyor
07:22ve işte bu zamanlama uyuşmazlığı çözülmeden
07:25çiftçinin rahat bir nefes alması pek de mümkün görünmüyor.
07:295. Bölüm Çözüm ve Gıda Güvenliği
07:31Şimdi asıl can alıcı soruya gelelim.
07:34Böylesine pahalı bir akaryakıt şokunun
07:36koskoca bir ülkenin gıda güvenliği krizine dönüşmesini nasıl engelleriz?
07:42İncelediğimiz kaynaklardaki uzmanların çok net önerileri var.
07:45Birincisi, o tohum daha toprağa bile değmeden
07:49yani sonbahar ekimi başlamadan hemen önce
07:51hedeflenmiş doğrudan mazot ve gübre desteği sağlanmalı.
07:55İkincisi, ürün alım fiyatları çiftçi tarlaya girmeden önce açıklanmalı ki
08:00üretici önünü net bir şekilde görebilsin.
08:02Ve üçüncüsü, hasat zamanı geldiğinde
08:05ödeme vadeleri mutlaka ama mutlaka kısaltılmalı.
08:09Uzmanlar diyor ki, üreticiye önünü görme imkanı vermenin bedeli
08:13boş kalmış bir tarlanın bedelinden emin olun çok daha düşüktür.
08:16Tabii bir de orta vade var.
08:18Orta vadede bu kırılganlığı artık yapısal olarak çözmemiz şart.
08:22Tarımı, o binlerce kilometrelik uzun yol taşımacılığının insafından
08:26acilen kurtarmalı ve tedarik zincirlerini kısaltmalıyız.
08:30Nasıl mı?
08:30Ürünlerin yetiştirildiği bölgelere çok daha yakın yerel işleme tesisleri kurarak.
08:35Böylece nakliye masrafının o inatçı payını kırabiliriz.
08:38Ve elbette kooperatif lojistiğini devreye sokarak
08:41o küçük üreticilerin omuzlarına binen devasa taşıma yükünü kalıcı olarak hafifletebiliriz.
08:45Tüm bu karmaşık süreci kaynak metnimizde yer alan ve benim çok etkilendiğim o çarpıcı final cümlesi
08:52aslında tek başına özetliyor.
08:54Şehirdeki bir sürücü pompada gördüğü 100 lirayı hatırlar.
08:57Ancak boş kalan dekarı gelecek yıl hepimiz hatırlarız.
09:01Bu gerçekten de sadece soğuk bir ekonomik analiz değil,
09:04hepimize yapılan çok ciddi toplumsal bir uyarı.
09:07Fiyat etiketi sadece bir sayıdan ibarettir, evet.
09:11Ama boş bir tarla bir ülkenin hepimizin mutfağındaki o eksikliktir.
09:15Kapatırken sizi şu kritik ve rahatsız edici soruyla baş başa bırakmak istiyorum.
09:20Eğer çiftçi, bin bir emekle ürettiği ürününü tarladan alıp market rafına ulaştıracak maddi gücü artık bulamıyorsa
09:26ve akaryakıt pompası tarladaki hasadın kaderini belirliyorsa,
09:29gıda güvenliğimizin gerçek bedelini eninde sonunda kim ödeyecek
09:33ve daha da önemlisi bizler toplum olarak bu bedeli ödemeye gerçekten hazır mıyız?
09:38Bu incelememizde bize katıldığınız için çok teşekkür ederim.
09:40Bir sonraki bölümde görüşmek üzere.
09:42Kendinize iyi bakın.
