00:00Welcome to World Hepatitis Day.
00:30Welcome back sa Rise and Shine Pilipinas always.
00:33Yes, good morning, Doc. Welcome back.
00:35Good morning, Ms. Leslie, Attorney Jo.
00:37And unang-unang po sa lahat, congratulations po sa RSV, sa recent achievement po natin.
00:42Thank you, Doc.
00:42So, it's an honor to be here.
00:46Good morning, Doc.
00:47At pati kayo, Doc, kasi lagi kayong bumabalik dito sa RSV.
00:50Pero, Doc, pag-usapan natin ang hepatitis.
00:53Ano nga ba ang hepatitis at bakit nga ba atay ang pangunahing tinatamaan ng hepatitis?
00:58Okay, so when we talk about hepatitis, sa pangalan pa lang, doon natin malalaman kung ano nga ba siya.
01:05Anong ibig sabihin niya?
01:06Hepa, from the Greek word for our liver, tsaka itis.
01:10So, rule yan, kapag may naririnig tayong itis sa pangalan ng isang sakit, merong namamaga.
01:16So, ang ibig sabihin ng hepatitis ay pamamaga ng atay because of a particular virus.
01:23Palagi natin naririnig yung Hepalane.
01:26Kunyari, nasa mga ano natin, doon sa mga pinupuntahan natin, mahilig natin kainan.
01:32So, you know, that's one of the causes actually.
01:35Or doon natin nakukuha minsan yung sakit.
01:37But there are other types of hepatitis which we will be discussing later.
01:42So, yung hepatitis, yung pinaka-rule dito na namamaga, yung liver natin.
01:47So, because of a particular virus.
01:51Ayun, ito maraming naririto, Dok.
01:53Kasi napakaraming hepatitis.
01:56A, B, C, D, at E.
02:00Ano nga ba yung pagkakaiba nito?
02:01Kasi ang alam ko lang, kapag may HEPA ka, naninilaw ka.
02:04Pero apparently, hindi lahat ng HEPA ay naninilaw ka.
02:10Hindi lahat may jaundice kaya nga siya kanina no, silent killer.
02:13So, yung hepatitis, oh tama Ms. Lessie.
02:15Ang dami-dami niyang pangalan or ang dami niyang types.
02:19So, may HEPA A, HEPA B, lahat ato ng alphabet.
02:23Pero ang pinaka-ano lang, dapat lang nating tandaan no,
02:27may mga type ng HEPA na nakukuha natin from contaminated na drinks
02:32at contaminated na pagkain.
02:35That's your HEPA A and HEPA E.
02:39So, yun yung nakakain natin.
02:41So, sa mga fishbowl?
02:42Yes, sa HEPA lane.
02:43Sa HEPA lane.
02:44Kasi talagang lagi sinasabi sa akin,
02:46yan, kain ka na kain ng fishbowl.
02:48Correct.
02:49May favorite natin ng HEPA lane eh.
02:50Saan ba walang HEPA lane?
02:52Kailangan, parang sa lahat ng lugar may HEPA lane.
02:55Yun talaga yung masarap, kung ano yung bawal, yun yung masarap.
02:58So, yun yung, doon yun, HEPA A and HEPA E.
03:01Yung HEPA B, doon nakukuha natin yan sa mga, sa blood.
03:07Kunyari, hindi maayos na blood transfusion.
03:11Nakukuha natin sa unprotected sexual intercourse.
03:15Or, no, napapasa, no, ng mommy na may HEPA doon sa baby niya.
03:20So, yun yung vertical transmission na tinatawag.
03:22Yun yung pinaka-common actually sa Pilipinas, yung HEPA B.
03:25One out of ten Filipinos ay may HEPA B.
03:28So, yun yung ginabantayan natin kasi yung HEPA B, maaaring mauwi sa cancer.
03:35Yun yung kasama.
03:36Kaya siya nagiging silent killer ba, doon?
03:38Yes, oo, kasi bukod sa wala siyang sintomas, minsan, no, pwede siyang mauwi sa mas malalang sakit.
03:45Kasama niya rin dito yung HEPA C.
03:47Yung HEPA C din, nakaka-cause ng cancer.
03:49Pero, iba yung mechanism niya.
03:51Nagsusugat muna yung liver bago ka maging cancer.
03:55Yung HEPA D, pwede kang magkaroon.
03:58Dapat magkaroon ka muna ng HEPA B, tapos magkakaroon ka ng HEPA D.
04:03So, maraming pagkakaya.
04:04Ang kailangan lang natin tandaan, no, yung nakukuha natin sa pagkain at kailangan natin mag-ingat yung HEPA A tsaka
04:11HEPA E.
04:11Yung HEPA B, yun yung may cancer.
04:13HEPA C also causes cancer.
04:15So, Doc, linawin lang natin, yung pinaka-common form sa Pilipinas is HEPA B.
04:20Kasi yun yung namamana.
04:21Yes.
04:21Or like napapasa.
04:23Napapasa, no, by a dugo.
04:25Dugo or unprotected sexual intercourse.
04:29Or from the mommy na may HEPA, HEPA B, to the baby.
04:33At saka at risk actually dito, yung mga health workers, no, kasi ma-prick ka lang ng mga needle, needle
04:41stick injury, no.
04:42No, pwede ka actually to be at risk to get HEPA B.
04:45Right.
04:46Yes.
04:46And, Doc, napag-uusapan na natin yung pagpapasa ng hepatitis.
04:50Totoo ba na the mere fact na magkasama kayo sa isang bahay or gumagamit kayo ng same na utensils, eh,
04:57maipapasa na to?
04:58Or kailangan ba sobrang dami yung viral amount para maipasa to?
05:02Yes.
05:02So, not necessarily, no, na kasama mo lang siya sa bahay, no, mahingahan ka lang ng may HEPA, magkakaroon ka
05:08na na HEPA.
05:09Na hindi siya parang trangkaso po, no.
05:11So, yung HEPA, no, depende sa type, no, kunyari, HEPA A and HEPA E, no, nakukuha siya sa kontaminadong pagkain,
05:18kontaminadong tubig.
05:20At yung HEPA B, doon kanina, no, sa blood transfusion, no, sa needle stick injury, doon natin siya nakukuha.
05:26So, ang HEPA po ay hindi napapasa from person to person.
05:30Hindi ibig sabihin na naubukan ka ng may HEPA, no, ay magkakahepa ka na.
05:34So, depende yun sa load, sa dami ng virus na nakain mo or na naipasa sa'yo through blood, no,
05:41or through transmission, vertical transmission from the mommy to the baby.
05:45Okay.
05:46Doc, eto kasi nabanggit na natin din kanina yung mga sintomas.
05:50At sabi mo, yung ibang hepatitis, eh, walang sintomas.
05:55Oo, minsan ang sintomas niya lang, no, pananakit ng chan, and usually, no, nararamdaman yan sa right part, no, doon
06:04sa taas na part, kasi nandun yung liver natin.
06:06Pero minsan, wala talagang, wala kang nararamdaman, no.
06:10Yung mga signs na nakikita natin, normal pa rin, no, normal pa rin yung pamumuhay natin, no, pero career na
06:18pala tayo ng HEPA, no.
06:20Pero, ang palagi nating tandaan, no, tama si Miss Leslie kanina, no, pag ikaw ay may HEPA, no, ang usual
06:26na mga sintomas is jaundice or paninilaw ng mata at saka balat, no, pananakit ng chan, no.
06:33At nakikita rin actually ito sa ating dumi at sa ating ihi, no.
06:36Yung maitim na ihi, tsaka yung maputlang dumi, no, pwede yung maging sign ng hepatitis.
06:43Kasi nga, yung kulay, kung saan nanggagaling yung kulay ng ating dumi, tsaka ihi, nanggagaling yun sa liver.
06:50Kaya nakikita yung sintomas doon sa ihi, tsaka sa dumi.
06:53So, kailangan pala, ano ka din, no?
06:56Titignan mo, mag-observant, no.
06:58Para sa ating mga car-speak, kailangan inoobservahan natin yung ating mga ihi at dumi.
07:03Ngayon, Dok, nabanggit mo, no, may mga hepatitis na walang sintomas.
07:08So, gano'n po ka-importante yung talagang regular na pagpapacheck at pagpapascreen
07:12para makita kung meron ka ng hepatitis, lalo na yung hepatitis na walang ang sintomas, no?
07:18Exactly, no. Tama, Attorney Joe, no.
07:20Kasi nga, yung ibang hepatitis, no, hindi ka, or pwedeng walang sintomas,
07:25doon pumapasok yung importance ng screening natin, especially for HEPA-B.
07:30No, yung HEPA-B, may mga tinatawag tayong titers dyan or mga palatandaan na kung meron ba tayong infection or
07:37not.
07:37No, dalawa lang yung kailangan nating tandaan, yung surface antigen, no, yung HB, S-A-G,
07:44tsaka yung surface antibody, yung anti-HBS, no.
07:50So, yung una, yung surface antigen, no, kapag positive, no, sinasabi ng test na to, no, na may active infection
07:59tayo, no.
08:00No, yung surface antibody nilang, no, yung anti-HBS, no, would tell you na na-infect ka na before, you're
08:07protected, no,
08:09or by bakuna, or nagkasakit ka ng HEPA-B before, no.
08:16So, yun yung dalawang kailangan nating tandaan, especially pag tayo ay nags-screening.
08:21Kaya, importante ang screening kasi nga, no, minsan, hindi talaga natin alam na meron pala tayong HEPA or carrier pala
08:28tayo ng virus.
08:29Pero, Dok, yung hepatitis naman, gumagaling ba ito?
08:32Yes, no, usually, no, depende rin sa letra, no.
08:37Depende rin sa letra.
08:38Depende rin sa letra.
08:39So, kamalas-malasan mo, pag napunta sa'yo, anong letter?
08:42Yung matinding letter. Anong matinding letter?
08:45So, doon muna tayo sa matinding letter, no.
08:47And, no, usually, kapag matindi na siya, or hindi na siya ganun ka-curable, if chronic, or matagal na.
08:54So, yung HEPA-B, no, medyo mahirap gamutin si HEPA-B.
08:58So, mas maaga natin na-detect si HEPA-B at mas maaga natin na-aagapan with antiretrovirals, no, mas madali
09:06siyang ma-cure.
09:07Pero, kung matagal na tayong nagkaroon ng infection ng HEPA-B, no, mas nauuwi siya, no, doon sa komplikasyon tulad
09:15ng cancer, at mas hindi na siya ganun ka-controlled, no, hindi na siya curable, no.
09:20Yung pinakamadali naman, no, na letra, no, would be HEPA-A and HEPA-E, no.
09:25Kasi, usually, ang ginagawa natin kapag may HEPA-A, HEPA-E, no, supportive treatment lang, no, so proper hydration, no,
09:33hindi lang basta inom ng tubig, may electrolytes din, no, proper diet.
09:37Yet, also, yung importante doon sa, ano, yung HEPA-A, tsaka HEPA-E.
09:42So, depende talaga sa letter, yung treatment, no, ng disease.
09:47Ngayon, Doc, nabanggit mo, no, na, nabanggit mo kanina pwedeng may vaccine against hepatitis, right?
09:52Yes, oo.
09:53So, bukod sa vaccine, Doc, ngayong World Hepatitis Day, paano pa po ba natin mapoprotektahan ng ating sarili at syempre
09:58ng ating mga pamilya from hepatitis?
10:01Importante, actually, yung prevention, attorney, especially kapag tayo ay, no, very mindful about HEPA, no.
10:08Number one, nabanggit nga natin vaccine, no, is important.
10:12And number two, screening pa rin, no.
10:14Kasi the earlier you detect yung sakit, no, mas madali mo siyang maagapan, no.
10:20And then, no, usually, no, kapag tayo ay prone sa HEPA, no, importante, actually, yung screening, especially kapag, kunyari, tayo
10:29ay nagtatrabaho sa isang hospital, no, sa isang health facility, no.
10:35Mas prone tayo doon, no, exposed ka doon sa needle stick injury, no.
10:39Or kahit nagtatrabaho tayo sa may mga areas na pwede tayo ma-prick, no, nang may contaminated na blood, no.
10:46So, importante ang screening doon. Vaccination is important. And lifestyle, actually, is important.
10:52Yung HEPA lane, no, if pwede natin maiwasan, no, that's important.
10:56Kahit panginsan-minsan nalang.
10:57Once a month.
10:58Once a month.
10:59Pwede na yun, daw, once a month.
11:00Once every two months, pwede.
11:02Once every two months, sige.
11:04Or ensure na yung pinagkukuna natin ng tubig at pagkain ay hindi necessarily may HEPA or hindi nang galing sa
11:11HEPA lane.
11:12Okay. With that, thank you so much, Doc Diaz.
11:16So, magbabahagi po ng mga kaalaman tungkol sa sakit na hepatitis.
11:22Thank you, Doc.
11:22Maraming salamat.
Comments