00:00Ang COVID-19 pandemic ang naging mitya kung bakit ginawang tambakan ng basura
00:05ang ancestral land ng mga Aita sa Subic sa Zambales,
00:09na itinampok sa eyewitness documentary ni Cara David.
00:13Pero ang inakalang pansamantala ang kasunduan ay hindi nang inakala ng mga miyembro
00:18ng Aita community na magtatagal pala.
00:22Ngayong nagkakasakit na mga miyembro ng komunidad,
00:25palawagan nila, matanggal na o di kayo matabunan na ng lupa ang basura sa kanilang paraiso.
00:33Nakatutok si Maris Umali.
00:38Sa gitna ng mayabong malago at lunti ang gubat na ito,
00:43kapansin-pansin ang namumuting bahagi ng bundok.
00:46Sa malapitan, ang namumuting bagay ay tambak-tambak ng basura.
00:51Ito ang kontrobersyana dump site sa ancestral land ng mga Aita
00:55sa barangay na Ugsol sa Subic Zambales
00:57na ibinunyag ng eyewitness documentary ng kapuso journalist na si Cara David.
01:02Ayon sa lokal na pamahalaan ng Subic Zambales,
01:052022 pa raw nila pinatigil ang operasyon ng dump site dito sa barangay na Ugsol.
01:10At November 2025 naman daw, tuluyang ipinasara ng DENR.
01:15Pero 2026 na, narito pa rin at nakatiwangwang ang gabundok na basura.
01:25Ang pamilya ni Gwen Pulagay nakatira raw noon sa paana ng ginawang dump site.
01:30Pero dahil sa masamang epekto sa kanilang kalusugan,
01:33wala na raw silang permanenteng matirhan ngayon.
01:35Na-off-off sa mga anak ko po eh, doon na po noobo, hinihika po sila.
01:42Minsan na po na-confine na po yung bunso ko eh dahil po sa ganyan po naamoy.
01:46Hindi na po kami nagpatuloy na tumira po doon.
01:49Karapatan lang po ang inaano ko lang po.
01:53Yung karapatan lang po na huwag pong tapunan ng basura po ang iriang tahimik po.
01:59Unang nag-operate ang dump site noong 2020 sa pagsisimula ng pandemic.
02:04Sa isang pahayag, sinabi ng lokal na pamahalaan ng Subic
02:06na kinailangan daw nilang maghanap noon ng pansamantalang lugar
02:10para sa pamamahala ng basura sa gitna raw ng pambihirang hamong hatid ng COVID-19
02:15at mahigpit umanong limitasyon,
02:17lalo na sa transportasyon at pagdadala ng basura sa sanitary landfill.
02:21Pero dumaan daw sila sa proseso para maggamit ang lugar.
02:24Ang pasamantalang paggamit ng lugar noon ay may pahintulot ng pamilyang Tenoria
02:29na may karapatan sa lupa.
02:31Ngayon din ang tribal council ng Aita Ambala
02:34at ng mga opisyal ng barangay na Uksul.
02:37Ang mga basurang na itapo noon ay nasegregate na ng bawat barangay
02:42bago din nila sa lugar.
02:44Kaya wala naman itong mabahong amoy at hindi na rin pinamumugaran ng mga langaw.
02:49Sangayon dito ang tribal leaders na nagbigay pahintulot noon
02:52sa lokal na pamahalaang gawing dump site ang barangay na Uksul.
02:56Pero hindi rin nila inakalang magtatagal ito.
02:58Yung pagpagpayag po namin eh parang pag-concern din po namin sa buong subik.
03:08Kasi buong subik po yung top na basura po ng buong subik yan inilagay dyan.
03:15Hindi naman namin po alam na tatagal ay hindi.
03:20Hala kami magagawa kasi doon din po kami nanghihilipo ng tulong po sa kanya eh.
03:25Kung baga pansamantala lang po kasi nagkataon na pandemic yun ma'am,
03:29yun po yung nahingi na tulong ni Mayor.
03:31Kinumpirma ng National Commission on Indigenous Peoples o NCIP
03:35na bahagi ng ancestral domain ang lupang ginawang dump site
03:39at may karapatan sila sa lupang kanilang pag-aari.
03:41Pero giit ng NCIP.
03:44While we recognize po if na-compile man po ang LGU
03:47na doon dalit yung basura ng kanilang municipality,
03:52sana po na-consult po ang aming opisina para nakita po kung pumayag talaga,
03:57lalo na yung tribal leaders.
03:59Ang pamilya Tenoria naman na tinutukoy ng lokal na pamahalaan ng subik,
04:03sinasabing sila ang nagmamay-ari ng lupa.
04:06Sa kabila ng sinasabi ng NCIP na ito ay ancestral land.
04:09Na ipanalo po namin sa kaso po yun ma'am.
04:14Kasi area po namin ma'am, kami po nag-improve ma'am.
04:17Kumbaga yun yung hinahanaw lang namin na karapatan na mapayagan ng municipi ma'am.
04:22As far as our office is concerned po,
04:25wala pong record dito na private property po yan.
04:29And covered po yan ang social domain.
04:32So, ang community po ang may-ari niyan.
04:35Pero sabi ng DENR, kahit may usapan na ang pamahalaang lokal at mga may-ari ng lupa,
04:40may tamang panuntunan sa pagkakaroon ng open dump site.
04:43Open dumping per se, kahit sa pribadong lupa po yan,
04:47o sa lupang pagmamay-ari ng lokal na pamahalaan o ng national government,
04:52hindi po pinapayagan ng batas.
04:54Tanging hiling na lang ngayon ang mga ay taambala.
04:57Gusto na po ng mga tribo namin na yung mga basura po dyan ay tanggalin na po dyan.
05:03Kung hindi na po kayang tanggalin,
05:05napag-desisyonan na po ng buong tribo na tabunan na lang po ng lupa.
05:10Ayon sa lokal na pamahalaan,
05:12unti-unti na nilang pinapatupad ang safe closure and rehabilitation plan
05:16na una na nilang isinumite sa DENR.
05:19Unti-unti rin nililinis at inaayos ang dating dump site
05:23ayon sa kakayahan at pondong mayroon ang lokal na pamahalaan.
05:27Magmula nga po nung kwan,
05:30nagkaroon po ng order ang DENR.
05:33Siyempre po, hindi naman natin po pwedeng hindi susundin yung order.
05:39Hanggang sa naglagay na nga kami ng mga bantay dito sa baba
05:42para bantayan po kung wala pong makalusot na magtatapon.
05:46Maris Umali Nakatutok, 24 Oras.
Comments