00:00Samantala, mga pag-aaral para sa improvement ng dengue prevention sa bansa,
00:04ating mag-uusapan kasama si na Department of Science and Technology Undersecretary Lea Buendia
00:10at si Dr. Leus Carvajal, ng Balik Scientist ng DOST.
00:15Magandang hali po sa inyo at welcome po sa Bagong Pilipinas ngayon, Ma'am and Sir.
00:21Magandang hapon po sa inyo lahat.
00:25Kay Dr. Carvajal?
00:27Yes po.
00:28So, mula sa report ng Department of Health,
00:32muling tumaas ang bilang ng dengue patients sa bansa
00:35dahil sa naging sunod-sunod na bagyo at sama ng panahon.
00:38Mayroon po bang technology ang DOST na nakatoon sa dengue?
00:44Kasalukuyan po, marami na pong mga teknolohiya na ipinabahagi ng DOST sa ating bansa,
00:51kagaya po ng ovicidal pati larvicidal traps.
00:54Ngayon po, may mga pag-aaral na pinapan po ngayon ng DOST sa amin pati sa mga ibang kawani ko sa ASA Science
01:04na tinitignan ang paano ang pag-spread po nila gamit ang AI or artificial intelligence po,
01:11machine learning, pati panibago pong mga rapid test kits po as well.
01:16Sa amin naman po, tinitignan po namin ang kanilang mga genomics gamit ang kanilang mga DNA
01:21upang malaman paano po sila kumakalat, dumadami,
01:25at pati kung anong klaseng bakterya or klaseng mga virus na pwedeng i-counter po sa mga dengue virus sa ating mga lamok.
01:36Okay, para pa rin po kay Dr. Carvajal, sir, kamusta ka?
01:41Para po maunawaan ng ating mga kababayan,
01:43Kamusta po?
01:44Bakit po ba natin kailangang pag-aralan ang behavior po ng dengue mosquitoes?
01:52Since siya ang nagbibigay ng sakit at siya ang nagtatransmit ng sakit,
01:57ang pag-unawa natin sa kanilang behavior, pati ang kanilang environment na kung nasaan sila,
02:01ay dapat talaga malalim ang kaalaman natin.
02:05Conti lang kasi ang naging studies mula sa Pilipinas noong maybe 10,
02:10sa dekada na po.
02:12Pero ngayon, kagaya sa aming laboratory, pati sa mga ibang scientist ngayon dito,
02:18marami na po tayo natutuklasan kung paano po sila kumakalat,
02:22nabibigay ng sakit, at kung ano pang mga klaseng biological control ang pwede nating gamitin.
02:28Since ang iba nating lamok, may mga insecticide resistance na po sila
02:33gamit ng mga datos namin pagka the past few years po.
02:38Ngayon, pwede po na natin makita kung anong pwedeng paraan para sugpuin po sila.
02:44At pati alamin kung ano pang mga bagong teknolohiya or approaches na para pababain po ang kanilang populasyon
02:53or para hindi na sila magbigay ng sakit sa atin.
02:57Dr. Calvahal, meron po ba kayong naging mga breakthrough discoveries pag-aaral ng behavioral patterns ng lamok?
03:04Hindi ko naman po masasabing breakthrough po.
03:09Pero ngayon po, marami po sa atin ang nakaalam sa ibang mga bansa na meron na parang yung Wolbachia po
03:16na ginagamit bilang isang biological approach po laban po sa paglagana po ng dengue virus sa tao.
03:25Ngayon po, may na-discovery kaming mga Wolbachia po mismo sa ating Aedes aegypti o sa mga lamok po natin dito.
03:34At patuloy po namin pinag-aaralan kung anong magiging sanhi po nito.
03:38Gamit rin po ng mga genomics or DNA, inaalam po namin kung ano pang mga iba pang candidates sa biological control po sa amin.
03:46And then, gumagamit rin kami ng AI pati machine learning po para alamin ang interaction po ng mga weather po or climatic patterns,
03:57pati ang landscape po upang malaman namin paano kumakalat ang dengue virus, pati ang mga lamok na kasama po nito.
04:05Doc, bakit po ba mahalaga malaman ang environmental data, mosquito presence at human infection rates ng dengue sa isang lugar?
04:13Actually, napaka-importante po talaga ito sa surveillance, especially po yung presence po ng lamok kasi sila po ang vector po nito.
04:25Meron po tayong mga datos na infectious cases po na ginagamit na po, na nire-report na po ng Department of Health.
04:32Every week po ito. Ito yung parang tiyatawag nilang mga reportable po ng mga diseases.
04:37Ngayon po, ang environmental, meron na ba po tayo dito as well?
04:41Pero pag tahi-tahi natin po lahat-lahat yan para mabigyan po tayo ng totoong picture po kung anong nangyayari, yan po yung wala pa.
04:52So ito po yung ginagawa namin.
04:53At para malaman ng mga taong bayan, pati ang ating mga local government units or barangay health workers,
05:01na paano i-approach ang pag-control or pag-prevent ng mosquitoes.
05:05Dito kasi natin malalaman para hindi magkaroon ng outbreak at sino-sinong mga areas po that are prone for dengue virus or prone for dengue disease po,
05:17ang pwede natin maiwasan.
05:19Itong lahat na datos na ito ay napaka-importante.
05:22At nakita nga po namin ito noong nagkakaroon kami ng mga pag-aaral mula sa Metro Manila, pati sa Tarlac City.
05:31Dahil kasi dito natin makikita ang power po ng mga datos na yun para mabigyan po ng pansin kung paano natin ma-prevent ang pag-transmit ng dengue disease po sa ating mga komunidad.
05:44Dr. Carvajal, ano-ano po ba yung kailangan i-consider para masog po ang pagdami ng lamok sa isang lugar at pagkalat ng dengue virus?
05:52Dr. Carvajal, ngayon po, of course, I support po ang sinasabi po ng Department of Health, yung mga 4S po. Tama po yan.
06:02But actually po, ito po ay nasa household level pati sa community level.
06:07Sana po lahat po ng ating mga kapwa-Pilipino ay patuloy po naglilinis at pati po patuloy po na iniwasan ang pag-imbak po ng tubig na kung saan ang mga lamok natin ay dumadami.
06:19Ngayon po, kapag po nagkakasakit po, huwag lang po dalhin po agad sa ating mga hospital at pati po magkaroon po ng what we call personal protection kagaya po ng paglagay po ng mga off po na lotion or mga lotions na nakaka-repel po sa ating mga lamok.
06:42Ngayon po, of course, hindi lang po sa tao lang po, pati po ang mga barangay health workers natin, pati mga scientists po, na gumagawa po ng mga paraan na para ilagay po sa komunidad ang magandang control approach that is integrated na kasama po physical control and also biological control po.
07:05Ayon.
07:06Okay. Para naman po kay Yusek Buandia, ma'am, ito pong mga discoveries at pag-aaral na ito ay dahil po sa pondo ng DOSD para sa ating mga balik-scientist kagaya po ni Dr. Carvajal.
07:19Ma'am, maaari niyo po bang ilarawan o ipaliwanag kung sino-sino ang mga nagiging balik-scientist po natin?
07:26Maraming salamat sa pagkakataong ito. I hope you can hear me.
07:33Yes, ma'am. We can hear you po.
07:35So, ang mga balik-scientist po, ito po ay sinimula na programa since 1975 at naging batas po ito since 2018.
07:50At ang eligibility po para maging balik-scientist ay una, una po ay ikaw ay dapat may Filipino roots kahit po kayo ay naninirahana sa ibang bansa or naturalized citizen ng ibang bansa,
08:09kayo po ay pwede pa rin basta mayroong Filipino roots.
08:14At meron po kayong eksperto na kailangan ng mga Pilipino dito po sa ating bansa.
08:25Noong laging batas po ito, naging matatag ang ating balik-scientist dahil po nabigyan ng mas maraming insentibo ang ating mga balik-scientist.
08:36Yusek, sa kabila po ng mas malalaking sahod at opportunity sa ibang bansa, paano naman po at bakit nahihikayat na ng DOST ang ating mga Filipino scientist na maglingkod sa ating bansa?
08:49Bukod po sa insentibo na pera, ang amin pong tagline sa balik-scientist ay balik-puso, balik- Pilipinas, balik-scientist.
09:05Ang ibig pong sabihin ay inuuna namin yung pagmamahal sa ating bansa na yun po ang nagiging tulay kung bakit sila bumabalik ng Pilipinas.
09:15Okay, Ma'am Yusek, ngayong taon po ba, ilang balik-scientist na po ba yung currently engaged po sa DOST?
09:27Ngayong taon, simula lang January hanggang June ay meron na po tayong 39 na balik-scientist.
09:34Ngunit sa kabuan po since 1975, meron na po tayong 928 engagements po ng balik-scientist.
09:42Ma'am, bukod sa mga universities, maaara din mo bang matulungan ang isang balik-scientist sa mga LGU communities o maging ang mga local companies sa bansa?
09:53Ang balik-scientist po na programa ay open para po sa lahat.
10:01Katunayan, meron na po tayong mga balik-scientist na nakatulong sa ating mga local government units.
10:08Halimbawa po si Dr. Cyrus Gomari, siya po ay nakatulong sa suliranin ng trapiko sa LGU, sa Taguig, at saka po sa Pasig.
10:18At ngayon ay kasulukuyan sa Quezon City.
10:22Bukod po dito, meron po mga higher education institutions, mga private po, na natutulungan din po ng balik-scientist natin.
10:32Okay. Mensahin nyo na lang po sa ating mga kababayan. Unahin po natin si Doc Carvajal, sir.
10:38Okay. So, of course, nagpapasalamat talaga po sa DOST Balik-Scientist Program because pinigyan po kami ng oportunidad na, of course, makabalik dito,
10:52makasettle po dito at ibahagi ang aming mga kaalaman at mga expertise po pagdating po dito sa siyensa or pa po sa mga engineering.
11:02Kaya po, inikahit ko rin po ang aming mga ibang fellow scientists po, nasa sa abroad po, na bumalik po,
11:11balik loob po, balik puso po, at balik pinas po dito po sa atin.
11:16At tumulong po kung paano po natin matugunan ang ibang mga challenges po na nandito po sa ating sariling bansa.
11:25Yun lang po. Salamat.
11:26Yusik Lea, mensahin nyo na lang po, lalo na sa mga nais, magbalik scientists po sa bansa.
11:35Maraming salamat po sa pagkakataon nito.
11:38At ako po ay naghihikayat sa ating mga balik scientists.
11:44Ngayon po ang panahon upang tayo ay magbalik puso, magbalik Pilipinas, magbalik scientists.
11:50Ito po ay para sa ating bansa at kayo po ay hinihikayat namin na makatulong sa ating mga,
11:59maging solusyon sa ating mga suliranin dito sa kinakaharap ngayon ng ating bansa.
12:05Maraming salamat po at sana marami pa pong maging balik scientists.
12:10Maraming salamat po sa inyong oras, DOSC Undersecretary Lea Buendia at kay Dr. Tadeus Carvajal ng Balik Scientists ng DOSC.
