00:01In August,
00:05there are some missions
00:06that need to be an action.
00:08So, the goal is the attempt to make it
00:12We're not here to harm you.
00:14We will release you.
00:16We're not here to harm you.
00:18We will release you.
00:20We're here, finally!
00:22Wow!
00:24I can see it.
00:26I can see it.
00:28I can see it.
00:30Hanggang sa muling pag-apak ng buhay ila,
00:32pabalik sa paglilaktahanan.
00:34Ito yung stage na pinaka-vulnerable sila.
00:36Hindi biro ang aming susuungin.
00:42May kaputukan. Pina-hold muna tayo.
00:44Itong lugar na ito,
00:46hindi siya masyado napupuntaan.
00:58Sa kagubatan ng Saragani,
01:10naninirahan ang maliliit na nilalang
01:14na kung tawagin sa kanilang uga ay mali.
01:18Pero tila iba ang kapalaran ng dalawang mal na ito
01:26na parang nahuli sa patibong.
01:28Naabutan naming payapa nagpapahinga isang mal
01:42o mas kilala sa tawag na tarsir.
01:45Habang ang kasama nito, kapansin-pansin ang sugat sa kanyang muka.
01:50Ang dalawang tarsir na ito,
01:52hindi naming naabutang nakabitin sa mga puno.
01:55Kung di nakasabit sa maliit na kulunga na gawa sa alambre.
02:05Kwento ng residente na si Tatay Lumanta.
02:08Habang nangangaso siya sa kagubatan,
02:10nakita raw niya na hinahabon ng aso ang dalawang kawawang mal.
02:15Bakit po kayo merong dalawang mal dito?
02:17Nakita ko sir,
02:19gaawaw yung aso sir.
02:21Pagka tumatahol balikan ko,
02:25nakita ko mal talaga.
02:27Nasa itaas sila,
02:29hindi nakuha sa aso.
02:31Mataas man sila.
02:32Hindi namin niya sinadyat sir nga kung ikulong namin.
02:35Kasi yung mal,
02:37alam ko sa
02:39DNR, bawal yan.
02:41Sa pangalawang araw na nasa pangangalaga ni Tatay Lumanta ang dalawang tarsir,
02:45hindi rin niya sinaktan ang mga ito.
02:47Yung isa doon,
02:49nakita ko po may sugat sa ilong.
02:51May nasugat sa ilong sir,
02:53yung alambre na ano namin sa kulong.
02:55Gusto niya maglabas,
02:57bangga talaga dito.
02:59Malapit na kaanak ng ugoy ang mga tarsir.
03:03Alam niyo ba na mayroon itong espesyal na katangihan?
03:08Kaya nitong iikot ng 180 degrees ang kanilang ulo.
03:16Kaya naman ng ilan,
03:17tinagawa mo na itong alaga kahit ipinagbabawal sa batas.
03:22Ang resulta,
03:24malapit ng manganib o near-threatened ang kanilang bilang.
03:28Isa sila sa mga pinaka-unique na primates sa mundo.
03:32Nag-evolve sila para magkaroon ng
03:35parang kakaibang habit
03:37na sanay na sanay silang tumaluntalon sa mga gubat.
03:41Kinukulong natin sila.
03:43Nilalabag natin yung RA 9147 na batas,
03:46which is yung Wildlife Resources Conservation and Protection Act ng Pilipinas.
03:51So, depende sa kung anong uri ng hayop yung kukunin nyo,
03:54huhulihin nyo o papatayin nyo,
03:56may iba't ibang kaparusahan para doon.
03:59Ang Tarchir ay endemic species na matatagpuan lamang sa Buhol,
04:03Samar, Leyte at Mindanao.
04:05Ang dalawang mal na tinulungan ni Tatay Lumanta,
04:09tinawag niya sa kinaukulan.
04:11Agad kong sinuri ang mga ito.
04:13Kailangan namin kuhanin natin to eh.
04:15Oh, 2 days na sila dito eh.
04:18Bago lumubog ang araw,
04:20unti-unting minumulat ng Tarchir na ito ang kanyang malalaking mga mata.
04:29Nocturnal o mas aktibo kasi ang mga ito sa gabi.
04:35At oras na para maghanap siya ng pagkain.
04:39Pero mukhang hindi niya ito magagawa.
04:42Dahil nakakulong siya,
04:43kasama ang kanyang kaibigyang Tarchir
04:45na sugata naman ang mukha.
04:51Para muling magampanaan ang dalawang Tarchir na ito
04:53ang kanilang papel sa kagubatan,
04:55gaya ng pagkain ng maliliit na insekto,
05:01kailangan tulungan namin na muling makabalik ito
05:04sa kanilang natural natirahan.
05:07If I'm not mistaken,
05:08baka ito yung unang pagkakataon ko na makakapag-release
05:11ng mga Tarchir back into the wild.
05:16Yung natin patagalin ay stress na ito eh.
05:18Madaling ma-stress na ito mga mahal
05:20and they don't do well in captivity.
05:22So kung halimbawa may plano kayo mag-alaga ng mga ganito,
05:25it's not gonna succeed.
05:26They eat a variety of insects.
05:28Hindi sila mabubuhay.
05:29And they need a lot of movement.
05:33Mailap at sensitibo ang mga Tarchir.
05:36Kaya kung magtatagal sa kulungan,
05:37may posibleng itong mamatay.
05:41Limang minuto lang mula sa kabahayan
05:43ay nakahanap na kami ng lugar
05:45kung saan i-re-release ang dalawang Tarchir.
05:49Ang sabi sa amin,
05:50dito lang i-release
05:51kasi wala naman talaga access tayo dito sa pababa.
05:54Kasi itong slope na ito, ravine na.
05:57Bangin!
05:58So very dangerous.
06:00At saka itong area na daw na yan,
06:02kadalasan nakikita na nila dito,
06:04nakahang yung mga mall.
06:07Kasama natin sa pag-release yung DNR Centro Glan.
06:10Katulong natin ngayon
06:11para sa pag-release ng mga Tarchir na ito.
06:14Halika!
06:16Halika!
06:17Halika!
06:18Halika baby!
06:20Makakapit siya eh!
06:21Halika dito!
06:22Halika dito!
06:24Halika dito!
06:25Halika dito!
06:26Halika dito!
06:28Halika!
06:29Mas masigla yung isa eh!
06:32It's time to go!
06:34It's time to go!
06:35Ayan!
06:36Ayan!
06:38Yun! Nice!
06:44Yun, yun!
06:46Dali-dali itong makyad sa puno.
06:48Sa wakas, malaya na ang tartsir na ito.
06:52Bago i-release a wild at isa pang tartsir, nilinisan ko muna ang sugat sa kanyang mukha.
07:16O ka be, walika dito.
07:18Tabas ka na, o!
07:22Sige na!
07:24Jump na ikaw!
07:26Ang cute, o!
07:28Look at that!
07:30Oy!
07:32Napaka-cute!
07:34Ang nandang ang mata!
07:36Yes, bebe!
07:38Hindi naging madali ang pag-alari sa pangalawang tartsir.
07:42Ayan!
07:44Dito ka!
07:46Oo!
07:52Doon na!
07:54Come on, come on!
07:56Ayaw!
07:58Ah, siguro na ito naku-confuse.
08:04Yes, yes, yes, yes.
08:06Jump mo na, jump!
08:08Dito mo yung tingan niya, gumagalaw iba-iba direksyon, o!
08:10Yes!
08:12Tinatansya niya ng mga lugar sa paligid.
08:16Ang dami ng food na naghihintay sa'yo.
08:18Mahigit tatlongpong minuto na ang lumipas.
08:22Ayaw!
08:24Ayaw!
08:25Ayaw!
08:26Nasabit ba yung pamong?
08:27Nasabit?
08:28Nasabit dyan?
08:29Ayaw!
08:30Nasabit naman ata eh!
08:32Yan na!
08:33Yan na!
08:34Yan!
08:35Ganda!
08:36Nice!
08:37Nice!
08:38Very good!
08:39Nice!
08:40Nice!
08:41Very good!
08:42Nice!
08:43Very nice!
08:45Ayaw!
08:46Ayaw!
08:47Ayaw!
08:48Ayaw!
08:49Ayaw!
08:50Ayaw!
08:51Ayaw!
08:52Ayaw!
08:53First time ko naka-encounter ng mall o tarsier na ganung kalapit.
09:00I think first time ko rin na mag-release ng tarsier.
09:03Ah, yung isa nung narelease natin, immediately kumapit sa puno.
09:09The other one, the female, they say, took a while, no?
09:16Tinignan nyo muna yung paligid, stayed with us for maybe a good 30 minutes.
09:22For a while there, I thought baka hindi na siya lalayo o hindi na siya pupunta sa forest
09:28kasi parang baka may masama pakiramdam niya and all that.
09:31But she proved us wrong kasi nakita mo nagtatalong pa siya dun, tumingin pa sa atin hanggang sa
09:37yun!
09:41Pumunta na siya dun sa gubat kung saan siya talaga nakatira.
09:45And hopefully, baka pagparami pa sila dito sa gubat.
09:48Sana mapreserve pa nila yung remaining habitat ng mga tarsier
09:53at mga iba pang mga wildlife na naninirahan dito.
09:57Ang tunay na tulong sa hayop ay ang pagbabalik sa kalikasan
10:02kung saan sila malayang magubuhay.
10:07Kada taon, isang beses lang masisilayan ang ganda nito at limang araw lang tumatagal sa kagubatan.
10:25Pihira, pero tila sunerte kami.
10:34Samantala, ang halamang ito, kahuig ng isang pichel at kairaw nitong sumalok ng halos isang basong tubig.
10:42Pero hindi lang ito basta halaman.
10:46Dahil sa loob nito, naninirahan ang makukulay at malilit na insekto.
10:52I love it yung lugar natin ngayon.
11:06Simula ng ating pagtitrek.
11:08New place, high altitude, we expect different looking wildlife.
11:14Sa lugar na ito, para kaming maliliit na nila lang.
11:19Bakay naming matinton ang mga halaman na minsan lang sa isang taon kung magpakita
11:25at tahanan umano ng mga maliliit at kakaibang insekto.
11:30Wow! Look! Look at this! So pink!
11:40Ang bababa ng mga bulaklak dito. Ang ganda!
11:43Ang ganda ng blooms niyo. Wala siyang odor.
11:48Maya-maya pa, mukhang kailangan naming huminto sa gitna ng kagubatan.
11:56Sir, sir, ano yun? Ano ninyayari?
11:59Huwag a warning. Ano ba ninyo si odor?
12:01Itong lugar na ito, hindi siya masyado napupunta.
12:05It's why may mga escort tayo.
12:07Okay, patuloy na kasi nawalan yung patukan.
12:13Tinabot kami ng halos limang oras sa paglalakan.
12:19Matuntun lang ang kumpul-kumpul na pitcher plant.
12:23Ito na! Ito na yung hinahanap natin na pitcher plant.
12:28Ayan o, pasukin ko na dito. Ayan o, mga tuyo na.
12:33No wonder, kirap tayong hanapin kasi patapos na yung kanilang bloom.
12:40Walang tiyak na kondisyon kung saan tumutubo ang pitcher plant.
12:44Pero madalas daw itong makita sa mga kagubatang hindi pa umano sira.
12:49Not known ang kalinga for especially yung balbalasan for pitcher plant.
12:56In fact, sa ating Coast Digital Flora of the Philippines, wala pa dyan nakalagay na kalinga.
13:01Ang pitcher plant, kaya umanong kumain ng mga insekto.
13:07Carnivorous yan.
13:09Ito, nakita natin medyo natutuyo na.
13:13Brown na siya.
13:15May laman pa rin tubig.
13:17Ito naman yung fresh pa.
13:19Hindi pa siya natutuyo.
13:21And ang ganda, you look at the lips.
13:23It's reddish.
13:24And then this is the lid.
13:26Let's see.
13:31Merong insect na natrap sa loob.
13:34Wow.
13:35Look at that.
13:37Ang likot-likot ng mga laman ng pitcher plant na ito.
13:41Kasi mukhang monster.
13:43So, busog na busog yung mga pitcher plant dito.
13:45Kaya ang gaganda nila.
13:46So, dyan sila kumukuha ng nutrients sa mga nadadigest nila.
13:53Hindi lahat ng mga insekto rito pagkain ng pitcher plant.
13:57May ilan na nakikitira na.
14:01Ang beetle na ito, naabutan naming hirap umakyat palabas ng halaman.
14:07Habang ang ilan, pinipiling maiwan at magpahinga.
14:12Ang mga linta naman, dito na nagpaparami.
14:21Malapit na ata tayo.
14:23Dun sa nag-bloom na refresya.
14:27I'm really excited.
14:29Kapansin-pansin ang naglalakihang mga puno.
14:33Bunga raw ito ng masigasig na pagpapantay ng tribong Banaw sa kanilang protected area.
14:39Solid.
14:40Look at this.
14:41How tall this tree fern is.
14:42Ang ganda niya.
14:43Siguro na sa mga 25 feet ang taas ng tree fern na ito.
14:45Ah, refreshing.
14:46This is it.
14:47Yung roughly siya na hinahanap natin.
14:48Kung anong ganda ng bulaklak na ito.
14:49Ganong kahirap.
14:50Ganong kahirap para mahanap siya.
14:51Ganong kahirap para mahanap siya.
14:52Ito na yung mga tinatawag na kiss the knee.
14:53Ito na yung mga tinatawag na kiss the knee.
14:54Ah.
14:55Ah.
14:56Ah.
14:57Isang tree fern na ito.
14:58Ah.
14:59Ah.
15:00Refreshing.
15:01Ah.
15:02This is it.
15:03Yung roughly siya na hinahanap natin kung anong ganda ng bulaklak na ito.
15:12Ganong kahirap.
15:14Ganong kahirap para mahanap siya.
15:17Huh.
15:18Ito na yung mga tinatawag na kiss the knee.
15:20Ah.
15:21Ah.
15:22Ah.
15:23Ah.
15:24Ah.
15:25Ah.
15:26Huh.
15:27Ah.
15:28Oh.
15:29Ah.
15:30Ah.
15:31Ah.
15:32Ah.
15:33Ah.
15:34Ah.
15:35Ah.
15:36Ah.
15:37Ah.
15:38Ah.
15:39Ah.
15:40Ah.
15:41Ah.
15:42Ah.
15:43Ah.
15:44Ah.
15:45Ah.
15:46Ah.
15:47Ha ha ha ha! Nandito na siya ah!
15:59Wow! Look at this ah! The Rafflesia.
16:02I've been with Born for 18 years.
16:06And this is my first time to see it.
16:09A full bloom, non-wilting Rafflesia.
16:15Hindi lang basta Rafflesia ito.
16:17Ito ay endemic dito sa kalinga.
16:20Kaya nung na-discover ito, pinangalanan nila ito ng Rafflesia banawana.
16:27Ang Rafflesia ay isang uri ng parasitic plant.
16:30Nabubuhay ito sa pagkuha ng sustansya mula sa host plant kung saan ito nakadikit.
16:37Kilala rin ito sa napakatapang na amoy na ginagamit nito para makaakit ng mga insekto.
16:44Usually matagal na yung seven days na naka-bloom.
16:48Ika fifth day, unti-unti na siyang mangingitin.
16:51Kaya napakaliit ng window of time para mo ma-observe yung isang blooming Rafflesia.
16:58Kaya kung manakakita ka ng Rafflesia in bloom, napakaswerte mo na.
17:03Sa Pilipinas, mayroong labing limang species ng Rafflesia.
17:08Karamihan sa mga ito, nabubuhay sa mabababang parte ng kagubatan.
17:14Kaya kakaiba raw ang species ng Rafflesia na aming napunan ayon sa mga eksperto.
17:20Maraming mga pagkakaiba. Una, siyempre yung locality.
17:24Itong Banawana, sa Kalinga lang makikita.
17:27Karamihan sa mga Rafflesia sa mababang elevation lang.
17:30Itong Rafflesia Banawana na nakita nga sa Kalinga, 1,300 plus siya.
17:35And then of course, morphology.
17:37Tingitingnan natin yung laki.
17:39May itong Rafflesia Banawana, isa ito sa pinakamalaki.
17:43Makakapon, boots pala.
17:45Pero ngayon, nag-bloom na siya.
17:48Ano pa, very musky pa ang smell niya.
17:54Pag umamoy na siya in a few days,
17:57mag-ano siya ng amoy na parang nabubulok.
18:00So, it attracts the carrion fly.
18:04Parasitic nga pala ito, no?
18:06Tubo-tubo siya sa mga area kung saan na nakikiagaw siya ng nutrian sa mga ibang halaman.
18:13Nanganib ng maubos ang mga Rafflesia.
18:17Dahil apektado raw ang pagtubo nito sa pabago-bagong klima at pagkasira ng kagubatan.
18:24Carrion flies ang primary pollinators ng Rafflesia.
18:29Ito rin ang unang pupunta sa Rafflesia kapag nangangamoy na ito.
18:34Sa bagong bloom na Rafflesia,
18:36mayroon kaming nakitang cricket o kuliglig na tila naghahanap ng pwesto.
18:45Samantala, ang gagambang ito,
18:47nagawa pang maglambitin sa loob ng Rafflesia.
18:51May species kasi sa ekosystem, may kanya-kanyang role yan.
18:56Maaring hindi pa natin alam yung beneficyo niya sa tao,
19:00pero definitely may benefit siya sa ibang biodiversity within that ekosystem.
19:07Sa ganda ng kagubatan ng Balbalasan-Balbalan,
19:11binansagan ito ng mga eksperto bilang Green Heart of Cordillera.
19:16Kasi geographically, yung Kalinga is nasa center of Cordillera Mountain Ridge.
19:24Kaya siya ang yung heart.
19:27Green kasi alam natin,
19:29ito yung very known, exceptional yung diversity dito.
19:34At dito, ang dami pa dito, mga old growth forest.
19:39And we thank the Banao for that.
19:42Yung Banao tribe, sila talaga yung nagprotect niyan.
19:49Hindi biro na makapasok sa mundo ng mga insekto.
19:53Lalo na kung ang tahanan nito ay mga halaman na bihira lang makikita at mabuhay.
19:59Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:05Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:09mag-subscribe na sa JMA Public Affairs YouTube channel.
Comments