- 2 hours ago
Category
🗞
NewsTranscript
00:00One question, you can watch this.
00:01Do you have a lot of people?
00:02It's a lot of people.
00:03You can see this.
00:04You can see this.
00:06But anyway, it's not a problem.
00:09You can see this.
00:09What's a problem?
00:13You can see this.
00:17What does this mean,
00:18what's the problem is,
00:20what's the problem?
00:24What's the problem?
00:28What's that?
00:29A TEM, A PRUELLAR BITUNU, MANYON LARCIA ANSAN INANDA INANDEU VE UYUDU UYU BUY ANLAŞMA.
00:35BUGÜN BU SISTEMIN NERDEN CHICKTINI, NASIL ÇALIŞTIGINI VE EN ÖNEMLİSİ ŞUNU KONUŞECASZ,
00:40BİR DEVLETIN NE OLCAĞINI KİM BELİRLİYOR?
00:43CEVAP SANDDIĞINGDAN DAHA BASIT VE DAHA ŞAŞIRTICY,
00:46INSANLIK TARIHİ'NIN BÜYÜK KISMINDA DEVLET YOKTU.
00:49Yüz binlerce yıl boyunca insanlar birkaç düzine kişilik gruplar halinde avlanıp toplayarak yaşadı.
00:56Herkes herkesi tanıyordu.
00:57Kurallar yazılı değildi.
00:59Bir anlaşmazlık çıkarsa grup kendi içinde çözerdi.
01:02Kral yoktu, vergi yoktu, kimlik kartı yoktu.
01:06Sonra yaklaşık 12 bin yıl önce bir şey değişti tarım.
01:09İnsanlar yerleşti, tahıl ekmeye başladı.
01:12Ve tarihte ilk kez yenebilecek olandan fazlası üretildi artı ürün.
01:17Artı ürün depolanabilen bir zenginlik demekti.
01:20Depolanan zenginlik de korunması gereken bir şey.
01:23Kim koruyacak, kim paylaştıracak, ambara kim ne kadar koydu, kim ne kadar aldı?
01:29Bu sorular ilk devletleri doğurdu.
01:32Mezopotamya'da, bugünkü Irak topraklarında, Uruk gibi şehirler on binlerce insanı bir arada tutmaya başladı.
01:38Ve ilginç bir detay, insanlığın bilinen en eski yazılarının büyük kısmı şiir ya da destan değil, muhasebe.
01:45Kaç çuval arpa, kaç koyun, kim kime ne borçlu.
01:49Yani yazı büyük ölçüde hesap tutma ihtiyacından doğdu.
01:53Ama hesap tutmak yetmiyordu.
01:55Birbirini tanımayan binlerce insanın bir arada yaşaması için herkesin bildiği ortak kurallara ihtiyaç vardı.
02:01Bilinen en eski kanunlardan biri yaklaşık 4100 yıl önce Sümer kralı Urnammu'ya ait.
02:07Ondan 300 yıl kadar sonra Babil kralı Hammurabi 282 maddelik kanunlarını taşa kazıttı ve herkesin görebileceği bir yere diktirdi.
02:16Mesaj açıktı, kural artık bir kişinin keyfinde değil, yazılı.
02:20Ve herkes için.
02:22Devlet işte böyle doğdu, kurallar yazıya döküldüğünde.
02:25Peki bugün bir şeye devlet diyebilmemiz için ne gerekiyor?
02:29Uluslararası hukukta bunun çok kullanılan bir tarifi var.
02:311933'te imzalanan Montevideo Sözleşmesi'ne göre bir devletin 4 şeye ihtiyacı var.
02:38Kalıcı bir nüfus, belirli bir toprak, bir hükümet ve diğer devletlerle ilişki kurabilme yeteneği.
02:44Kulağa basit geliyor ama bir örnekle zorlaşıyor.
02:47Somaliland diye bir yer var.
02:4990'ların başından beri kendi hükümeti, kendi parası, kendi ordusu, kendi seçimleri var.
02:55Kağıt üzerinde 4 şartın hepsini karşılıyor gibi görünüyor.
02:59Ama dünyadaki devletlerin neredeyse hiçbiri onu tanımıyor.
03:02Yani devlet olmak için başka devletlerin de sen bir devletsin demesi gerekiyor.
03:08Devlet biraz da ortak bir kabul.
03:11Alman sosyolog Max Weber ise yaklaşık 100 yıl önce devleti çok daha sert bir cümleyle tanımladı.
03:17Devlet, belirli bir toprak üzerinde meşru güç kullanma hakkını tek elinde tutan topluluktur.
03:23Bu cümleyi açalım.
03:24Birini zorla bir odaya kapatırsan bu suçtur.
03:27Devlet yaparsa buna hapis cezası denir.
03:30Birinin parasını zorla alırsan bu gasptır.
03:33Devlet alırsa buna vergi denir.
03:35Fark ne?
03:36Fark tek bir kelime de meşruiyet.
03:39Devletin yaptığını kabul ediyoruz çünkü bir kurala dayanıyor.
03:42Ve o kuralı en azından teoride hepimiz kabul etmiş sayılıyoruz.
03:46Peki neden kabul ediyoruz?
03:48Kimse bize bir devletin olsun ister misin diye sormadı.
03:5217. yüzyılda İngiliz filozof Thomas Hobbes bu soruya karanlık bir cevap verdi.
03:56Devletin olmadığı bir dünyayı hayal et dedi.
04:00Kural yok, polis yok, mahkeme yok.
04:03Herkes herkese karşı.
04:05Hobbes'a göre böyle bir dünyada insan hayatı yalnız, yoksul, çirkin, vahşi ve kısa olurdu.
04:10Bu yüzden insanlar özgürlüklerinin bir kısmını güvenlik karşılığında devlete devretti.
04:16Buna toplum sözleşmesi deniyor.
04:18Ondan sonra gelen John Locke ise şunu ekledi.
04:20Bu sözleşmenin bir şartı var.
04:22Devlet, insanların yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarını korumak için var.
04:27Bu hakları korumazsa sözleşmeyi bozmuş olur.
04:31Yani daha en baştan iki fikir yan yana duruyordu.
04:33Devlet bizi korumak için mi var yoksa biz devleti ayakta tutmak için mi?
04:37Bu soru hala tartışılıyor.
04:39Bir de daha soğukkanlı bir açıklama var.
04:41Amerikalı iktisatçı Manjur Olson ilk devletleri haydutlara benzetti.
04:46Gezici bir haydut bir köyü basar, her şeyi alır ve gider.
04:50Ama akıllı bir haydut şunu fark eder.
04:52Köye yerleşip her yıl ürünün bir kısmını alırsa çok daha fazla kazanır.
04:57Üstelik köylüleri diğer haydutlardan korumak da işine gelir.
05:00Çünkü köylü üretirse o da kazanır.
05:03Olson'a göre birçok devlet böyle doğdu yerleşik haydutlar olarak.
05:06Tarihçi Charles Tilley'nin ünlü cümlesiyle de savaşlar devletleri yarattı, devletler de savaşları.
05:13Bunların hangisi doğru?
05:15Muhtemelen hepsi biraz.
05:16Bazı devletler korumak için, bazıları almak için kuruldu.
05:20Ama hepsinin ortak bir yanı var.
05:22Ne yapacaklarını bir sistem belirliyor.
05:24İşte videonun asıl fikrine geldik.
05:26Bir bilgisayarı düşün.
05:27Donanım aynı olabilir.
05:28Aynı işlemci, aynı ekran.
05:30Ama içine kurduğun işletim sistemi, o bilgisayarın ne yapabileceğini belirler.
05:35Devlet de böyle.
05:36Toprak, insanlar ve kaynaklar donanım.
05:39Kanunlar ve kurumlar ise işletim sistemi.
05:42Bu işletim sisteminin çekirdeğinin adı da anayasa.
05:45Anayasa, devletin kendini tarif ettiği metin.
05:49Kimin yöneteceğini, nasıl seçileceğini, yetkisinin nerede bittiğini ve vatandaşın hangi haklara sahip olduğunu yazar.
05:56Türkiye'nin bugünkü anayasası 1982'de yapıldı.
06:00İlk maddesi tek bir cümle.
06:02Türkiye devleti bir cumhuriyettir.
06:04İkinci madde, devletin niteliklerini sayar.
06:06Demokratik, layık ve sosyal bir hukuk devleti.
06:10Dördüncü madde ise, bu ilk maddelerin değiştirilemeyeceğini, değiştirilmesinin teklif bile edilemeyeceğini söyler.
06:17Yani sistem, kendi temelini kendisi kilitlemiş.
06:20Altıncı madde ise, belki de en önemlisi, egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir.
06:26Yani teoride bu sistemin sahibi bir kral ya da bir aile değil, sensin.
06:30Peki, başka hangi işletim sistemleri var?
06:332300 yıl önce Aristoteles bunu basit bir soruyla ayırdı.
06:36Kim yönetiyor?
06:37Tek kişi mi, birkaç kişi mi, yoksa çoğunluk mu?
06:40Tek kişinin yönettiği sistem monarşi.
06:43Birkaç kişinin yönettiği sistem oligarşi.
06:45Çoğunluğun yönettiği sistem demokrasi.
06:48Cumhuriyet kelimesinin kökü de ilginç.
06:51Latince de res publica, yani kamu'nun işi.
06:54Devlet bir ailenin malı değil, herkesin ortak işi.
06:57Yöneticiler doğuştan değil, seçimle ve belirli bir süre için belirleniyor.
07:02Ama tek başına seçim yetmiyor.
07:0318. yüzyılda Fransız düşünür Montesquieu şunu fark etti.
07:08Güç tek bir elde toplanırsa, o el ne kadar iyi niyetli olursa olsun, sonunda kötüye kullanılır.
07:14Çözüm gücü bölmek.
07:15Kanun yapan, kanunu uygulayan ve kanuna göre yargılayan güçler birbirinden ayrı olmalı.
07:21Yasama, yürütme ve yargı.
07:24Birbirini denetleyen üç el.
07:25Bu yüzden iki ülkede kendine cumhuriyet diyebilir ama içleri bambaşka çalışabilir.
07:31Önemli olan tabeladaki isim değil, sistemin gerçekte nasıl işlediği.
07:35Bunun en çarpıcı kanıtı Kore yarımadası.
07:38İkinci Dünya Savaşı'ndan önce Kore tek bir ülkeydi.
07:41Aynı dil, aynı tarih, aynı yemekler, aynı aileler.
07:461945'te yarımada ikiye bölündü, 1948'de iki ayrı devlet kuruldu.
07:51Kuzeyde tek parti ve merkezi planlama.
07:54Güneyde uzun ve sancılı bir süreçten sonra piyasa ekonomisi ve demokrasi.
07:59Aynı insanlar.
08:00Farklı işletim sistemi.
08:02Bugün Güney Kore Merkez Bankası'nın tahminlerine göre Güneyde kişi başına gelir, Kuzey'in yaklaşık 30 katı.
08:08Geceleri uzaydan çekilen fotoğraflarda bu fark çıplak gözle görünüyor.
08:12Güney ışıl ışıl, Kuzey neredeyse tamamen karanlık.
08:162024 Nobel Ekonomi Ödülünü alan Daron Acemoğlu ve meslektaşları tam olarak bunu anlatıyor.
08:22Ülkeleri zengin ya da yoksul yapan şey çoğu zaman coğrafya ya da kültür değil.
08:27Kurumlar.
08:28Kurallar herkese fırsat tanıyorsa ülke büyüyor.
08:31Kurallar küçük bir grubun çıkarı için yazılmışsa ülke tıkanıyor.
08:34Yani bir devletin ne olacağını büyük ölçüde kendi kuralları belirliyor.
08:39Ve sistemler değişebildiği için devletler de öylebilir.
08:4326 Aralık 1991.
08:46Milyonlarca insan sabah uyandığında doğdukları devlet artık yoktu.
08:50Sovyetler Birliği resmen dağıldı ve yerine 15 ayrı ülke çıktı.
08:55İnsanlar aynı evde, aynı sokakta yaşamaya devam etti.
08:59Değişen tek şey sistemdi.
09:01Ama bu bayraklarını, paralarını, pasaportlarını değiştirmeye yetti.
09:05Bu topraklar da benzerini yaşadı.
09:08600 yıla aşkın süren Osmanlı Devleti'nin yerine 1923'te Türkiye Cumhuriyeti kuruldu.
09:14Yine aynı insanlar, aynı şehirler.
09:17Ama yeni bir anayasa, yeni bir yönetim biçimi, yeni bir sistem.
09:21Bugün Birleşmiş Milletler'in 193 üyesi var.
09:25100 yıl önce haritada olmayan birçok devlet şimdi var.
09:28O gün haritada olan birçoğu ise artık yok.
09:30Yani devlet kalıcı görünür ama aslında sürekli yeniden yazılan bir metindir.
09:36Toparlayalım.
09:36Devlet bir bina değil, bir bayrak değil, hele hiçbir kişi değil.
09:40Devlet, insanların birlikte yaşayabilmek için kurduğu bir sistem.
09:45Kuralları yazılı, gücü tek elinde ve meşruiyetini bizim kabulümüzden alan bir sistem.
09:50Ve o sistemin ne olacağını onun kodu belirliyor anayasası, kanunları, kurumları.
09:56Aynı halk farklı bir kodla bambaşka bir ülkeye dönüşebiliyor.
10:00Ama burada bir soru açıkta kalıyor.
10:02Bu sistemin içinde biz neyiz?
10:04Devlet kendi vatandaşına baktığında ne görüyor?
10:07Bir vatandaş mı?
10:08Bir seçmen mi?
10:10Bir vergi mükellefi mi?
10:12Yoksa sadece bir iş gücü mü?
10:13Bir sonraki videonun konusu tam olarak bu.
10:16Bugün de sistemi anlayamadık.
10:17Kendinize iyi bakın.