00:00...pagdiriwang ng World Mental Health Day bukas.
00:03Muling binibigyang pansin ang kahalagahan ng pag-uusap tungkol sa mental health.
00:08Kaugnay nito, may isang musical film na gustong magbukas ng usapan tungkol dito.
00:13Kaya naman makakasama na natin this morning ang special participant sa pelikulang Unfiltered
00:19at ang ating millennial psychologist na si Rian Portugues.
00:23Good morning and welcome to Rise and Shine, Rian.
00:25Good morning, good morning.
00:26It's nice to have you over in the studio.
00:28Sa wakas, face-to-face naman.
00:31So tungkol saan itong Unfiltered? Can you tell us more about this?
00:34Tungkol siya sa apat na magkakaibigan na pinag-uusapan dito yung mga mental health issues ng kabataan.
00:41So musical siya, palabas siya, na kung saan maraming mga tututunan yung mga taong manonood.
00:45How was your experience naman during the shoot?
00:48Naku, ano, very ano siya, very laborious or parang nakakapagod.
00:53Ang haba pa na nung...
00:56Nakakapagod pala ko Marta.
00:57Feeling ko, ang haba pala talaga niya.
00:59So sabi ko, at least nagkaroon ako ng experience.
01:02And your character here is also a psychologist.
01:05Yeah.
01:06Pero abang nila yung iba pang mga characters doon kasi marami talaga silang matututunan.
01:12Yes, and it's very timely nowadays.
01:15Sa perspective ninyo bilang psychologist,
01:17Bakit sa tingin nyo mahalaga ang mental health topic sa mga kabataan at sa pamamagitan nitong pelikula?
01:24Well, kasi, di ba, hindi natin masyadong in-explore yung usapin ng mental health.
01:29Tabo pa rin siya kung titignan natin.
01:31Kahit ang dami ng mga promotional awareness dito or marami na tayong mga programs kahit pa paano na ginagawa.
01:37Hira pa rin yung mga tao na i-explore kung pa paano ba talaga siya pag-uusapan in real life.
01:42Di ba, na parang hindi ka nag-le-lecture.
01:44So, kung gagawin mo siya na parang movie,
01:47na-demonstrate mo to sa mga tao na, ah, pwede pala siyang gawin na ganito kadali yung usapin.
01:52Oo.
01:53At the same time, kung gagawin mo din siyang movie,
01:55hindi mo na mamalayan na parang natututo ka tapos somehow na-entertain ka din.
02:00So, yun, maganda siya na gawing movie kasi marami sa atin, mas nakaka-relate.
02:04Di ba, kapag mga ginagawa natin, ginagawang movie, ginagawang podcast, etc.
02:09So, parang pag may entertainment, maganda siya.
02:11Kasi mas mabilis maka-relate.
02:13And isa nga sa mga mensahe ng unfiltered is, see the signs.
02:17So, ano-ano nga ba ang mga senyales ang maaring nagpapakita na may pinagdadaanan nga ang isang kabataan,
02:26kahit hindi niya ito direct ang sinasabi?
02:28Ano no, ang very tricky yung question kung see the signs.
02:31Kasi iba-iba tayo ng pag-express nung nararanasan natin kapag meron tayong problema.
02:36May iba sobrang obvious, may iba magaling magdala.
02:39Pero para mas matandaan ng ibang mga nakikinig sa atin dito, ABC lang yung tatandaan natin.
02:45So, sa letter A, yung affect na may kinalaman sa nararamdaman ng isang tao.
02:49So, pwede nag-a-apply ito sa sarili mo, tsaka doon sa taong parang sinusubukan mo i-observe.
02:54So, kung kunwari, mahalaga siyang tao sa buhay mo, family member, anak mo, or kaibigan mo,
02:59tingnan mo yung mga usual na signs ng emotions kapag may problema yung isang tao.
03:04Sobra bang nalulungkot, sobra bang nagiging mainitin ulo, or magagalitin, mabilis mainita,
03:09na hindi siya usual sa pinapakita niya.
03:12Pwede na sabihin na po, pwede meron siyang pinagdadaanan.
03:15Pero yun nga, sabi ko, tricky, di ba? Kasi may times na magaling magdala.
03:19Yun na, eh. Ano yung term kanina na ginapit? Smiling depression.
03:23Smiling depression.
03:25Or parang high functioning din, di ba? May mga ganun, eh.
03:27So, kung kunwari, sa general, na ma-observe mo, eh, hindi niya napapakita yung ganung klase yung feeling,
03:33or yung ganung klase ng emotions, pwede mo din i-check yung emotion niya,
03:36kung appropriate ba dun sa, kung anong nangyari sa buhay niya.
03:39Kasi din pa pasok yung, ah, baka kinocompensate niya lang,
03:42or nagma-masking siya, or tinatago niya yung kanyang nararamdaman.
03:46Kasi medyo unusual yun, di ba? Kung kunwari, meron siyang pinagdadaanan, kilala mo siya,
03:50pero parang hindi siya, hindi niya pinapakita, lagi siyang tumatawa.
03:53Minsan, siya pa yung parang clown sa barkada, hindi mo alam, may pinagdadaanan na.
03:58Kaya maganda rin na nagre-reach out din tayo.
04:00Pero rin sure tayo, kung may nafeel tayo na there's something off,
04:04pakinggan natin din yun, kasi baka nga talaga may off.
04:07Tapos yung sumunod letter B, behavior.
04:09So yung, siyempre nararamdaman natin, meron din siyang influence doon sa behavior natin,
04:13or kinikilos natin.
04:14So, malalaman mo yun kapag may kakaiba na doon.
04:17Siyempre kung magagalitin, mabilis mainis,
04:20yung behavior niya, siyempre, nagiging aligned din doon somehow, di ba?
04:23Na-observe mo ba, nagdadabog ba siya, di na ba lumalabas ng bahay,
04:27naapektuhan na ba yung trabaho, yung grades niya.
04:30So, doon sa mga kinikilos niya, mapapansin mo din naman at some point.
04:33Or kung hindi mo mamakita yung kabuuan, pero may na-feel ka na there's something off,
04:37baka magandang opportunity yun na mag-start ka ng conversation,
04:40o kumusta ka na, di ba?
04:41Para mas ma-explore mo pa.
04:43Tapos may times, pwede mo rin tingnan sa letter C, yung communication.
04:46Pwede yung verbal, pwede yung written.
04:47Halimbawa, minsan nagtatago lang naman yung nararamdaman nila sa mga simpleng statements, di ba?
04:52Laging pa-joke, di ba?
04:54Alam mo, pagod na pagod na ako, ayoko na bukas magising.
04:57Mga ganyan.
04:57Or pagod na pagod na ako, ayoko na.
05:00Pa-ulit-ulit niya yung gino-joke yan.
05:01Halimbawa lang naman, ano?
05:03True joke.
05:03So baka verbal, true joke.
05:05So kaya minsan, written, parang nakikita mo sa post sa social media.
05:08Parang laging iba na yung pinopost niya kumpara dun sa usual.
05:12So ibang gamo yung na-mention ko sa communication, sa behavior, sa affect.
05:17Di na mong maigi, baka meron na siyang pinagdadaanan.
05:19So syempre, again, magkakaiba tayo na expression.
05:22Pero just to be sure, kung may naramdaman ka na kagad na kakaiba sa kanya,
05:26hindi man niya na-fulfill yung lahat nung na-mention ko,
05:28pero na-feel mo bilang kaibigan, bilang isang tao na malapit sa kanya, may mali talaga,
05:33lumapit ka na.
05:34Lagi namin kasi sinasabi na reach out for help kasi pagiging brave yun.
05:38Pero syempre, kapag ikaw pa rin yung may pinagdadaanan,
05:41mararamdaman mo na mahirap pa rin naman mag-speak out, di ba?
05:44So kaya, invitation sa mga nakikinig sa atin na tayo yung mag-start na mag-reach out sa kanila.
05:49Yes.
05:50It's very important na makapag-catch up, lalo na if you're a parent,
05:53if your kids are coming home from school, di mo alam, may kaaway na pala or nabugulin na.
05:58So you always have to check in.
06:00Saan naman at kailan natin mapapanood ng mga ka-RSP natin ang pelikulang unfiltered?
06:06Pwede nila mapanood.
06:08Syempre, sa mga sinimas, maaabangan nyo na to sa November 11.
06:11Yan, abangan nyo na lalabas na po yung unfiltered niyan sa November 11.
06:15So, na-excite ako kasi syempre, ito yung first time na talagang na-highlight yung palabas
06:20na may kinalaman talaga sa mental health.
06:22Tapos musical pa, na pinag-uusapan talaga yung mga issues ng kabataan, di ba?
06:26So directly, talagang ano siya for mental health.
06:29So abangan nyo po yan.
06:30Nandyan din ako.
06:32Ayun.
06:33So syempre, we prepared pala something special for you.
06:36Ms. Lian, bago tayo magtapos, extended ang ating anniversary celebration.
06:41So every Monday morning, nakakasama po natin siya sa Rise and Shine, Palipinas
06:46upang magbahagi ng mahalagang insights tungkol sa mental health and well-being.
06:52Kaya naman, a Certificate of Appreciation is presented to our Millennial Psychologist,
06:59Rian Portugues, in recognition of her valuable contribution
07:03and participation in our award-winning program, Rise and Shine, Palipinas,
07:08of the People's Television Network, Incorporated.
07:12And thank you, thank you, personally.
07:15Yes, of course. Congratulations ko.
07:17And with that, mga ka-RSP, maraming salamat sa pagbibigay sa amin ng kaalaman,
07:23Ms. Rian Portugues, ang ating Millennial Psychologist.
