00:00Herkese merhaba ve bugünkü incelememize hoş geldiniz.
00:03Bugün hepimizin günlük hayatta şu veya bu şekilde tecrübe ettiği ama kaputun altında dönen o muazlam biyolojik mekanizmayı pek de
00:11bilmediği bir konuyu masaya yatırıyoruz.
00:13Dünya Sağlık Örgütü'nün tam anlamıyla medeniyet hastalığı olarak tanımladığı o meşhur olguya yani strese derinlemesine bir dalış yapacağız.
00:22Amacımız stresin sadece kafamızda kurduğumuz kötü bir his olmadığını, beynimizde ve bedenimizde son derece somut, nörobiolojik bir süreç olduğunu adım
00:32adım çözmek.
00:33Hazırsanız hemen başlayalım.
00:35200 milyar dolar. Evet, yanlış duymadınız tam 200 milyar dolardan bahsediyoruz.
00:41Bu devasa sayı stresin sadece Amerika Birleşik Devletleri'ne olan yıllık maliyeti.
00:46Hastane masrafları, stres kaynaklı psikolojik tedaviler, kaybedilen iş gücü ve hatta adli sorunlar.
00:53Her yıl ekonomiden bu kadar büyük bir parayı siliyor.
00:56Yani anlayacağınız stres sadece sizin veya benim yaşadığım bireysel bir can sıkıntısı değil,
01:02toplumsal barışı bozan, ekonomileri adeta kemiren, devasa ve çok somut bir kriz.
01:07Peki ama bu kelime tam olarak nereden geliyor?
01:10Bedenimizin içinde olup biten o muazzam fiziksel baskıyı anlamadan önce kelimenin kökenine inelim.
01:16Stres sözcü, latince strictus kelimesinden türemiş,
01:20anlama oldukça fiziksel, gerilme, baskı veya basınç altında kalma.
01:24Biz bugün bunu daha çok psikolojik bir bunalım gibi anlatsak da,
01:28aslında kelimenin tam kalbinde fiziksel bir sıkışmışlık yatıyor.
01:32İşte bedenimizin içindeki bu fiziksel basıncın nasıl çalıştığını anlamak,
01:36bugünkü yolculuğumuzun anahtarı olacak.
01:38Bugünkü yol haritamız kısaca şöyle.
01:41Stresin gerçek yüzüyle başlayacağız,
01:42ardından olayları çok net anlamamızı sağlayacak o harika sürücü ve araç metaforuna değineceğiz.
01:48İyi ve kötü stresi ayırıp evrimsel uyumsuzluğumuzu konuşacağız.
01:52Sonra bu aşırı yükün bedenimizdeki yıkıcı etkilerine bakıp,
01:55en sonunda da kontrolü nasıl yeniden ele alacağımızı öğreneceğiz.
01:58Birinci bölümümüz, stresin gerçek yüzü, yani işin biyolojik gerçekliği.
02:04Stresi sadece hislerden ibaret sanma yanılgısından bir an önce kurtulmamız gerekiyor.
02:09Bilim tarihinden gerçekten ufuk açıcı bir detayla başlayalım.
02:13Stres teorisini dünyada ilk kez ortaya atan Kanadalı Dr. Hans Selye,
02:18araştırmalarında ezber bozan bir şey fark ediyor.
02:20Bedenimiz aslında tetikleyicinin ne olduğunu pek de umursamıyor.
02:25Karşınızdaki şey vücuda giren zehirli bir madde de olsa,
02:29patronunuzdan yediğiniz ağır bir fırça da olsa,
02:31hatta çok büyük bir düğün heyecanı da olsa,
02:34beden tamamen aynı biyolojik tepkiyi veriyor.
02:37Nabıs fırlıyor, nefes hızlanıyor, kaslar geriliyor.
02:40Selye buna genel adaptasyon sendromu diyor.
02:44Yani bedeniniz, tetikleyici iyi de olsa kötü de olsa,
02:47motoru tam gaz çalıştırıyor.
02:49Geldik ikinci bölüme.
02:52Sürücü ve araç metaforu.
02:53Stres anında içimizde kopan o fırtınaları görselleştirmek için
02:57bu muazzam benzetmeyi kullanacağız.
03:00Zihin ve beden ilişkimizi kapımızda tam oturtabilmek için şöyle düşünün.
03:05Siz sürücüsünüz, yani o sizin bilinciniz.
03:09Altınızdaki araç ise bedeniniz.
03:11Yolda gidiyorsunuz ve aniden aşılması zor bir engel görüyorsunuz.
03:16Sürücü olarak kaygılanıp panikliyorsunuz.
03:18Bu işin psikolojik kısmı.
03:20Engeli aşmak için ne yaparsınız?
03:22Gaza sonuna kadar basarsınız.
03:25İşte o andan itibaren olay araca, yani bedene geçer.
03:29Motor avazı çıktığı kadar bağırır, aşırı ısınır,
03:32tekerlekler patinaj yapar ve yakıt su gibi tükenir.
03:35Biyolojik boyutta tam olarak bu.
03:38İşin en kötü yanı ne biliyor musunuz?
03:40Araç yıprandıkça sürücü daha çok paniğe kapılır ve gaza daha da fazla basar.
03:44Bu gerçekten tehlikeli bir kısır döngü.
03:47Peki o sürücü gaza bastığında kaputun altında gerçekten neler oluyor?
03:51O meşhur savaş ya da kaç tepkisine bir bakalım.
03:55Beynimizin nöbetçi kulesi olan amigdala tehlikeyi anında seziyor.
03:59Hiç beklemeden locus koruleus'u uyararak beyni noradrenalin seliyle adeta ayağa kaldırıyor.
04:04Sonra hipotalamus devreye girip hipofiz bezini, o da hızla böbreküstü bezlerini tetikliyor.
04:09Ve bingo, kanımıza hızla kortizol ve adrenalin pompalanıyor.
04:13Nefes yolları bir anda genişliyor, sindirim duruyor, kaslar taş gibi kasılıyor.
04:18Bedeniniz hayatta kalmak için kelimenin tam anlamıyla devasa bir enerji patlaması yaşıyor.
04:23Üçüncü bölümümüz iyi stres ve kötü stres.
04:27Literatürdeki adıyla distres ve östres.
04:31Şunu aklımızdan çıkarmayalım, motorun bağırıyor olması her zaman felaket anlamına gelmez.
04:37Doktor Selye, kötü strese distres, iyi strese ise östres diyor.
04:43Distres, az önceki o bataklığa saplanmış, çaresizce patinaj yapan araç gibi.
04:49Zararlı, istemsiz ve kontrol dışı.
04:52Aracı terk etseniz bile kafanız hala orada olduğu için motor içten içe yanmaya devam ediyor.
04:58Östres ise çok sevdiğiniz bir partideki o tatlı heyecanınız, kıpır kıpır enerjiniz gibi.
05:04Motor yine çalışıyor, enerji yine harcanıyor ama ipler sizin elinizde.
05:09Yorulduğunuzda partiden çıkıp kontağı kapatabilirsiniz.
05:12İşte aradaki en hayati fark bu.
05:14Kontağı ne zaman kapatabileceğinizi bilmek.
05:17Dördüncü bölüm evrimsel uyumsuzluk ve kronikleşme.
05:20Modern hayatın yarattığı o büyük uyumsuzluk.
05:23Şimdi işlerin aslında nerede ters gitmeye başladığına yakından bakalım.
05:27Şimdi atalarımızı bir hayal edin.
05:30Stresi nasıl yaşıyorlardı?
05:32Fiziksel bir tehdit anında, mesela dev bir kaplandan kaçarken, o ölüm kalım anında kana pompalanan yüksek şeker, o devasa enerji,
05:41deli gibi koşarak ve fiziksel eforla tamamen yakılıyordu.
05:44Peki ya bugün?
05:45Bakın, etrafınıza bir bakın, kaplan falan yok.
05:47Onun yerine patronunuzdan gelen acil bir mail var, ödenmesi gereken faturalar var, trafikte önünüze kıran araçlar var, bedeniniz patronunuzu bir
05:56yırtıcı zannedip gaza basıyor, kana o devasa şekeri pompalıyor ama ortada koşacak bir durum yok.
06:02Masada oturmaya devam ediyoruz.
06:04O fırlayan şeker damarlarımızda öylece kalıyor.
06:06Tansiyonu fırlatıyor.
06:08Damarları içten içe yıpratıyor.
06:09Bunu bir geyikle kıyaslayalım.
06:12Geyik aslandan kaçar, paçayı kurtarır ve beş dakika sonra hiçbir şey olmamış gibi keyifle otlamaya devam eder.
06:19Geyiğin gelecek diye bir derdi yoktur.
06:21Ama biz insanlar, bizim olağanüstü gelişmiş, sürekli hesap yapan bir beynimiz var.
06:27Kredi kartı ekstresi ne olacak, beş yıl sonra nerede olacağım, insanlar benim hakkımda ne düşünüyor.
06:33Zihnimiz durmadan gelecekteki olası tehlikeleri simüle edip duruyor.
06:37Ve bu harika beyin yapısı, maalesef stres sistemimizin sürekli 7-24 rölantide çalışmasına neden oluyor.
06:45Motoru bir türlü kapatamıyoruz.
06:47Beşinci bölüm, aşırı yükün yükücü etkileri.
06:50Yani o motor sürekli yüksek devirde kalırsa, sistemin nasıl yavaş yavaş çöktüğüne bakacağız.
06:56Biyolojide bu sistem çöküşünün çok net bir adı var.
06:59Allostatik yük.
07:00Siz sürekli panik halinde o gaza bastıkça, bedeniniz mecburen yeni bir normal geliştiriyor.
07:05Ama inanın bana bu hiç de iyi bir normal değil.
07:08Beyniniz ve iç organlarınız dahil tüm sistemin sürekli aşırı yük altında ezildiği, gün be gün yıprandığı bir normal.
07:15Hani sürekli yüksek voltajda çalışan elektronik aletler bir süre sonra içten içe yanar ve bozulur ya,
07:20bedenimiz de kelimenin tam anlamıyla aynen böyle içten içe kavruluyor.
07:24Peki bu allostatik yükün faturası bize nasıl kesiliyor?
07:28Tam dört farklı cepheden saldırıya uğruyoruz.
07:30Fizyolojik olarak sabahları yataktan kazınamama hali, geçmeyen yorgunluk, yüksek tansiyon başlıyor.
07:37Psikolojik boyutta sürekli bir gerginlik, öfke patlamaları veya derin bir depresyon.
07:42Zihinsel cephede ise çoğumuzun yakından tanıdığı o odaklanamama hali, zihin sisi ve unutkanlık devreye giriyor.
07:48En tehlikelisi de davranışsal olanlar.
07:50İnsanlardan uzaklaşıp izolasyona sürükleniyoruz, uyku düzenimiz darmadağın oluyor
07:55ve o stresi bastırmak için kendimizi buzdolabının önünde aşırı yemek yerken bulabiliyoruz.
08:00Şuradaki belirtilere bir bakın, belki bazılarında kendinizi görebilirsiniz.
08:04Ve altıncı son bölümümüz kontrolü yeniden ele almak.
08:08Sorunu anladık, kaputun altındaki tehlikeleri gördük.
08:11Peki motoru nasıl soğutacağız?
08:14Sadece şikayet etmeyeceğiz, çözüm yollarına bakacağız.
08:18Kontrolü ele almak için hem araca hem de sürücüye müdahale etmemiz şart.
08:22Önce işin fiziksel kısmı.
08:24Aşırı şeker ve kafeini kesip şu sisteme binen yükü bir hafifletelim.
08:29Sonra modern hayatın o masa başında hareketsiz kalarak kanımızda biriktirdiği devasa şekeri yakmak zorundayız.
08:36Bunun en iyi yolu tabii ki egzersiz.
08:38Doğru nefes alma teknikleriyle o panikleyen sürücüye
08:41''Hey, sakin ol, güvendeyiz'' mesajını ulaştırmalısınız.
08:45Zihninizi kaygı bataklığından çıkaracak hobiler bulmalı
08:48ve gerektiğinde sosyal ya da profesyonel bir destek almaktan asla çekinmemelisiniz.
08:53İncelediğimiz kaynaklarda altı çizilen, son derece insani ve çok dokunaklı bir detay var.
08:59Stres sadece tek başınıza bir odada kendi kendinize çözeceğiniz bireysel bir sorun değil.
09:05Bu aynı zamanda toplumsal bir mesele.
09:07Çevrenizde stres altında ezilen, zorluklarla boğuşan birinin
09:11sadece derdini dinlemek bile ona ''Ben senin yanındayım, yalnız değilsin'' mesajını veriyor.
09:16Bu destek, o kişinin zihnindeki tehlike alarmını anında yavaşlatıyor ve sistemi sakinleştiriyor.
09:23Atalarımız boşuna dememiş, acı paylaşıldıkça azalır, sevinç paylaşıldıkça artar.
09:27İnanın bana bu sadece bir atasözü değil, nörobiyolojinin ta kendisi.
09:32Bugünkü incelememizi işte tam da bu kilit ve vurucu soruyla noktalıyoruz.
09:36Bugün öğrendik ki o içimizdeki stres mekanizması,
09:40olayların kendisine değil, bizim o olayları nasıl algıladığımıza tepki veriyor.
09:44Altımızdaki araç sadece biz gaza basmaya devam ettiğimiz için hasar görüyor.
09:49Öyleyse soruyorum size, yoldaki o çukurları, tümsekleri ve engelleri daha farklı yorumlamak için
09:55bugün, tam şu an hangi adımı atacaksınız?
09:59Sürücünüzün zihnini nasıl sakinleştireceksiniz?
10:02Üzerine biraz düşünün ve lütfen motorunuzu ara sıra soğutmayı unutmayın.
10:06Bir sonraki incelememizde görüşmek üzere, hoşçakalın.
