00:00Bu tarihsel analize hoş geldiniz.
00:02Düşünün ki bir adam koca bir tarihi değiştiriyor ama gerçek kimliği zamanın o yoğun sisleri arasında adeta kaybolup gidiyor.
00:09Çoğu zaman tarih biliyorsunuz galiplerin elinden net bir şekilde yazılır.
00:14Peki ya isyan edenler?
00:15Onlar genelde gölgelerde bırakılır.
00:17Biz de bugün tam olarak o gölgelerin arasına, 18. yüzyılın o kaotik ve çalkantılı atmosferine dalıyoruz.
00:23Karşımızdaki isim sadece bir adam değil, bütün bir direnişin, bir haykırışın sembolü, batırşa.
00:29Peki ama bu efsanenin ardındaki o gerçek hikaye neydi?
00:32Gelin masadaki şu belgeleri tek tek inceleyelim ve bu manmain birlikte çözelim.
00:37Tarih, kıyıya köşeye itilmiş figürlerin hayatlarını nasıl böyle darmadağın eder hiç düşündünüz mü?
00:43Bir imparatorluğu sarsan bu adam kimdi sorusu, inanın bana sıradan bir tarih sorusu değil.
00:49Çok ama çok karmaşık bir dedektiflik hikayesi.
00:53Çarlık Rusyası'nın o ağır baskılarına karşı ayağa kalkan bu liderin kimliğini tam olarak bulabilmek,
00:58tarihçiler için bile yıllar süren devasa bir bulmacaya dönüşmüş.
01:03Neden mi?
01:04Çünkü bazen bir insanın hayatı devlet arşivlerinin o buz gibi soğuk raflarıyla
01:09halkın kalbindeki sıcak efsaneler arasında kelimenin tam anlamıyla paramparça olabiliyor.
01:14Pekala, hadi gelin şu işin derinlerine biraz inelim.
01:17Şu ekrandaki uzun isim listesine bir bakar mısınız?
01:20Bu liste aslında akademik dünyanın yaşadığı o büyük kaosun çok net bir özeti.
01:26Arşivlere o kadar farklı isimlerle kaydedilmiş ki,
01:29ünlü tarihçi Gayza Hüseyanov, onun gerçek adının Bahadır Şahminle Galeoğlu olduğunu söylüyor.
01:34Ama diğer taraftan, Rizayettin Fehrettin gibi çok önemli araştırmacılar,
01:39hayır, asıl adı Gabdullah Tuktar Galeoğlu'ydu diyerek karşı çıkıyor.
01:42Gabdullah Aliyevler, Gabdullah Mayazgaldinler havada ucuşuyor.
01:46Tarihçilerin sırf bu adamın gerçek adını bulabilmek için o tozlu evraklar arasında nasıl kıvrandığını,
01:52şu isim kalabalığından bile rahatlıkla anlayabilirsiniz.
01:55Ama biliyor musunuz, bu akademik tartışmalar bir yana,
01:58asıl gerçek sokaklarda ve köylerde bambaşka yankılanıyordu.
02:02Halkın bu resmi isimlere, o karmaşık soyadlarına falan hiç ihtiyacı yoktu.
02:06Onlar kestirip atmış ve bu lidere duydukları saygıyı tek vurucu bir lakapla mühürlemişler.
02:12Batırşa.
02:12Bu kısacık, popüler lakap, o bütün karmaşık kimliği tek bir sembolde eritmeyi başarmış.
02:17Yani resmi evraklarda, akademisyenler ne tartışırsa tartışsın,
02:21kendi halkı onu hep bu güçlü, bu net isimle tanımış ve peşinden gitmiş.
02:26Hadi isim karmaçasını bir kenara bıraktık diyelim.
02:29Karşımıza hemen bir başka kocaman soru işareti daha çıkıyor.
02:32Gerçekte ne zaman doğdu?
02:34Yine o dedektif şapkamızı takmamız şart.
02:37Çünkü kaynaklar yine birbirine girmiş durumda.
02:39Tatar Ansiklopedisi'ne bakıyorsunuz, 1710 ile 1715 arası diyor.
02:44Başkurt Ansiklopedisi'ni açıyorsunuz, orada 1709 ile 1717 arası verilmiş.
02:50Araştırmacı Ehmet Çenov ise doğrudan 1711'i işaret ediyor.
02:54Peki neden bu kadar uçuk farklar var?
02:57Çünkü arşivlerde doğrudan şu tarihte doğdu diyen bir kayıt yok.
03:01Elimizde sadece kıyıda köşede kalmış ipuçları var.
03:04Arşivlerdeki eksiklikler falan bir yana, bu durumu en acı, en çarpıcı şekilde özetleyen şey,
03:10bizzat onun kendi ağzından çıkan şu sözler aslında.
03:13Bu alıntı, Batırşay yakalandıktan sonra Moskola'da o inanılmaz sert, çok ağır sorgulamalar sırasında kayda geçirilmiş.
03:21Yaşım 30'dan fazla, kesin olarak kaç yaşında olduğumu bilmiyorum.
03:26İnanılmaz değil mi?
03:27Bu sadece bir veri eksikliği falan değil, kendi yaşını bile kesin olarak bilemeyecek kadar zorlu şartlarda,
03:33adeta kayıt dışı bırakılmış bir coğrafyada doğmuş bir insanın gerçek trajedisidir bu.
03:38Ve işte bu nokta, tarihçiliğin o harika yöntemini bize mükemmel bir şekilde gösteriyor.
03:45Bazen sadece basit bir matematiğe ve belgeleri çapraz sorgulamaya ihtiyacınız vardır.
03:50Batırşay'ın sorgusuna bizzat giren Rüçkov adında biri, onun 1756'da yakalandığında 46 yaşında olduğunu not düşmüş.
03:58İşte bu küçücük detay, tarihçilerin bütün o yapbozu tamamlamasını sağladı.
04:03Hesabı yapalım.
04:041756-46 eşittir 1710.
04:08Bingo!
04:08Elimizdeki bu en somut kanıta dayanarak Batırşay'ın doğum yılını bugün artık büyük bir güvenle 1710 olarak kabul edebiliyoruz.
04:16Evet, doğum yılını da netleştirdiğimize göre yavaştan onun köklerine doğru uzanalım.
04:21Batırşay, Ufa vilayetinin Sibirya yolu üzerinde topu topu 35 hanelik küçücük bir yerleşim yeri olan Karışköy'ünde dünyaya gözlerini açıyor.
04:31Ama burası öyle sıradan bir köy değil.
04:341693'te Rusya'ya zorunlu askeri hizmette bulunan Tatarlar tarafından konulmuş bir yer.
04:40Babası Molla Tuktar Gali de 1702'de bu köye göç eden 23 aileden birinin reisi.
04:46Yani Batırşay'ın hikayesi daha en başından devlete hizmete zorlanmış, göç yollarının tozunu yutmuş bir Mişer Tatarı ailesinin çocuğu olarak
04:55oldukça zorlu bir şekilde başlıyor.
04:57İkinci Bölüm Alim Entelektüel Uyanış
05:02Şimdi şu zaman çizelgesine birlikte bir bakalım.
05:06Bu tablo bize onun sadece kılıç kuşanan bir isyancı değil, döneminin fersah fersah ötesinde bir vizyona sahip, öğrenmeye aç, derin
05:14bir entelektüel olduğunu kanıtlıyor.
05:17Harita o hızlı yükselişi ve sonrasındaki trajik düşüşü gözler önüne seriyor.
05:21Bakın 1734'den 1744'e kadar tam 10 yıl Taşkiçum Medresesi'nde çok sıkı bir eğitim alıyor.
05:28Sonra 1746-49 arası öğretmenlik dönemi.
05:31Fakat 1754'de yüksek bir makam olan Ahuntluk Terfisi bölge yöneticisi tarafından kasıtlı olarak engelleniyor.
05:39Ve en nihayetinde 1756.
05:42İsyanı bastırılıyor ve yakalanıyor.
05:44Bu eğitim yıllarına biraz daha deşmemiz lazım çünkü çok kritik.
05:48Potansiyelini ilk fark eden hocasının yönlendirmesiyle gittiği o Taşkiçum Medresesi'nde sadece sıradan bir dini eğitim alıp geçmiyor Batırşah.
05:56Dönemin en baba hocalarından, en tanınmış mollalarından biri olan Gabdeselam Uraz Muhammed'in bizzat rahli-i tedirisinden geçiyor.
06:04Onu diğer klasik din adamlarından ayıran asıl olay ne biliyor musunuz?
06:07Sadece dini derslere gömülüp kalmıyor.
06:10Dünyevi bilimleri de yalayıp yutuyor.
06:11İşte bu çok yönlü eğitim onun zihnini öyle bir açıyor ki onu sadece bir din adamı değil, milletinin bağımsızlığını yönetecek
06:18o parlak lider seviyesine taşıyor.
06:21Tüm bu donanımla birlikte aslında çok barışçıl ve sevgi dolu bir hayat inşa etmeye başlıyor.
06:271747'de Zölhebire ile evleniyor.
06:29Taceddin adında bir oğulları, Zöleyha ve Saliha adında iki tatlı kızları oluyor.
06:34Sonra memleketine dönüp bir medrese açıyor.
06:36Bu medrese o kadar efsaneleşiyor ki ünü her yere yayılıyor.
06:40Sadece çevre köylerden de değil, Kazan'dan, İset'ten, Tatar ve Başkurt öğrenciler sırf ondan ders alabilmek için akın akın bu köye
06:48geliyorlar.
06:48Düşünsenize başarılı, sevilen bir aile babası, saygıdeğer bir hoca.
06:52Her şey ne kadar güzel görünüyor değil mi?
06:55Peki bu barışçıl tablo nasıl oldu da birdenbire cehenneme döndü?
06:583. Bölüm
06:59Kırılma Noktası
07:01Baskı ve Silahlanma Çağrısı
07:03Şimdi şu an ekranda gördüğünüz bu tabloya çok dikkatli bakın.
07:07Burada iki zıt dünyanın inanılmaz sert bir çarpışması var.
07:11Bir tarafta öğrencilerine ders anlatan, ailesiyle huzur içinde yaşamak isteyen barışçıl bir aydın duruyor.
07:17Ama diğer tarafa bakıyorsunuz, Çarlık Rusyası'nın o dönem acımasızca uyguladığı o ağır asimilasyon politikaları.
07:25Tarihi kayıtlar çok net.
07:27Batırşa medresesinde öğrencileriyle ilgilenirken, bölgedeki Müslümanlar üzerindeki o sistemli baskı artık nefes aldırmayacak,
07:34resmen tahammül edilemez bir noktaya ulaşıyor.
07:36Zorla Hıristiyanlaştırmalar, insanların o bin yıllık kültürel dokusunun paramparça edilmesi, her şey gözlerinin önünde cereyan ediyor.
07:44İşin, kelimenin tam anlamıyla koptuğu nokta şurasıydı.
07:491742 ve 43 yıllarında emir büyük yerden geliyor ve bölgedeki medreseler birer birer topluca kapatılmaya başlanıyor.
07:57Ama asıl yıktığı şey, Batırşa'nın o tam 10 yılını geçirdiği, her köşesinde hatıraları olan canım Taşkiçü Camii'nin göz
08:06göre göre yerle bir edilmesi.
08:07Taşkiçü dediğimiz yer altıüstü kırkhanelik bir köy ve içinde zorla Hıristiyanlaştırılmış tek bir Tatar bile yaşamıyor.
08:14Yani ortada bu yıkımı haklı çıkaracak hiçbir mantıklı sebep, hiçbir idari bahane yok.
08:20Düşünebiliyor musunuz, yıllarınızı verdiğiniz okulunuzun, entelektüel evinizin fiziksel olarak yerle yeksan edilişini izliyorsunuz.
08:27İşte o an, Batırşa'nın o barışçıl yaşam umutları sonsuza dek enkaz altında kalıyor.
08:33Yani buradan çıkarmamız gereken en kritik nokta tam olarak bu.
08:38Batırşa'nın o radikalleşme süreci, kesinlikle bir sabah uyanıp da hadi bugün isyan edelim diyerek ortaya çıkan bir kan dökme
08:45arzusu falan değildi.
08:46Tarihçilerin de hep altını çizdiği gibi, bu o sistematik asimilasyona, kültürel bir yok oluşa karşı verilmiş, son derece çaresiz ama
08:54zorunlu bir refleksti.
08:56Köy köy gezmiş, insanların o yaşadığı ağır zulmü kendi gözleriyle görmüştü.
09:00Zorla Ruslaştırma sarmalını diplomasiyle veya barışçıl yollarla çözme ihtimali artık sıfırdı.
09:06Başka çare kalmamıştı.
09:08Kendi halkı için o isyan bayrağını açmak artık onun için tek çıkış yoluydu.
09:13Bütün bu incelemeyi toparlarken geriye zihnimize adeta çivi gibi çakılan çok ama çok ağır bir soru kalıyor.
09:20Bütün hayatını bilime, öğrencilerine, çocuklarına adamış o eğitimli aydın elindeki kalemi bırakıp kılıcını çekmeye mecbur bırakıldığında
09:29sorarım size karşımızdaki bu tabloyu sadece basit politik bir isyan olarak adlandırıp geçebilir miyiz?
09:36Yoksa bu varoluşu tehdit edilen bir halkın, bir kültürün en saf, en çıplak haliyle hayatta kalma mücadelesi midir?
09:44Tarihin omuzlarımıza yüklediği bu ağır ve derin soruyla sizi baş başa bırakıyorum.
09:49Zira biliyorsunuz geçmişte bulduğumuz bazı cevaplar aslında üzerine düşünmemiz gereken çok daha büyük sorular doğurur.
09:56Bu analizimizde bana eşlik ettiğiniz için teşekkürler.
09:59Bilgiyle, merakla ve her zaman sorgulayarak kalın.
Yorumlar