- 2 gün önce
Prof. Dr. M. Akif Kireçci’ye göre ABD-İsrail hattında yürüyen savaşta talepler iç içe geçmiş durumda ve hangi adımın kime ait olduğu net değil. Nükleer mesele büyük ölçüde bir gerekçe olarak öne çıkarken, asıl mücadele enerji hatları ve küresel güç dengesi üzerinden şekilleniyor. Hürmüz Boğazı’nın kontrolü, küresel enerji arzı açısından kritik bir kırılma noktası. ABD’nin olası abluka hamlesi, İran tarafından savaş sebebi sayılabilir ve bu durum krizi küresel ölçekte derinleştirebilir. Türkiye ise hem jeopolitik konumu hem de diplomatik kapasitesiyle barış sürecinde kilit aktör olarak öne çıkıyor. CNN TÜRK Ankara Temsilcisi Dicle Canova'nın sorularını yanıtlayan Prof. Dr. Kireçci, krizin çözülmesinin ardından bölgede Türkiye'nin yıldızının parlayacağını söyledi.
Kategori
🗞
HaberlerDöküm
00:00Bu tabloda şöyle bakalım, ABD ne istiyor tablosunda kaç tanesi gerçekten Amerika'nın talebi, kaç tanesi İsrail'in talebi.
00:08Bizim bu savaşta dikkat etmemiz gereken barış sürecinde de öyle.
00:13İsrail ile Amerika nerede duruyor?
00:15Aslında şöyle bir sahne de var. Bir savaş var. Bu savaşı İsrail adına ABD yapıyor gibi de bir görüntü var.
00:23Burayı da aklımızın bir tarafında tutalım. Çok önemli bir konu bu.
00:26Mesela buradan birçok konu İran'ın nükleer silah geliştirmemesi. Zaten geliştirmeyeceğiz diye onların taahhüdü olmuştu.
00:33Önceki anlaşmalarda da bir de bir önceki şeyin dini liderin zaten fedvası var. İslam Cumhuriyeti için silah olarak kullanmaması ile
00:43ilgili.
00:43Uranyum zenginleştirmenin durdurulması konusunda %60'da durdurmayı zaten kabul etmişlerdi.
00:48Kademeli kademeli aşağı indirmeyi savaştan önceki gece bunlar üzerinde anlaşılmıştı.
00:53Müzakere dersi sırasında geçici ateşkes zaten bu barışın olmayacağı anlamına gelir.
00:58Sen bana istediğin zaman saldırabilirsin ama ben sana saldıramayacağım gibi bir taahhüd vermesin bir ülke.
01:02Amerika bunu zaman kazanmak için mi istiyor?
01:05Yok yani İran'dan gelen giden daha doğrusu saldırılar hem bölgedeki Amerikan müttefiklerine körfezdeki hem de İshale saldırılar olmasın diye istiyor.
01:13Vekil güçlere desteği zaten şu anda fiziksel olarak bir destek gönderebildiğini zannetmiyorum.
01:17Daha önceki birikimleri ve yığınakları neyse onları kullanıyor İzlullah'ta.
01:22Hürümüzün herkese açık olmaması zaten savaştan önce herkese açıktı Hürümüz.
01:25Yani orayı İran kontrol etmiyordu.
01:28İran'a saldırdığı için İran orada bir kısıtlamaya gitti ister istemez.
01:32Çünkü elinde başka bir koz yok.
01:34Bir de yaptırımların kaldırılması biliyorsunuz yıllardan beri yaptığım 10 yıllardan beri yaptırım var.
01:39İran çok zor bir durumda.
01:42İran kendi satabileceği petrolün ve doğalgazın bu yaptırımlar dolayısıyla ortalama %25'ini dünya piyasalarına arz edebiliyor.
01:50Dolayısıyla da oradaki kaynak aslında böyle dünyaya açılmayı bekliyor gibi bir şey de var.
01:55Sivris sisteminden dışlanmış durumda.
01:58Herhangi bir uluslararası örgüte İran devleti parasını ödeyemiyor.
02:02Yılda bir ya da iki defa bu sistemi açıyorlar 2-3 saatliğine.
02:06İran işte UNESCO'ya Birleşmiş Milletler'e ödemesi gereken paraları ödüyor.
02:11Sonra geri kapatıyorlar İran'a.
02:12Dolayısıyla İran'la iş yapan bütün ülkeler veya ticaret yapan şirketler de aynı şekilde yaptırıma girmiş oluyor.
02:19Çok kapsamlı bir yaptırım var.
02:21Balistik füzeler de zaten yine İsrail'in talebi.
02:24Çünkü balistik füzeler Amerika'ya zarar verecek bir durumda değil.
02:28Gibi konular.
02:29Yani burada katmanlı bir takım talepler var.
02:32Hangi maddenin kimin talebi olduğunu bizim bir kere çok iyi anlamamız lazım.
02:36Şimdi bu görüşmelerde bunların dışında konular da vardı.
02:39İşte mesela nükleer tesislerini yok edeceğim, kapasitesini yok edeceğim diye yola çıktı Amerika ve İsrail.
02:47Bu aslında İsrail'in talebiydi.
02:48Peki nükleer tesisler yok edilebildi mi?
02:51Hayır edilemedi.
02:51Özellikle Isfahan'daki Natanz tesislerine bu barış görüş ateşkesinin başından itibaren yeni bir yığınak yapmaya çalışıyor İranlar.
03:01Böyle bir konusu var.
03:03Asıl konu bir de şimdi bu Amerika'daki karmaşa.
03:07Yani Trump'ın bir gün içerisinde 3-5 defa fikir değiştirerek dünya kamuoyuna verdiği bilgiler ve mesajlar tabii ki insanların
03:16kafasını karıştırıyor.
03:17Önce müttefiklerini tedirgin ediyor.
03:19Sonra da bu savaşta kendi menfaatleri etkilenen ülkeleri tedirgin ediyor.
03:24Bir bu kısmı var.
03:25Onun içerisinde İsrail ve işte ilgili dosyalar var biliyorsunuz.
03:29O ne kadar etki ediyor Amerika'daki karar alma süreçlerine.
03:31Bu bizi ve bütün diğer ülkeleri tedirgin ediyor.
03:34Burada bir şeffraflık görünmüyor.
03:36Yani Amerika'nın geleneksel kurumları burada bypass yapılarak bu savaşa karar verildiğini biz artık Amerikalılardan öğrenmiş olduk.
03:44Doğru mu?
03:45Yani biz bunu zaten görüyorduk ama bunu Amerikalıların kendileri itiraf ettiler ki ne CIA'nin raporları ne Pentagon'un raporları
03:52dikkate alındı.
03:53Tamamen Netanyahu Trump görüşmeleri üzerinden bir karar verildi.
03:57Hatta doğruysa el Mossad Trump'a sunum yapmış.
04:01Tabii bu da çok tartışıldı.
04:03Böyle bir şey olabilir mi?
04:04Amerika içerisinde bir takım istifalar.
04:05Demek ki bizim burada anlamamız gereken şey İsrail'in Amerika'daki karar alma süreçlerine ne kadar etki ettiği.
04:11Bunun altını çizmemiz lazım.
04:12Buna dikkat edilmesi lazım.
04:14Başka bir konu teslimiyet meselesi.
04:16İşte uranyumdan vazgeçin.
04:18Bunları bize verin.
04:19Biz alıp götüreceğiz bunları diyor.
04:20Bugün hatta bir haber geçti altyazı olarak.
04:24Putin eğer anlaşma olursa uranyumu ben alabilirim Rusya'ya demiş.
04:29O da ilginç bir yaklaşım tabii.
04:30Peki hocam yani genel olarak bunları çözerlerse el sıkışacaklar mı?
04:36Yoksa çünkü şuna gelmek istiyorum.
04:38Şimdi Arakçı da dedi ki Amerika aşırı iddialı ve sürekli değişen taleplerle geliyor dedi.
04:46Şimdi biz de görüyoruz.
04:47Siz de dediniz bir muğlaklık var Amerikan tarafında.
04:50İsrail'in etkisiyle bazı adımlar atılıyor belli.
04:54Ama acaba burada Trump için nükleer bir bahane midir?
04:58Yani deniz geçişlerini kontrol altına almak ve belki de dolaylı olarak Çin'e dönük stratejisini gerçekleştirmek midir?
05:07Bunu bir sonraki adımda isterseniz bir ele alalım ama şurayı bir kapatalım.
05:11Arkadaşlar rica edeyim şunu siz kapatın biz bu arada hürümüze geçelim.
05:15Bir ekleme yapacağım bir önceki şeyde.
05:17Burada bir gördüklerimiz var o listede.
05:19Bir de görmediklerimiz var.
05:21Mesela İran'ın dondurulmuş asetleri var.
05:24Yani para kaynakları var yurt dışında.
05:27Bir de tabii kayıt dışı olan para kaynakları var.
05:31Bunlarla ilgili de tartışmalar var.
05:33Bir sonraki adımda da eğer barış olursa ABD, İsrail ve İran arasında buna İran tarafı nasıl tepki verecek?
05:42Hangi güçler peki diyor, hangi güçler hayır diyor?
05:44İran'da da tek bir İran mı var?
05:46Yoksa siyasi otoriteyle devrim muhafızları arasında bir anlaşmazlık mı oluyor?
05:52Belli bir noktada geliniyor, oralarda bir kırılma mı yaşanıyor?
05:55Bunlara da dikkat etmemiz gerekiyor.
05:57Peki geldik hürümüze.
05:58Şimdi çünkü dedik ki acaba ABD'nin gerçekten derdi nükleer mi, uranyum mu, füzeler mi yoksa deniz geçiş hatları ve
06:07Çin mi?
06:08Hocam sizi de böyle alayım lütfen.
06:10Buyurun.
06:11Şimdi hürmüz özel bir sözleşmeye tabi değil.
06:15Yani mesela Türkiye'de Boğaz'dan Mönchö sözleşmesi var.
06:19Ki o dönemdeki dış iş politika elitlerimizi ve siyasilerimizi de tebrik etmek lazım.
06:24Çok maşarılı bir anlaşma.
06:25Şimdi bu süreçte bunun ne kadar önemli olduğunu da gördük.
06:28Hürmüz bir uluslararası geçiş güzer ya.
06:31Ancak burada Uman ve İran'ın kıyısı var.
06:35Tam şu Boğaz'da gördüğümüz üzere.
06:38Bu noktada Mönchö benzeri bir sözleşme gündeme gelebilir mi?
06:43Veya dünyada bu şekilde bir geçiş örneği var mıdır?
06:47Yani bu sorunu nasıl aşacaklar?
06:49Ya şöyle şimdi Mönchö tabi çok unik ve kendine ait bir anlaşması olan özel bir yer.
06:55Çünkü o dönemde hemen Cumhuriyet kurulduktan sonra biliyorsunuz Birinci Dünya Savaşı'nda da bütün tarafların hedefi Boğazları kontrol etmekti.
07:05Şimdi Boğazlar dünyada o haritayı eğer arkadaşlar bulduysa belki bakarız.
07:10Dünyada deniz ticareti çok büyük bir ticaret.
07:13Yani şu anda biz konuşurken belki 40 bin, belki 50 bin, belki 80 bin gemi emtia götürüp getiriyor.
07:21Dolayısıyla bu tür çıkış noktaları Boğazlar, bu bir tanesi Babil Mendeb var, Malaka var.
07:28Biz bunlara çok point diyoruz.
07:30Yani bizim mesleğimizde öyle dar, ticaretin daralıp kontrol altında tutulmasının çok kritik olduğu ve ticaretin akması gerektiği yerler.
07:39Buradaki herhangi bir kesinti...
07:42Hocam şu an ekranımızda Kelebek'te deniz ticareti trafiğini veriyoruz canlı olarak.
07:49Eğer seyircilerimiz bu ekrana bakarsa dünyadaki deniz ticaretinin ne anlama geldiğini ve bunun içerisinde Hürmüz Boğazı'nın yerini çok daha
07:59iyi göreceklerdir diye düşünüyorum.
08:01Yani buranın tıkanması ne anlama geliyor?
08:03Bütün bu büyük resim içerisinde, dünyada düşünün Çin üretiyor, herkes tüketiyor değil mi?
08:08Ben bir rakam vereyim mesela.
08:10Şimdi buradan daha önce, 28 Şubat'tan önce yani savaş öncesi günlük 138 gemi geçiyordu.
08:17Savaştan sonra durdu o geçişler tamamen.
08:208-10 gemiye düştü.
08:218-10 gemiye düştü ve küresel petrol, doğalgaz taşımacılığının ana üssü gibi bir şey.
08:27%20-25'lere varan bir petrol ve doğalgaz taşımacılığı yapılıyor.
08:34Sevkiyatların %80-90'ı da Asya.
08:37Asya tarafına gidiyor gemilerle.
08:39Şimdi buranın tıkanması ne anlama geliyor?
08:41Bu büyük resim içerisinde seyircilerimiz belki bunu biraz karşılaştırma yaparak üzerinde düşünebilirler.
08:46Ben de onun enerji kısmına eğer isterseniz biraz bakayım.
08:51Yani burada tekrar ediyorum.
08:52Yani topluma verilen, dünyaya verilen maddeler başkadır.
08:57Ama asıl üzerinde anlaşılamadığı konular her zaman başkadır.
09:00Bunu böyle olduğunu düşünmek gerek.
09:02Dünyadaki enerji kaynaklarının, özellikle petrolün, %20'den biraz fazlası Orta Doğu'da.
09:09Doğalgazın da %25'e yakını Orta Doğu'da.
09:12Yani bu bölgede, bu Basta Körfezi'nin çıkışı olan ülkelerin kontrol ettiği coğrafyalarda.
09:18İran da bunlardan bir tanesi.
09:20İran, Orta Doğu petrollerinin %20'sine sahip.
09:24Körfez ülkelerinin toplamı da öyle.
09:27Irak da öyleydi.
09:28Bakın Irak'ta neler yaşandı.
09:29Şimdi hikaye şu.
09:30Bu bölgede üretilen enerji, petrol olsun doğalgaz olsun, bu dünyada nereye gidiyor?
09:38Kim satın alıyor bunu?
09:39Mesela petrolün %93'ünü Japonya bu bölgeden alıyor.
09:45İçin enerjide dışa bağımlı bir ülke.
09:48Bu bölgede özel anlaşmaları var.
09:50Özellikle de İran'la alıyor.
09:51Dolayısıyla neden Amerika şimdi ben burada yeni bir statü istiyorum diyor.
09:57Biraz onu konuşayım.
09:58Çok az vaktim kaldı çünkü.
10:00Burada peki İran diyor ki benim kontrolümde olsun, geçiş ücreti alınsın.
10:04Amerika diyor ki hayır, savaşta barışta burayı kontrol edecek belki bir uluslararası koalisyon olsun.
10:10Ben ABLUK'a uygulayacağım.
10:12İran limanlarına, tamamen bütün İran limanlarına giren ve çıkan gemileri ABLUK altında tutacağım.
10:19Ve bana NATO ülkeleri, Avrupa ülkeleri yardımcı olacak.
10:22İngiltere ben yokum dedi.
10:23Çok çok tehlikeli bir konu.
10:25Eğer Amerika bunu yaparsa, yani İran kendi kontrol ettiği bölgelerde zaten kendisine saldıran ülkeleri ve onların dostu olan ülkelerin gemilerine
10:35izin vermiyor.
10:36Mesela Çin'in ve Hindistan'ın, belki Türkiye'nin de gemileri oradan geçiyor.
10:41Bu gemiler de Amerika tarafından durdurulduğunda buradaki küresel enerji arzı tamamen biter.
10:48Yani aslında açacağım diye tamamen kapatmış oluyor.
10:51Yani kapatmış oluyor. Acaba biz bu savaşın uzamasında Amerika bitsin istiyor ama bitiremiyor gibi bir resim var ama aslında savaşın
11:01uzaması kimin işine geliyor, kimin aleyhine oluyor konusunu çok ciddi çalışmamız gerekiyor, üzerinde düşünmemiz gerekiyor.
11:07İran vurur mu? İran vurur mu hocam?
11:10Eğer bu ABLUK'a devreye alınırsa devrim muhafızları az önce bir açıklama yaptı. Vururum diyor, savaş sebebi diyor.
11:17Bunu öngörmek zor. Yani böyle bir rejim dünyada, şimdi açık denizlerde uluslararası hukukun, deniz hukukunun, bu Amerika'nın ve İngiltere
11:25'nin de çok üzerinde durduğu ve bütün ülkelere bunu dikte etmeye çalıştıkları geçiş hakları meselesi var.
11:31Yani denizlerde ticaret serbesttir. Gemi geçişleri serbesttir. Bunu kısıtlayan nadir yerler var. İşte bizim Monroe sözleşmesi, anlaşması bunlardan bir tanesi.
11:43Hatta zaman zaman o konuda bile bize büyük ülkelerden şey geliyor, baskı geliyor. Niye? Çünkü bir rejim var orada. Savaş
11:48olduğu zaman kontrol direkt bize geçiyor.
11:52Peki burada nasıl çözülecek bu mesele? İran'a da bırakmak istemiyorlar.
11:56Burada böyle bir anlaşma olabileceğini ben öngöremiyorum. Çünkü böyle bir anlaşmanın olması demek, yani İran'la Amerika bu anlaşmayı yapınca
12:03olmuyor, olmaz.
12:04Burada Rusya'nın ve Çin'in de olması lazım. Eğer onların hepsi bir masaya otururlarsa, İran'a da senin rolün
12:11budur derlerse, belki böyle bir anlaşma olabilir.
12:14Ama buradan şu aşamada en azından, yani Çin en son bu görüşmelerde Çin'in devreye girdiğini biz anladık. Neden? Çünkü
12:21görüşmeler Pakistan'da oldu.
12:23Çin, Pakistan'ı öne sürerek, kendisi arka planda kalarak, biraz da Amerika'nın herhalde tercihi böyle oldu.
12:30Bu ateşkes sürecini hayata geçirdiler ve burada bir görüşme olsun istedi. Yani bu sadece İran istedi diye öyle bir işin
12:38olması söz konusu olamaz.
12:40Çin'in ne kadar buraya değer verdiğini de belki Amerika görmek istiyor. Belki Amerika Çin'i burada sahaya çekmek istiyor.
12:48Çin burada savaşa girecek bir pozisyonda olur mu?
12:52Çin savaşa girmemek için elinden gelen her şeyi yapıyor.
12:54Çünkü bugüne kadar evet, farklı bir çizim.
12:56Son 40-50 yıldan beri ana konusu jeoekonomi. Yani kendi menfaatlerinin olduğu bütün coğrafyaları birleştirerek, özellikle karadan ve bazen mümkünse
13:07denizden birleştirerek ama denizde tabii batı daha güçlü.
13:11Ama karadan bu birleşmeleri yapmaya çalışıyor.
13:14Ticareti karaya aktarmaya çalışıyor.
13:17Ama jeopolitik anlamda bir hamle yapmamaya çok dikkat ediyor.
13:21Fakat askeri olarak da kendini hazırlıyor daha büyük bir savaşa.
13:24Zaten bütün toplantılarda, görüşmelerde Çin hep şöyle derdi.
13:28Çinler, Çinli diplomatlar, bürokratlar.
13:31Biz küresel bir güç değiliz.
13:33Bölgesel güç olmaya çalışan bir ülkeyiz.
13:36Ama şimdi öyle demiyorlar.
13:37Şimdi diyorlar ki biz hazırız.
13:38Eğer savaş istiyorsan ama savaşa girmek isteyeceklerini de zannetmiyorum.
13:43Bu noktada Türkiye hangi perspektiften bakıyor?
13:47Biliyoruz başından itibaren bir an evvel ateşkesin ve kalıcı barışın sağlanması yönünde çok ciddi gayretleri olan bir ülke.
13:54Evet görüşmeler Pakistan'da ama Türkiye'de tüm o sürecin neredeyse merkezindeydi.
13:59Dolayısıyla Türkiye açısından bu son durumu nasıl izah edersin?
14:03Önce şöyle söyleyeyim.
14:04Eğer burada bir barış, ciddi bir barış oturumu olacaksa bunu Türkiye ancak yapabilir.
14:09Bunu altını çizmek isterim.
14:10Gerçekten de böyle bir pozisyonu var Türkiye'nin.
14:13Hem Sayın Cumhurbaşkanımızın her taraftan gördüğü itibar ve şey algı, olumlu algı hem de Türkiye'nin etkilenmesi anlamında çok önemli
14:23bir pozisyona sahibiz biz.
14:25Zaten bu dikkat edelim buradaki kara hattını Türkiye birleştiriyor.
14:29Türkiye hem deniz yollarının ortasında duruyor hem kara ticaretinin ortasında duruyor.
14:34Bu Türkiye'nin jeoekonomik rolünü de gittikçe yükselten bir rol.
14:40Bakın bizim bölgemizde olan her olaydan ikinci en çok biz etkileniyoruz.
14:45Mesela Suriye'de bir iç savaş oldu.
14:47Suriye'den sonra en çok etkilenen ülke Türkiye oldu.
14:49Burada da aslında soru şu.
14:50Körfez ülkeleri.
14:51Şimdi İran'dan sonra en çok etkilenen ülke yine biziz.
14:54Evet yani Körfez'deki Amerikan müttefiklerine saldırı oluyor ama ekonomik anlamda bizim sıkıntımız daha farklı.
15:02Peki burada bir sonuca ulaşılırsa bundan sonrasına dönük.
15:06Mesela Birleşik Arap Emirlikleri işte Kamptu Dubai meselesi son mu bulacak?
15:11Yani onların şu an var olan ticaretteki hakimiyetleri çünkü biliyoruz yüzde 95-96 ihraçlarını buradan gerçekleştiriyorlar ve bu çok olumsuz
15:19etkileniyor.
15:20Dolayısıyla Körfez ticari anlamda bundan sonrasına dönük kayıpta mıdır?
15:26Güvenlik anlamında Amerika ile iş birliğine artık bir mesafe koyar mı ve Türkiye burada nerede yer alır?
15:32Türkiye burada her zaman barışın yanında yer alıyor.
15:36Her zaman barış ve diyalog yoluyla problemleri çözme konusunda inisiyatif alıyor.
15:41Ve buna da enerji harcıyor bizim diplomatlarımız, siyasilerimiz ve bütün arkadaşlarımız bu konuda çok büyük bir çaba içerisinde.
15:48Tabii barış sadece ara bulucunun istemesiyle olmuyor.
15:52Tarafların istemesiyle de olacak.
15:53Sözünü ettiğiniz o Dubai'nin, Körfez ülkelerinin atraksiyonlu dönemi bence bitti.
16:00En azından görünebilir bir gelecekte bitti.
16:04Türkiye'nin yıldızı parlayacak önümüzdeki dönemde.
16:06Biz bu krizleri ve bu dönemi atlatırsak eğer başarılı ki eminim o yoldayız.
16:10Belki de o yüzden Netanyahu doğrudan Cumhurbaşkanı Erdoğan'ı hedef almaya başladı.
16:14Bunun zamanlaması da çok manilerdi.
16:17Onları da ayrı bir şekilde konuşuruz.
16:19Ama Türkiye'nin pozisyonu bir an önce burada bir barış olsun, ticarete dönülsün ve anlaşmazlıklar diplomasi yoluyla çözülebilsin.
16:25Çok teşekkür ediyorum hocam.
Yorumlar