00:00The big island is a big island.
00:04It's a big island.
00:05We're here to see the island.
00:10We're here to stop.
00:12We're here to stop.
00:14I think it's around 15 feet.
00:18More, 20, 25 feet.
00:21This island is a big one.
00:31Ang stingray, hindi sila malaya.
00:35Dahil nasa loob sila ng napakalaking niya.
00:41Tin-observan ko sila.
00:43Pinapanibutan lang nila itong mga hihit nito.
00:47Nandun pa rin yung instincts nila na lumayo sa tao.
00:50May kulang sa mga pagito.
00:52Wala silang barb o panibutan.
01:02Sa asul at payapang kargatan.
01:09Ang mga higanting isda.
01:16Tahimik na bumabaybay.
01:30Ang bilis. Ang laki.
01:34Sila raw ang gentle giant.
01:37Malaki pero maamo.
01:42Kapag panahon ng taginit,
01:45madalas silang nasisilayan na paikot-ikot sa ating kargatan.
02:01Makakatagpuka raw ng isang isda na kahawik ng itsura at marka ng mga butigik.
02:08Ang islang ito malalaki at pwedeng umabot ng apatapong talampakan o kasing laki ng isang bas.
02:18Ito ang mga tikitiki o butanding o sa English whale sharks.
02:26At ito ang pinakamalaking isda sa mundo.
02:39At ito ang pinakamalaking isda sa mundo.
02:43So baka kasama natin dito si Eugene.
02:46Kayo yung una nakatita ng mga whale sharks dito.
02:49Kaya tayo naghanda ng ganitong kaaga eh.
02:52Kasi ganitong oras daw nagpapakita yung mga butanding.
02:56Isang saglit ba?
02:58Isang palitpig ng tikitiki ang aming namataan.
03:02Ayun, ayun.
03:04Nakita natin kasi steam na tinamangan sa sinag sa naraw.
03:08Pinagpumistap.
03:12Around 15 feet yung haba lang.
03:15Maikot-ikot lang ka dito sa lugar.
03:16Nag-iisa.
03:26Pagpapanggubakot sa bangka, naandu na siya agad sa harapan ko.
03:36Release.
03:37Ang laki.
03:38Akala ko around 15 feet lang yung haba.
03:42More. Mga 20, 25.
03:46Just glides very slowly, gracefully underwater.
03:50Pero sobrang bilis.
03:52Nakunan din natin ang spot patterns ng tikitiki.
03:57Para itong fingerprints nila.
04:00Walang katulan ang bawat spot pattern ng whale sharks.
04:05Ang mga tikitiki,
04:07kinatawag ding gentle giants dahil sa kanilang malaking pangkatawan
04:12at mabagal na paglaku.
04:15Para makilala ang nakunang tikitiki,
04:19ipinadala namin ang buha nito sa Wild Book for Whale Sharks database.
04:23Dito, nalaman namin ang unang tikitiki na amin nakita
04:27ay isang adult male whale shark na unang nakunan sa Sutherlite.
04:34Siya, si P1509.
04:39Ano mang laki ng kanyang bibig.
04:42Ang kanyang pagkain, filtered.
04:45Dahil maliliit na organismo o planktons lang ang kinakain nito.
04:50Isa yun sa mga indications na madaming ojap dito sa lugar.
04:57Sa aming pag-aabang dumatingin ang isang butanding ng walang dorsal fin o palikpik.
05:05Itaraw si Putol.
05:07Ang nag-iisang tikitiki na putol ang palikpik at kilalang lumalapit sa mga pangkain.
05:14Mahirap siya ng buli kasi mas malaki.
05:17But, itang kita mo yung distinct na putol sa kanyang dorsal fin.
05:22Kadalas ang shark fining at pagsabit sa propeller ng pangka na saghin ng pagkain.
05:30Sa visa ng Municipal Ordinance No. 217,
05:35ginawang marine reserve o no-take zone bawal mang isla sa loob ng Tag Black Marine Park.
05:43Paraan ito para mas maprotektahan ang mga dumada ang tikitiki roon.
05:49Sa ngayon, marami pa tayong hindi alam kung bakit sila na dito.
05:53Kung hanggang kailan sila dito.
05:55Pero ang maganda niyan, meron na tayong mga pagbabasihang impormasyon
05:59kung paano natin dapat i-observe so that we will not harm them
06:03or we will not disturb their feeding practice.
06:07Sa kasalukuyan, bukas sa publiko ang Tag Black Marine Park bilang isang tourist spot.
06:16Sa kabila nito, nananatiling endangered o nanganganib na mawalaan ang bilang sa wild tour.
06:22Ayon sa International Union for Preservation of Nature or IUCN,
06:27bumaba ang kanilang populasyon dahil sa overfishing, hunting,
06:31at minsan aksidente silang nahuhuli ng fishing gears.
06:39May ilang pagkakataon din na ang mga butanding,
06:44tinatamaan ang mga propeller.
06:50Sa bayan ang pitkuyan sa Laker rin,
06:54nakarating din ang mga butanding.
06:57Ang mga turista rito, sila ang madalas inaantay.
07:04Challenging naman ito!
07:06Nakas na punahan.
07:07Nakas na malon.
07:08Pero, sana makita pa rin natin yung pinunta natin yung masawa.
07:19It's the last time na pinuntahan ng Boy To Be Wild itong lugar na ito.
07:24Noong 2018 kung saan kasagsaga ng turismo,
07:27ang daming taong pupunta.
07:29You know, this is a place to go kapag naandito ka sa area na ito.
07:35Kasama ang mga spotter, nagpa siya kaming pumalaon.
07:4330 minuto na kaming nakaabang pero wala pang tiki-tiki na magpapakita.
08:02Maya-maya pa,
08:06wala sa kuha ng drone, isang malaking anino sa tubig ang aming natanaw.
08:14kailangan na yung tamit.
08:18Ready?
08:48Ready?
08:53Ang gentle giant, malayak na malamoy.
09:00Namuna namin na umahangan ito sa tubig.
09:04Paraan nila ito para mapanating ang balanse habang makaliging ahinsanaga.
09:15Isipan ko nating ang dumating ng dila. Huwag na ito sa amin.
09:22Sa ganitong pagkakataon, mahalagang maging kalpado habang nananatili ang distansya rito.
09:30Isa nang kinakita natin na after a while naging dalawa na.
09:35And the other one is bigger than the other.
09:41So yung isang Butanding, may kasama siyang lumalangoy.
09:45May mga remoras na nandun sa ilalim niya.
09:48Yung mga remoras are known to opportunistic commensalism.
09:52Isa lang yung siya lang yung nakikinabang.
09:54It gets a free ride from the Butanding.
09:58Mula buwan ng Nobyembre hanggang Mayo ang pagbisita ng Butanding sa Pilipinas.
10:05Ang pinakamadaas ito bilang na itatala tuwing Marso hanggang Mayo panahon ng Taginip.
10:122008 pa naglabas ng koordinasa ang pintuyan para sa ligdas at etikal na whale shark watching.
10:20Isa rito ang kaipit na pagbabawal sa pagpapakain sa may doon.
10:24Hindi rin pinabayagan ang paghahawag at magsakay sa patandig.
10:30Ang mga baka, awal din ang may malaki at mahilig niya.
10:34Yung propellers.
10:37Ang mga naglalaking hangisda.
10:41May panahon lang kung kailan dumarating at dumadaan sa ating karagatan.
10:48Kaya mahalagang pangalagaan na may ligtas silang ruta na malaya nilang babalik-balikan.
10:59Sila ang kinikilalang patikitas at mahusay na predator sa ilalim ng dagat.
11:07Ang mga palig.
11:09At may matukulis ng panusyok.
11:13Habang ang mga patig ay matatalas ng ipin.
11:20Pero sapat kaya ito bilang kanilang sandata laban sa lapat.
11:35Sa hinatuan Surigao del Sur.
11:40Nakasalubong namin ang malalaking steam ray.
11:48Kadalasang may glap sila sa tao.
11:58Pero ang grupong ito tila sanay lumapit.
12:02At parabang gusto makipaglaro.
12:08Kasabayan din nilang lumalangoy ang mga giant jack travel o talakito.
12:15Kaya pa man silang tignan.
12:20Pero hindi sila malaya.
12:24Dahil nasa loob sila ng napakalaking net.
12:32Na nagsisilbi nitong bakod para hindi makawala.
12:38Lalo na't itinuturing silang atraksyon para sa mga gristang lumarayo ng problem.
12:50Inobservan ko siya.
12:52Pinapanibutan lang nila itong mga giant nito.
12:55Nandun pa rin yung instincts nila na lumayo sa tao.
12:59Kinaasaan nilang pinapakain sila kaya nandito sila.
13:07Tatlo sa mga paging ito may pangalan.
13:13Meat Princess at Turo ang pinakbata sa mga paging.
13:19At sa Brenda naman, ang sikat ng gentle giant stingray.
13:27Sanay sila sa presensya ng mga tao.
13:34Pag nakikita sila ng gristang, agad ito na lumalapit ang maramang hindi ng pagdali.
13:45Pero may kulang sa mga pagdito.
13:50Kapansin-pansin, wala silang barb o panungso.
13:54Sa hinatuan Surigao del Sur, may pagkakataong nakakasalumuha ng mga tao ang stingray.
14:04Pero para ma-enjoy nila ang mga ito,
14:08kailangan tanggalan ng barb o panungso kung saan nakalagay ang kanilang venom o kamantag.
14:18Parahan daw ito ng mga residente para maiwasan ang aksidente habang pinapakain ng mga turista ang mapagi.
14:29Mabubuhay pa rin ang stingray, ngunit mawawalan sila ng pang-depensa.
14:37Panandali ang solusyon dito dahil ang barb ay parang kuko na tumutubo ulit.
14:44Sakali kasi matusok ng sting ng pagi,
14:47posibleng magdulot ito ng pamamaga, pagkahilo at pagturugo.
14:55Habang pinapakain ang pagi na si Brenda,
14:59napansin ang mga turista na may parang sugat nito.
15:05Pag pumakit dito,
15:07minsan may natatamaan silang rough surface.
15:10Susuriin ko si Brenda.
15:29Dito nila tinatanggal yung barb o itong area na ito.
15:32Tumutubo na.
15:33O.
15:34Kadalasang umaabot ng tatlo hanggang limang buwan bago tumubo ang pinutul na barb.
15:41Iyon yung pinaka ID nila.
15:43So, bawat isang stingray, iba iba yung kanilang mga markings.
15:49Ito, mga temporary nagasgas na ito dahil sa kaka-flip niya.
15:54Iyan ang ngipin niya.
15:55Wow.
15:56It looks like a cone.
15:57Ngipin niya.
16:00Brenda, you're going back.
16:31Mga nakalagay sa batas.
16:33Kasi may mga ista naman na hindi siya considered o wala siya sa listahan ng scientists.
16:38Ito sa konbensyon ng international trade and endangered species, wild, flora at bawna.
16:46Kung hindi nakalista doon, may mga prosesyon na naman na dapat sutin para mag-comply nila bago sila mag-take
16:56or mag-culture ng mga ganong klaseng ista for purposes of tourism.
17:03Ayon sa Republic 9147 o Wildlife Act, may pit na ipinagbabawal ang pagkulong at pag-aalaga ng anumang wildlife na
17:15walang kaukulang permit mula sa pamahalahan.
17:19Ang pagmamayari o posesyon ng mga pagting at pagi ng walang wildlife registration o farm permit ay isang malinaw na
17:28paglabag sa batas.
17:31Ayon sa Bureau of Fisheries and Aquatic Resources, sa ngayon may hawak na permit ang pasilidad kung saan pinapayagan silang
17:41mag-alaga ng stingray at gamitin bilang atraksyon.
17:47Bukod sa mga stingray, kasama rin nila dito ang kamag-anak nilang mga pating.
17:57Tinahagisan din sila ng mga pagkain.
18:02Itinduring na top predator ang mga pating.
18:06Pero kahit anong pag-is nito,
18:10wala silang kalama sa kumakalat mo.
18:16Dahil sa mundong ibabaw,
18:19sa palengking ito,
18:21madalas natatagawaan.
18:25Sa basilan,
18:27sumama ang aming team sa Maritime Police at Ministry of Agriculture, Fisheries and Agrarian Reform sa kanilang patrolya.
18:37Nabutan ng otoridad o kilo-kilong bentahan ng iba't ibang uring ng pating at pagi.
18:44Bukod sa mga pating,
18:47ipinibenta rin sa palengking ito ang mga blue-spotted stingray.
18:53Ayon sa Philippine Fisheries Code,
18:56bawal buli ang mga pating at iba pang lamang dagat gaya ng taklo.
19:14Sa isang hinilera ng otoridad,
19:17ang mga nakumpiskang dubuan na pating at iba pang mga huli.
19:23Nasa 30 pating at mga blue-spotted marble grain naman ang nakuha ito.
19:29Meron ako baka nakita species na protected sa Pilipinas
19:35dahil considered na critically endangered sila.
19:39So isa na dito yung white-spotted wedgefish.
19:42Considered yung fins niya as one of the most expensive shark fin trade sa China.
19:50So protected species din ito.
19:52So ngayon, alam mo na kung bakit namin ihuli dahil bawal.
19:56Ang tao, ang yung ito alam ko na.
19:59Ang sino mang manghuli at magkatay ng endangered species ng pating at pagi.
20:06Pwede magmulta ng kalahang milyon,
20:09daming mga milyong piso
20:10at posibleng makulong ng dalawang pungtaon.
20:18Dati man silang malaya sa karagatan,
20:21darating ang panahon na maharap sila sa panganib.
20:26Pero kung may maayos na regulasyon at sistema para maprotektan sila,
20:33pwede silang maging atraksyon sa turismo
20:36at hindi kailang bakuran at masaktan.
20:40Ako si Doc Nielsen Donato.
20:42Ako si Doc Fitzresho.
20:44Born to be Wild.
20:46Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:49Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:52mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
20:56Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:59Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
21:03mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
Comments