00:00Bugün hepimizin aşina olduğu ama belki de üzerinde yeterince durmadığımız bir soruyu ele alacağız.
00:06Öyle bir soru ki Türk kültürünün, müziğinin, edebiyatının ta derinlerine işlemiş.
00:12Basit gibi duruyor ama aslında arkasında koskoca bir ihmal hikayesi, bir ihmalin anatomisi yatıyor.
00:18İşte o soruyu soran kişi müzisyen Mustafa Keskin.
00:23Hani hepimizin bildiği adıyla Mustafa dayı.
00:25Gariban diye bir şarkısı var orada soruyor.
00:28Kim yardım edecek bu garibana?
00:30Ama durun, bu sadece bir şarkı sözü değil.
00:33Sakın öyle düşünmeyin.
00:34Bu sorunun içinden bir roman çıkar, bir hikaye çıkar, hatta bir dizi bile çekilir.
00:39Çünkü bu soru hepimizin bildiği o derin toplumsal yaraya dokunuyor.
00:44Peki, bu gariban olma halini anlamak için nereye bakmak lazım?
00:49Gelin önce bu durumu en iyi anlatanlara, yani sanatçılara, şairlere bir kulak verelim.
00:55O gariban kelimesinin arkasındaki o ağır yükü, onların dizeleriyle hissetmeye çalışalım.
01:02Mesela rahmetli Seyfi Doğan Ay, bakın ne diyor.
01:05Sen gariban, ben gariban, vazgeçelim bu sevdadan.
01:09Karı kalkmaz, dağlar gibi çökmüş üstümüze duman.
01:12Ya bu sözler o ortak çaresizliği ne kadar net anlatıyor değil mi ama,
01:16sanki üstlerine bir duman çökmüş ve bir dağda hiç kalkmayacakmış gibi.
01:20İşte bu, paylaşılan bir umutsuzluk.
01:24Bir de Ozan Lütfi Yıldırım var.
01:26O da başka bir yerden yakalıyor durumu.
01:28Yalnızlıktan, ortak kaderden, bir tür kaybolmuşluktan bahsediyor.
01:32Diyor ki, gurbet elde bir kenarda, sen gariban, ben gariban, kaderimiz aynı bizim.
01:39Nerede olursan ol, hangi köşeye sıkışırsan sıkış, kader aynı.
01:43İşte bu duygu, belki de gariban olmanın en temel, en acı tanımı.
01:47Tamam, sanatçılar ruh halini çok güzel anlatıyor.
01:50Peki işin sosyal gerçekliğine, yani sokağa indiğimizde gariban olmak ne demek?
01:56İncelediğimiz kaynağa göre, bu hani bildiğimiz anlamda bir yoksulluktan çok daha derin, çok daha farklı bir durum.
02:02İşte geldik can alıcı tanımaya.
02:04Ekside olmak.
02:05Ne demek bu?
02:06Yani dibe vurmak.
02:08Bu sadece cebinde para olmaması değil.
02:10Sakın karıştırmayalım.
02:11Bu, enerjinin, umudun, dayanacak gücün, yani her şeyin bittiği an demek.
02:16Kaynaktan tanımıyla, kurtarma operasyonunda öncelik verilmesi gereken kişi demek.
02:22Peki bu ekside olma halinin özellikleri ne?
02:25Bakın, maddeler durumu daha da netleştiriyor.
02:27Gariban, sesi duyulmayan, görülmeyen kişidir.
02:30Arkasında duracak, hakkını arayacak kimsesi yoktur.
02:33Ne yasal, ne de sosyal bir savunma mekanizmasına sahip değildir.
02:37Hayat, tabiri caizse, pestilini çıkarmıştır.
02:41Ve belki de en acısı, ona yapılan haksızlıkların bir sonucu olmayacağı, yanına kar kalacağı düşünülür.
02:47Ve şimdi, belki de konunun en can yakıcı kısmına geliyoruz.
02:52Hani, o hep duyduğumuz sözler var ya, bir de yaşanan gerçekler var.
02:57İşte o sözlerle gölgeleri arasındaki o kocaman, o derin uçuruma bakacağız şimdi.
03:01Bu tablo, aslında söze gerek bırakmıyor, her şeyi özetliyor.
03:06Resmi söylemeye bakıyorsunuz, önceliğimiz gariban deniyor.
03:10Ama gerçekten oluyor, ona sıra bir türlü gelmiyor.
03:13Onların halini biliyoruz deniyor, ama onlar sürekli es geçiliyor, unutuluyor.
03:18Sabredin deniyor.
03:20Ama o sabrın sonunda, geriye onlardan hiçbir şey kalmıyor.
03:24Ve sonra, karşımıza o meşhur, o çok asil ilke çıkıyor.
03:28Hepimizin bildiği, devlet felsefesinin temel taşı olan o yüce düstur, insanı yaşat ki devlet yaşasın.
03:36Ama, işte o ama çok önemli, incelediğimiz metnin tespiti çok acı.
03:41Diyor ki, bu ilke artık pratik anlamını tamamen yitirmiş, sadece çerçevelenip duvara asılan süslü bir yazıya dönüşmüş.
03:48Herkesin bildiği ama kimsenin uygulamadığı bir tabele gibi.
03:51Peki, felsefeyi, güzel sözleri bir kenara bırakalım şimdi.
03:56Biraz da rakamların soğuk ama gerçek sesine kulak verelim.
04:00Garibanın o günlük hayat mücadelesi, ekonomik olarak ne anlama geliyor, bir de ona bakalım.
04:06Kaynağımız bugünün Türkiye'sinde gariban sayılmanın, hatta neredeyse defterden silinmenin sınırını bir rakamla çiziyor.
04:13Nedir o rakam?
04:14Aylık 20 bin lira.
04:15Peki, 20 bin lira, kulağa belki fena bir para gibi gelmiyor değil mi?
04:20Ama asıl soru şu, neye yetiyor?
04:23Ya da daha doğrusu, neye yetmiyor?
04:26Bakın, liste ortada.
04:27Kira, doğalgaz, elektrik, su, kaynağın ifadesiyle daha çarşıya pazara çıkıp iki bir şey alamadan para bitiyor.
04:35İşte o yaşamsal mücadelenin en net, en matematiksel özeti bu.
04:40Şimdi, hikayede ilginç bir kırılma noktasına geliyoruz.
04:43Analiz ettiğimiz metne göre, yıllardır bastırılan, üstü örtülen bu gerçek artık saklanamıyor.
04:50Hani o saklanan sırlar var ya, artık birer birer dökülüyor.
04:54Bilirsiniz, bizim meşhur bir atasözümüz vardır.
04:57Geleneksel olarak sorunları içeride tutmamızı öğütler.
05:01Kol kırılır, yen içinde kalır.
05:02Yani dertler, sıkıntılar dışarıya yansıtılmaz, aile içinde, kapalı kapılar ardında kalır.
05:08Ve, işte kaynağın o güçlü tespiti geliyor, o eski gerçeklik değişti diyor.
05:14Artık o sırları içinde tutan yen, yani o gömleğin kolu, yırtıldı.
05:19İçeride ne kadar kırık çıkık varsa, hepsi meydana döküldü.
05:23Sırlar artık saklanamıyor.
05:25İyi de, nasıl oluyor bu?
05:27Bu sırlar nasıl ortaya çıkıyor?
05:28Metne göre, siyasetçilerin o dil sürçmesi dediğiniz gafları artık sıradan hatalar değil.
05:34Bunlar, yıllardır biriken o suskunluğun adeta infilak etmesi.
05:38Kaynağın kendi ifadesiyle, bu gaflar, garibanın ahları arasında ağızdan kaçırılan islem dışı itiraflar haline geldi.
05:45Ve şimdi yolculuğumuzun sonuna yaklaşıyoruz.
05:49O en başta sorduğumuz soruyu alıp, bu defa aynayı kendimize, hepimize çevirme zamanı.
05:54Bu hepimiz için bir yüzleşme anı aslında.
05:56Ve böylece, başladığımız yere bu analizin tam merkezindeki o soruya geri dönüyoruz.
06:03Sanatçılar sordu, toplumun hali cevapladı, rakamlar acı bir şekilde belgeledi.
06:08Ama asıl cevap hala ortada yok.
06:10Kim yardım edecek bu garibana?
06:12Ve bu analizi, kaynağın sorduğu o son, o en kışkırtıcı soruyla noktalayalım.
06:18Garibana dokunmayan, onun derdiyle dertlenmeyen biri, aynaya baktığında gördüğü kişi, gerçekten kendisi mi?
06:25Bu soru hepimiz için bir sorumluluk daveti olarak burada, havada asılı kalsın.
