00:00Ito, pang mabuhay.
00:05Ito siya takot sa tao, no?
00:09Oo, oo, oo.
00:12So kung masipit yung kamay natin, daliri natin, pwedeng-pwede tayo masaktan dito.
00:17At ito mga, oops, oh.
00:19Look at, at saka, bitiak.
00:20Ayaw raw nito nang di narinig ang kanyang paligid.
00:36Lalo na't kapag ito ang humuhuni.
00:44Walang katulad.
00:46Uy, ito yun. Lumipat.
00:53Parang ayaw niya akong makita.
00:55Tinarap nito ang kanyang puwetan.
00:57At saka dumumi.
01:01Mistulang binamarkahan nito ang kanyang teritoryo.
01:16Ang kanilang braso.
01:21Macho.
01:25Sa laki ng kanilang katawan at matitikas na panangga,
01:30aakanain mo may gerang pupuntahan.
01:32May nagtatago sa putik
01:38at may umaakyat sa puno
01:40na tila nakamasid sa kalaban.
01:44Pero gaano man sila katibay,
01:46tiklop daw ang mga naglalakihan kokonat krab
01:49o tatos ng tawi-tawi
01:50at kuday ng palawan
01:52kapag nahuli at niluto sila
01:55para gawing pagkain.
01:56Mainit man o malamig ang panahon,
02:10forever beach mode
02:11ang mga naglalakihang alimango.
02:18Nabutan naming pa-uwi
02:20mula sa kanyang night duty
02:21ang coconut krab o tatos na ito.
02:26Sa gabi kasi siya aktibo
02:30para maghanap ng pagkain
02:31gaya ng nyong.
02:33Tila obstacle course naman
02:35ang kanyang mga dinadaanan.
02:40Umaakyat ng limestones
02:41at tumatawid ng kalsada.
02:52Pero mukhang manilang ito sa kanya.
02:56Dahil sa lakas
02:59ng kanyang malalaking appendages
03:00o batak na mga paa,
03:05tatos ang pinakamalaking land krab
03:08sa bundo.
03:10Mas gusto niya maglagi
03:11sa mga bababatong lugar
03:13na malapit sa dagat.
03:18Pero bago niya marating
03:20ang kanyang pahingahan,
03:23naramdaman niyang
03:23may sumusunod sa kanya.
03:26Ang kanyang tikas
03:30di uubra
03:31sa kumakalam na sigmura.
03:33Naabutang kong kapit
03:41na kapit
03:42ang malalakas na paa
03:44at pansipit
03:45ng tatos sa puno.
03:47Sinubukan itong makawala
03:48pero dahil nakatali,
03:50wala itong magawa.
03:53Ang tatos,
03:54isa sa mga huli
03:55na ang maingisdang si Ben.
03:57Hindi niya tunay na pangalan.
03:58Itong krab sa to,
04:01ang galing umakyat, no?
04:03So ito yung mga tatos
04:04or yung mga coconut krab.
04:05These are actually scavengers.
04:08So usually,
04:08nasa lupa lang sila.
04:10But if needed,
04:11they can go
04:12climb coconut trees
04:14just like this, no?
04:15Isang uri ng alimango
04:17na kayang umakyat ng puno
04:19para maghanap ng pagkain
04:20o tumakas sa mga kalaban.
04:23This one is around 2 kilograms.
04:25Ang higpit ng hawak.
04:27Grabe,
04:27ang kakapal ng very muscular
04:29yung kanyang pangsipit
04:30at yung kanyang mga legs.
04:33Look at that.
04:34Napaka lalaki,
04:36napaka bibilog.
04:37Parang Jurassic yung datingan niya.
04:40Parang alien eh.
04:42Sa tuwing malakas ang alon
04:45at hirap mang isda,
04:48hinuhuli ang tatos
04:49para kainin sa tawi-tawi.
04:53Gaano kalaki yung
04:54pinakamalaki nung naku?
04:56So mas malaki dito ng kaunti?
05:00Kasi dito,
05:01mga 2 kilos yan eh, no?
05:03Diba-ibang lugar.
05:05Madami kayong nangunguha doon sa inyo?
05:07Dawa eh.
05:08Dawa.
05:08Tinaan lang na.
05:09Ito lang na itinunong.
05:11Ito lang na bumahalaki.
05:12They are heavily harvested
05:14because number one of their
05:16shell
05:18as food.
05:19Hinuhuli ang coconut crab
05:22dahil sa kanilang malaki na sukat,
05:24mataas na presyo
05:25at dahil itinuturing din silang
05:27delicacy.
05:28Sa ilang mga community,
05:30bahagi rito ng
05:30traditional na pangkabuhayan
05:32at pagkain.
05:34Vulnerable o kumakaunti na lang
05:36ang bilang ng tatos sa wild.
05:37Kaya ipinagbabawal
05:39ang pagkuha.
05:40Panguhuli,
05:41Ang coconut crab
05:42ay kapilang talaga
05:43sa pinaka
05:44nangangani
05:44dahil sa kanilang mga bagal
05:46na paglaki
05:47at reproduction.
05:48Mahalagang coconut crab
05:49sa nutrient cycling,
05:51seed dispersal
05:52at pagbulok ng mga
05:53organic matter
05:54kung saan matatagpuan sila
05:56in different ecosystems.
05:58Kailangan ko magingat
05:59sa malalaki nitong sipit
06:01na halos kasing lakas daw
06:03ng kagat ng leon.
06:05So kung masipit yung kamay natin,
06:06ang daliri natin,
06:07pwedeng-pwede tayo
06:08masaktan dito.
06:10Pati itong mga,
06:10oops,
06:11at saka yung bigat.
06:13Bruin mo,
06:14itong species pala na ito
06:15ng mga coconut crabs
06:16declared as extinct na
06:18sa ibang parte ng mundo
06:19at hindi malayo
06:21na dito sa atin
06:22sa Pilipinas,
06:23yan na rin ang mangyari
06:24kung hindi natin
06:25mapipigilan yung
06:26overconsumption,
06:27overharvesting
06:28at yung pagkasira,
06:30patuloy na pagkasira
06:31ng kanilang habitat.
06:32Ang coconut crab
06:33ay protektado
06:34ng batas
06:35sa ilalim
06:35ng BIFAR Fisheries
06:37Administrative Order
06:38No. 208
06:40Series of 2001.
06:42Dahil may batas
06:43na nagkasabing
06:44bawalit itong hulihin,
06:45pinakwala namin
06:46ang coconut crab
06:47sa natural nitong tirahan.
06:49Samantala,
06:58isang maliit na limango
07:00o kuday
07:00ang nadat na naming chill
07:02na naglalakad
07:03sa dalampasigan.
07:05Pero bigla nitong
07:06tinaas
07:06ang kanyang pansipit.
07:11At di namin
07:12inaasahan
07:13ang sunod niyang ginawa.
07:18Dahil bigla nitong
07:19sinugod
07:19ng aming team
07:20habang nagpapahinga.
07:24Hindi siya takot sa tao,
07:25no?
07:28Oo.
07:32Nungukot siya talaga,
07:33oh.
07:34Hindi, bakit lumalapit
07:35siya sa tao?
07:37Hindi siya palayot,
07:38palapit siya.
07:43Uy.
07:46May lapel, lapel.
07:47.
07:53Itinudunay na swerte sa Palawan ang mga kuday,
07:56gaya ng tatos, ito rin ang pagkain ng mga makisda
07:59sa panahon na matumal ang kanilang huli sa dagat.
08:03Sa dalawang alimango, mas mahal ang coconut crab kumpara sa kuday.
08:09Kuya Dem, madami kayo nakikita dito ang kuday.
08:12Marami talaga.
08:14Gaano palaki yung mga kuday?
08:16It's just a size that you can see.
08:18It's just a large size.
08:20It's just a large size.
08:22It's just a large size.
08:24But it's a large size.
08:26When it's hot for a year,
08:28the Kudai will be hanging out
08:30at the top of the forest.
08:32Where do you see it usually?
08:34For example,
08:36there are some trees
08:38and there are trees
08:40and they are laying down.
08:42They are laying down.
08:44They are laying down.
08:46We need to buy the trees.
08:48They're laying down.
08:50Yes, it's just a large size.
08:52I don't know.
08:54They are laying down.
08:56It's also a large size.
08:58It's not like the area,
09:00it's a large size.
09:02It's a large size.
09:04It's a large size.
09:06They are more active than the day.
09:10So there are definitely
09:12They were in the house.
09:14When they were in the house, they said,
09:16the night before,
09:18they were in the house
09:20and they were in the house.
09:22They were not in the house.
09:24They were not in the house.
09:26They were not in the house.
09:28That's it?
09:30No.
09:32It's almost like the whole
09:34of the arms that were under my father
09:36but they were not in the house.
09:38There!
09:40That's it.
09:42That's it.
09:44It's big.
09:46It's big.
09:48They're looking for us.
09:50There are a lot of things to do.
09:52But, you're lucky
09:54if they were here.
09:56It's hard for them.
09:58It's hard for them.
10:00It's hard for them.
10:02It's hard for them.
10:04It's hard for them.
10:06It's hard for them.
10:08The natural soil engineers
10:10sa dampasigan.
10:12Sa pag-uhuhay nito,
10:14nahahahalukay niya ang sustansya ng lupa
10:16na kailangan ng mga halaman at bakawan
10:18para mabuhay.
10:20Sa kanilang mundo naman,
10:22pumapasok ang tubig tuwing tangulan
10:24na nakatungkulong para
10:26mawawasan ang pagpahala.
10:28They are in the same way in the food, so it is important to have a regulation in the status and kuday
10:36to be able to continue their lives and to be able to help them and to be able to help them and to be able to help them.
10:58Sa kanilang teritoryo, bawal ang mahangin.
11:10Ayaw raw nito nang di narinig ang kanyang paligid,
11:20lalo na't kapag ito ang humumi.
11:28Walang katulad.
11:31Bahil ang kanilang boses, likas ang katangian.
11:37O kahit makarinig man ito ng ibang huni,
11:42may isang tono lang ang ginagawa ng kanilang lahat.
11:58Sa laki ng kanilang mga mata,
12:02akalain mong pinandidilatan ka ng kwago.
12:06Kitang kita ang matingkad na dilaw nitong mata sa dilim.
12:12Malaletrang V na kilay.
12:15Ayun, ayun yung ipad.
12:20Ayun, ayun.
12:22Wow!
12:23Wow!
12:26Ito ang pinakamalaking uri ng Philippine hawk owl,
12:30ang Cebu bubuk.
12:32Ang pangalan nitong bubuk hangos sa tunog nitong bubuk.
12:45At halimbawa na nakakabit ang tunog ng nasa mismong pangalan ng hayo.
12:50Tayo naman, quietly, you turn off our lights,
12:58and then pagtawag niya, makikita natin yung silhouette ng paglipad niya.
13:03Again, I'm excited dahil endemic itong ibon na ito.
13:09Tila, sinaswerte kami.
13:12May isa pang Cebu bubuk na nagpakita sa amin.
13:16Maaaring ito ang kapareha ng una naming nakapunan na ibon.
13:23Monogamus o iisa lang kasi ang kapareha ng Cebu bubuk.
13:29Sa kanyang pagtutulungan,
13:32higit na naproprotektahan daw nito ang kanilang nasasakutan.
13:38Sa laki ng kanilang mga mata,
13:41akalain mong tinandidilatan ka ng kwago.
13:44Kitang-kita ang matingkad na dilaw nitong mata sa dilim.
13:51Ito ang pinakamalaking uri ng Philippine hawk-owl.
13:56Ang Cebu bubuk.
13:59Hangos ang tunog nitong bubuk.
14:03At halimbawa na nakakabit ang tunog ng nasa mismong pangalan ng hayo.
14:08Uy, umalis.
14:14Umalis.
14:16Hindi raw ito basta-basta napapahuni sa gubar.
14:20Kailangan namin ng tulong ng forest warden na si Pedro.
14:25Lalo na at kaya umanoon nitong manggaya ng halos lahat ng tunog ng mga ibon sa Cebu.
14:32Uy!
14:33Uy!
14:34Ayun!
14:35Lumipat!
14:38Babalik yan?
14:39Babalik yan, Kuya Pedro?
14:41Babalik yan.
14:43Nag-landing na naman.
14:44Mas malinaw dito.
14:46Kuwang-kuwa yung pwesto niya.
14:48Nakasideview.
14:49Isang breeding pair o pares ng Cebu bubuk ang naniniraan sa kada higit sampung hektarya.
14:59Kaya sa pagliit ng gubat, inabot na ng halos isang daang taon bago napatunayang hindi pa ito extinct o ubos na sa Cebu.
15:08Gumising kami na maaga, mga 4 o'clock, para lang masaksihan yung isa pang endemic species dito sa Cebu.
15:20Nandito tayo ngayon sa Alcoy para makita natin itong kinatawag na Cebu hawk owl. Endemic lang siya dito.
15:29Isa si Pedro sa mga nagbabantay at nag-aaral ng iba't ibang buhay ilang sa loob ng pinakamalaking natitirang gubat sa Cebu, ang nubas.
15:48Dito, meron ng mga puno na inaasahan na mag-land yung Cebu hawk owl.
15:59Sa kitna ng natitirang gubat ng Cebu, nagsimulang humuni si Pedro.
16:10Ilang saglit lang, may Cebu bubuk na lumapit sa aming pwesto.
16:17Tila nagpapahihwating ito na napasok namin ang kanyang teritoryo.
16:22Agad itong lumipad na parabang inaalam kung may bisitang dumating sa kanyang lugar.
16:29Okay, so dito siya mismo naglalanding itong puno na ito o kaya itong puno na ito.
16:35So, habang madilim, papatayin muna natin ang ilaw natin.
16:41Ayan.
16:43Ayun, ayun, lumipad.
16:45Ayun, ayun.
16:49Wow!
16:51Ang ganda ng mata niya o.
16:53Bilog na bilog yung ulo.
16:55Ayun, lumipad.
16:57Mabalik yan doon?
16:59Mabalik yan kaya Pedro?
17:01Mabalik yan.
17:03Sa paglipat nito ng puno, parang ayaw niya akong makita.
17:09Hinarap nito ang kanyang puwetan at saka dumi.
17:18Mistulang minamarkahan nito ang kanyang teritoryo.
17:22Panakanaka itong sumisilip.
17:29Hanggang saan, naging komportable na ito sa amin.
17:34Sa datos ng International Union for Conservation of Nature o IUCN,
17:41ginawang vulnerable ang estado ng Cebu Bubuk
17:45matapos ang halos labindalawang taong pagiging endangered.
17:49Dahil ito sa pagdami ng kanyang bilang sa wild na aabot sa apat na daan.
18:00Ayun sa forest guard na si Pedro,
18:03maraming dahilan kung bakit nawala ng halos isang siglo ang Cebu Bubuk.
18:08Isang narito ang dati niyang gawain,
18:12ang pagiging hunter.
18:13Yung nagisnan ko, yung paama ko, yun ang ginagawa niya.
18:18Oo, na-encantle ko yun.
18:20Palagi yun, may ano kami lambat, kaming mga sira na lambat.
18:26Yun, mahuhuli sila noon.
18:28Pinakata yun sa mga,
18:30ibigay ko sa mga tao yung kumain.
18:32Pero si Pedro, nagbago.
18:34May study kami noon.
18:37Tinitchick namin kung saan siya ang tirahan nila.
18:41Alam na namin yung iba na gising ko sa pagdating sa panahon.
18:47May people's organization naman dito.
18:50Kung sumali ako,
18:51ginukuha kami nila para mahimong pareswar din.
18:56Alaman ko na yung mga ginagawa ko nga mali noon.
19:01Mabalik ko ngayon ng ayos at matama ko yung mali ko.
19:04Kilala ang Cebu, na isa sa endemic bird areas ng Pilipinas.
19:12Karamihan kasi ng mga ibon dito sa Cebu lang matatagpuan.
19:17Sa muli yung paghunin ni Pedro,
19:22sabay na humarap sa amin ang dalawang Cebu bubuk.
19:26Nagkaganda, napaka-iconic ng mga owls na ito.
19:30Pagdating sa gabi dahil nocturnal na sila.
19:33Yan yung time na active sila dahil nag-hunt sila ng food nila.
19:39Dito lang makikita ito yung mga Cebu hawk owl.
19:43Itong alfoy ay isa sa mga natitirang forest ng Cebu.
19:49Kaya importanteng maprotektahan itong habitat nila.
19:53Sana magbalikan na rin yung mga ibang ibon.
19:57Isa ang Cebu sa mga lugar na patuloy na lumiliit ang espasyo para sa mga hayon.
20:03Lalo na't ang kanilang orihinal na gubat na sa isa hanggang dalawang porsyento na lang ang titira.
20:10Sa simpleng pagtatanim ng mga puno,
20:16dikada man ang abutin bago ito maging matayog,
20:19ang mahalaga sinubukan natin na tumulong sa kanilang pagbangon.
20:25Ako si Dr. Niel Centonato.
20:28Ako si Dr. Fertz Resyo,
20:30Born to be Wild.
20:32Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:34Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:37mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
20:42Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:45Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:49mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
Comments