00:00Pagsapit ng gabi sa Isabella City sa Basilan,
00:04mas kapansin-pansin ang mga pagbabago sa lugar.
00:08So nung huli ako nagpunta ng Basilan,
00:11in-advise kami noon na kapag dumubog na yung araw,
00:14huwag na kaming lalabas kasi baka may problema sa security.
00:19Ang kagandahan ngayon,
00:22ang laki na ng pagbabago kasi buhay na buhay yung city
00:26at pwede kang mag-ikot para i-explore yung kanilang street food.
00:30sa balita ko, a unique din sa lugar na ito.
00:34Ano buhay ko nga dito?
00:36Ano yung masarap?
00:39Isaw?
00:41Isaw?
00:41Isaw ka na manok.
00:42Isaw ka na manok na deep fried.
00:46Sarap yun sir.
00:55Sarap.
00:57Parang kailangan ko nakakain ng deep fried na ito.
01:22Parang krepe.
01:24Merong cheese, sugar, and butter.
01:28Sangka pa.
01:31That's all you need.
01:32That's all you need.
01:36Ola.
01:38Mmm.
01:39Harap.
01:41Saan siya gawa?
01:42Harap.
01:44Harap.
01:46Harap.
01:47Harap.
01:47With color.
01:48Mmm.
01:49Tsaka, pagmamahal.
01:58Marami sa mga binibentang pagkain, dito lang daw sa Basilan matitikman.
02:03Hello.
02:04Magandang gabi.
02:06Ano po ito?
02:07Utak-utak siya.
02:09Anong tawang?
02:10Utak-utak.
02:10Utak-utak?
02:11Pwede ka ba tikman?
02:12Sarap pa yan?
02:13Ito, totoong fish cake.
02:15Kasi gawa talaga sa isla.
02:17Kasi sila po.
02:22Marami bumibili.
02:24Uy. Sarap ah.
02:26Approved.
02:28It's really good.
02:29It's very flavorful siya.
02:31Sabi ni ate, ano siya?
02:33Yung hindi nababentang isda,
02:35kinihimay nila.
02:36Matitira.
02:36Yung natitira, no?
02:38Kinihimay nila.
02:39Tapos nalagay nila ng dagdag ng mga spices.
02:43Tapos piniprito.
02:48Masarap.
02:49Makalala ko ito.
02:51Very good.
02:57Mula sa mga kalye ng lungsod.
02:59Natungo naman ako sa kanayunan.
03:04Sa mga lugar na minsan pinagharihan
03:06ng notorious na Abu Sayyaf Group o ASG.
03:12Umuswong ang grupo noong dekada 90.
03:15At sa loob ng mahigit na tumpong taon,
03:18naging responsable ito sa serya ng mga pambobomba,
03:21kidnapping at pagpaslang.
03:26Libo-libong ASG fighters,
03:28sundalo,
03:29polis,
03:30at sibilyan
03:31ang namatay dahil sa gulo noon.
03:41So, loob ang bahagi na ito ng ista ng Basilan.
03:44Ang tawag nila dito ay isang pinit complex.
03:47At dati-dati raw, hindi ka basta-basta makakapunta dito
03:50dahil sa kilala siyang kuta ng Abu Sayyaf Group.
03:53Pero ngayon, unti-unti na siya nagbubukas.
03:55So, nandito ako ngayon para kausapin ng isang former ASG fighter
03:59para malaman ano ba yung mga pagbabago sa kanilang lugar.
04:06Sir Barry?
04:08Yes, sir.
04:11Magandang araw po.
04:12Magandang araw po.
04:13Magandang araw po.
04:13Nice to meet you, sir.
04:14Oo.
04:14Oo.
04:16Kayo po ba ay taga dito talaga?
04:18Dati lang naka-ano dito.
04:20Dito po ako nakapugad dati, pumupunta dito sa area na ito.
04:24Pag gano, pag namarating yung militar,
04:28sigurato nag-ooperate din naman sila dito.
04:30Oo. Pag bumirin, diyan yung labas nila, yung pasok nila palagi.
04:36Dito galing?
04:37Oo, diyan galing.
04:38Napa yung kwento ko na rin ba noon?
04:40Oo, meron na. Maraming.
04:42Maraming beses.
04:43Oo.
04:45Kakakatakot yun ah.
04:47Maraming nadaanan na siya.
04:49Taga na panahon.
04:51Ilang taon ka nung una kang sumali?
04:54Ah, 16 years old po.
04:57Kunyo noong nakaraang taon, formal nang idineklara ng gobyerno na ASG-free ang isla ng Basilan.
05:04Ito'y matapos ang sunod-sunod na pagsuko ng mga natitirang miyembro nito.
05:11Si Barry, 2018 pa raw tumiwalag sa ASG.
05:16Nagtatrabaho na siya ngayon sa munisipyo ng Albarka bilang isang security officer.
05:22May mga nakita ka bang pagbabago dito?
05:25Oo, malaking malaking pagbabago talaga.
05:27Naiba talaga nung wala na yung gera, naiba talaga yung Basilan.
05:32Ano yung naisip mo sa panahon na yun ng buhay mo?
05:35May pagsisisi ba?
05:38O para sa'yo, nagbago lang ang panahon kaya iba na yung ginagawa mo?
05:43Kung doon sa pagsisisi, parang hindi naman ako nagsisisi sa mga ano na yun.
05:48Kaso lang, nagbabago talaga yung panahon.
05:51Kung mali man yun, naging kasalanan ko yun sa Diyos.
05:56Tatanggapin mo, tatanggapin ko yun.
06:09Sa patuloy na pag-usbong ng kapayapaan sa regyon,
06:15unti-unti rin nakikilala ang tunay na mga hiyas ng probinsya na matagal nagkubli.
06:23Tulad na lang ng pag-ahabi ng Tenon o ang kanyag na hinabing dela ng mangyayakan.
06:34Sa isang komunidad sa Lamitan, patuloy na binubuhay ang tradisyong minanapa sa kanilang mga ninuno.
06:42Kamag-anakan sila ng namayapang manilikha ng bayan na si Apo Ambalang Ausalin.
06:49Isang kilalang dalubhasa sa pag-ahabi ng Tenon.
06:54Isa si Jerma sa kanyang mga apo.
06:58Sabi niya, mag-ahabi kayo ng Tenon kasi ito yung pamanako sa inyo.
07:04Kung mga alahas, mga lupa, wala. Hanggang ngayon po, tuloy-tuloy pa rin po ang paggawa.
07:12Mahirap po ba gumawa ng ganyan?
07:14Mahirap po.
07:18Ang iniwang kaalaman ni Apo Ambalang,
07:22nabubuhay ngayon sa mga kamay ng kanyang pitong taong gulang na apo sa tuhod,
07:27ang anak ni Jerma na si Normina.
07:30Ilan tawad siya natuto?
07:32Four years old pa po siya.
07:33Wow!
07:35Normina,
07:38nage-enjoy ka ba sa paggawa?
07:40Apo.
07:41Bakit gusto mong gumawa ng Tinon?
07:44Kasi pagbili ko.
07:47Pagkikita ka ng pera?
07:56Nang hawakan na ni Normina ang mga sinulid at shuttle o sood,
08:00hindi may kakailang biyasa na ang bata sa paghahabi.
08:05Ang liit-liit ni Normina.
08:10Seryosong seryoso ah.
08:13Anong tawag ulit dito?
08:15Biray.
08:16Biray.
08:19Yung kulay ba na yan? Ikaw ang pumili?
08:22Apo.
08:23Ikaw yung gumawa ng design?
08:24Wow.
08:29Sobrang niyang mitikuloso.
08:32At may mga bagay na akala mo simple pero siguradong dala lang yun ng matagal na practice ng paggawa nito.
08:49At lalo nakamamanghana itong si Normina, seven years old.
08:55Parang sobrang expert na niya sa paggawa nito.
08:59Ang Tinon ng mga yakan, lalo pang nakikilala sa buong mundo.
09:05Sa tingin niyo po ano yung magiging reaksyon ni Apo kung nakita niya si Normina?
09:11Siguro masaya, masaya talaga.
09:13Siguro dadalhin niya kahit saan kung may ano siya, exhibit.
09:19Proud na proud ano?
09:20Apo. Proud na proud na talaga.
09:25Sa nakalipas sa dalawang taon, tinatayang umabot na mahigit isang daang libong turista ang bumisita sa buong basilan.
09:36Bagamat malaki na ang ipinagbago ng probinsya, patuloy pa rin daw ang trabaho para mapanatili ang kapayapaan sa kanilang lugar.
09:44We want to erase the mindset ng mga tao na itatak sa kanila before na magulo dito.
09:51Gusto namin ipakita na maganda ang basilan at safe.
09:56Kaakibat ng pagbuti ng seguridad, umaasa ang lukan na pamahalaan na makatutulong ang turismo sa patuloy na pagunlad ng probinsya.
10:07Nakaka-provide po tayo ng trabaho, just like sa mga bankero natin.
10:13Yung sa mga tour guides natin, yung mga nagbebenta ng ating mga delicacies, yung weaves natin, tulong na rin po
10:24yun sa kanila for their income everyday.
10:30Bago magtapos ang aking paglilibod sa basilan, payo ng mga lokal.
10:36Huwag kong palampasin ang isla na kung tawagin ay malamawi.
10:42Mabuti na lang, at nakinig ako sa kanilang payo.
10:49So hindi ko naman sinasabing nahirapan ako sa pamamasyal ko sa basilan, pero nakakapagod din mag-explore.
10:56So ngayon gusto ko lang mag-relax, i-enjoy ang view, at uminom ng malamig na iced tea.
11:13Joke lang!
11:21Hindi ako makapagpigil eh!
Comments