00:00Bago po tayo magpatuloy, nais muna namin magbigay ng trigger warning sa ating mga ka-RSP na nanonood po sa
00:05atin ngayon.
00:06Ang susunod na tatalakayin po natin ay tungkol sa suicide at mental health na maaaring maging sensitivo pagsa para sa
00:13ilan.
00:14Layunin po nang usapang ito na magbigay ng kaalaman at makatulong sa maagang pagtukoy sa mga senyales ng mental health
00:21concerns.
00:22Sa ugnay nito, makakasama natin ngayon ng isang psychiatrist at mental health advocate na magbigay pumanag sa mahalagang usapang ito,
00:30Dr. Joanne May Perez-Riparial.
00:33Good morning po, Dr. Joanne.
00:34Hello, good morning, Ma'am Eyes, Ma'am Leslie at sa lahat ng mga nakikinig at nanonood ng Rise and
00:39Shine Pilipinas. Good morning.
00:41Dok, as always, ikaw palagi ang aming kasama.
00:44Yes, thank you.
00:45But this time, ito medyo seryosong mong usapan ito. Medyo sensitive din for sure para sa ilan sa ating mga
00:53kababayan.
00:54Pero ang maganda naman ngayon, medyo mas mulat na po yung mga kababayan natin dito sa usaping mga mental health
01:00issues.
01:01So medyo mas aware na tayo. Pero ito, para lang sa kaalaman na lahat, ano ba yung mga karaniwang signs
01:08na makikita na medyo parang may problema sa mental health?
01:13Yes, oo. Ang kailangan bantayan, especially ng mga magulang, parents, kasi silang kasama lagi sa tahanan, or maybe sa school,
01:22may mga teachers naman.
01:23Any changes, be it subtle, pagbabago sa kilos, behavior, ang kanilang physical, naanyo, appearance, so lahat ito.
01:34For example, physically, maaaring mapansin natin na parang laging inaantok, or because kulang sa tulog, or tulog naman ng tulog.
01:43Appetite, pumapayat, bumabagsak ang kanilang katawan, or sometimes overeating naman as a form of coping.
01:50Laging isolated, isolation.
01:52Yung parang, kung dati pala, kausap siya, maraming kaibigan, ngayon parang, he or she keeps to himself, tahimik, hindi na
01:59masyado nakikipagayon.
02:01Sa kwarto, ayaw lumabas.
02:02And of course, sometimes also, lalo na sa mga kabataan ngayon, nasa teki-teki sila, no?
02:08They are the digital natives.
02:10They may post something, or write something about it.
02:13We watch out for that.
02:14Yeah, yung mga pinapos nila, for example, na I want to end it all, or I feel na this is
02:20a hopeless situation for me.
02:22Yung mga verbalizations na gano'n, hopelessness, na life is meaningless, na they feel na wala ng pag-asa, wala
02:30ng hope for them, be it sa kanilang situation now or sa future.
02:34Kailangan, ano tayo, mindful tayo, pag gano'n, we take it seriously.
02:40Yes.
02:42Yung yun ang very important na kailangan ng message natin is we take everything seriously, mas maganda, we reach out
02:48kaagad dun sa bata, no?
02:50And kausapin natin, kabustahin kung ano ba ang nangyayari, find the root cause, kung ano ang mga reason kung bakit
02:58nagbabago.
02:59For example, yung performance sa school.
03:01Ayun nga po eh, ano nga, pag nakita na yung warning signs, ano ba yung unang hakbang na kailangan natin
03:06gawin?
03:06So we talk to them.
03:08Yes, dapat ang talk is open lines now of communication.
03:12Talking meaning hindi lang yung salita tayo ng salita as the parent or as the teacher but kailangan yung listening
03:18ear natin.
03:19Mas importante yun.
03:20Oo, pakinggan natin, anak, kamusta ba ang school?
03:23Kasi concerned ako, napansin ko na lately medyo na late ka na palagi pumapasok sa school, lagi ka nag-iisa,
03:31parang malalim ang iniisip mo, parang lagi kang natutulala, parang blanco, or hindi mo na nagagampanan yung mga requirements for
03:39school, bumabagsak ang grades.
03:40So, tanong natin na hindi siya punitive ha, hindi siya yung parang ipapunish natin sila.
03:46Hindi ganon.
03:47Dapat it's more of concern.
03:49Now, alam natin ano ang nangyayari.
03:51Hanapin ang mga root causes and no judgmental comments.
03:56It's like you ask them to open up to you.
03:59Yes.
03:59At sometimes kasi, ma'am eyes, ang nagpipigil sa mga bata to open up is yung stigma na maaaring feeling
04:07nila baka ma-invalidate.
04:09Mapagalitan.
04:10Ang kanilang emotions.
04:10Mapagalitan.
04:11Or i-dismiss ang kanilang mga sinasabi.
04:14Kasi sometimes, which is sad pa rin na naririnig ko, personally nilang ito sa clinical settings,
04:20sasabi ng mga magulang, tamad kasi yan siya, doc, kaya ayaw pumasok sa school or art-to-art lang naman
04:26yan.
04:27Yun, kailangan natin yun.
04:28Yung mga comments na gano'n dapat.
04:30And you shouldn't start with, hindi nila pwede marinig yung pinag-uusapin sila.
04:35Yes.
04:36Oo.
04:37So, dapat hindi gano'n.
04:38Mas maganda, we keep an open mind, an open heart.
04:41Pakinggan sila.
04:43At talagang empathy also.
04:45Empathy, yun bang ilalagay natin ang ating sarili sa kung ano.
04:49Ang pinagdadaanan ng ating mga anak.
04:51Or ano ang mga teachers also should be also empowered sa school.
04:56Sana makausap din ang mga students one-on-one kung kinakailangan, nakamusta kayo.
05:01Kaya, maganda kasi kung ma-share ko lang, last week meron tayong naging public hearing on itong mga Senate bills
05:11crafted or drafted by Senators Villar and Senator Ejercito.
05:16So, pareho sila. Ang layunin talaga is youth suicide prevention.
05:23Yun.
05:23Prevention.
05:24Kasi, of course, we know prevention is better pa rin.
05:28Angkapan.
05:29So, with that, kasama yun kanina, identification, ng mga warning signs, subtle signs, red flags.
05:35But, of course, aside from that, hindi lang more on prevention, but sana intervention din.
05:42Tulungan ang mga bata na to develop mga coping skills nila na healthy, build resilience.
05:49Sa school nga, ang suggestion ko is to promote din sana digital literacy sa mga bata.
05:56Actually, sa schools, meron na silang mga ipad. Apansin ko yung sa daughter ko, gumagamit sila.
06:02Pero, parang nakalock lang sa particular programs.
06:06Yun nga, nabanggit kanina ni Doc, no, that we have to let them open up.
06:09Every time I pick up my daughter, the first question I ask,
06:12Oh, how is school? Did you have fun today?
06:14Parang meron akong isang question na makakapagkwento siya.
06:18Correct.
06:18I'll follow up. Who are you playing with today?
06:22I wanted to check na parang, is she okay? Is she playing with someone?
06:26Oh, maganda din yun. Alam natin kung sino ang kanilang friends.
06:31Oo.
06:31Oo, para we also know na, ay, at least, at least, may may may kabonding sila.
06:36At napapansin ko din pag yung magulang mismo ang sumusundo, mas masaya sila kesa, kung nari, ang kasambahay sumusundo.
06:42Yes.
06:42Excited. May kita mo nagla-light up pag ikaw yung nakita doon sa gayet.
06:46Oo. Iba talaga kapag parent yung nakikita ng mga bata.
06:51They feel supported.
06:52Of course. Of course.
06:53They feel supported. They feel understood. They feel seen.
06:58Kasi yung iba, lalo na pag mga teens, sometimes they feel na hindi sila seen, hindi sila nakikita, hindi sila
07:03na-listen to.
07:05So, mas maganda na feel nila yun, na their feelings, emotions are valid, totoo ito.
07:11Kung anong pinagdadaanan nila ay totoo, real, at hindi ito drama-drama lamang.
07:15And you're there for them.
07:17Yes.
07:17Yung presence.
07:18Maganda rin siguro yung mga teachers natin sa bullying din kasi part din to eh.
07:24Oh, okay.
07:25So, dapat mas ano sa lalo.
07:26Turo ko sa daughter ko, kapag may alanganin sa class, kunwari she feels offended or may nangyari, sabi ko sa
07:33kanya, wag mo na kaagad magsumbong and try to handle it between you and the classmate.
07:38Tapos, pag inulit ulit, and that's the time you seek help from the teacher.
07:42Correct.
07:43Ayoko yung biglang sumbong naman kaagad.
07:46Gusto ko na ma-manage naman din niya yung problema niya.
07:49Yes.
07:49Life skills din kasi part din ng mga life skills.
07:52Ay, maganda yun.
07:53Na you know how to, ano din, de-escalate the situation.
07:57Yes.
07:57Yung yung ginagawa mo na, mamayos.
07:59De-escalate mo na pag-usapan nila.
08:01Kasi sometimes naman through pag-uusap na ayos din.
08:04But of course, part doon, kasi ang talagang ano for this is deaf ed, no?
08:10Should be, ano din sila, empowered also to papaintingin, no?
08:14Yung mga anti-bullying campaigns at school.
08:17And sa curriculum nila, add nila.
08:19Yun nga, yung sinabi niya mga Leslie, kamustahan sessions, encourage them to develop mga positive or healthier coping skills,
08:27kung may mga challenges sa pagdadaanan, and support system is very important.
08:32All right.
08:33All right, Doc. Maraming salamat po.
08:34That was Dr. John Lee Perez-Ripariel.
08:37Sa pagbabahagi ng inyong kalaman at sa pagpapaalala kung gaano kahalaga ang pangangalaga sa ating mental health.
08:44Thank you very much, Ms. Leslie, Ms. Guys, at sa lahat ng mga nakikinikit na nonood.
08:48Thank you very much.
Comments