00:00In the region of Agusan del Norte, there is a place in the region of Agusan del Norte.
00:19Dito nag-aaral ang mga batang higaunun, mga musmos na ang tanging sandata ay lapis, papel at pag-asang mas malaki pa sa kabundukang kanilang kinagisnan.
00:36Paulit-ulit ng sinabi ng Department of Education o DepEd sa larangan ng edukasyon, walang dapat maiwan sa bawat sulok at liblib na bahagi ng bansa.
01:01Ngunit paano uusad ang edukasyon?
01:07Kung ang landas patungo sa paarlan ay may kaakibat na panganib.
01:18Ang panawagan na halos kasing hina ng bulong, galing sa isang last mile school, na nito lamang ay nabiyayaan ng inaasam-asam na teknoliyang aagapay sa kanilang pag-usad.
01:36Kasama ang ilang escort na sundalo at mga tauhan ng barangay at LGU,
01:52Naghanda ang aming team para marating ang isang eskwelahan sa isa sa pinakalibib na kabundukan ng Bayan ng Buna Vista sa probinsya ng Agusan del Lote.
02:11Pahirapan ang pag-akyat dahil walang simentadong kalsada sa ilang kilometrong gaan na kailangang lakbayin.
02:24Maingat naming binaybay ang mapanganib na kurba sa gilid ng bundok.
02:36Matapos nga itong mayigit 10 kilometrong biyake sa rough road nating dinaanan ay sa wakas.
02:52Abot tanaw na itong tribo ng Higao Nun dito sa Agusan del Norte.
02:57At bago nga lang natin sila marating, kinakailangan natin tawirin muna itong nakikita nating batis sa iba ng unahan para matawid ito at tuluyang marating ang ating pinakapakay ngayong araw.
03:27Ang batis na ito, nagnimistulang inog sa tuwing umuulan ng malakas.
03:44Kaya pahirapan ang pagtawid dito.
03:57Pagkalipas ng halos isang oras na paglalakbay, narating na namin ang aming pinakapakay.
04:15Ang Datos Aldong Domino Elementary School sa Sityo Tagpangi, Barangay Simbalan sa munisipyo ng Buena Vista.
04:25Magandang araw po!
04:27Hello po! Kamusta po kayo? Kamusta po?
04:30Salamat po sa oras po ninyo.
04:32Opo. Kamusta po ngayon dito, sir?
04:37Ramdam ang layo ng lugar, hindi lamang sa sentro ng bayan, kundi sa mga oportunidad na hindi natatamasa ng mga batang naroon.
04:49Magandang araw po, sir.
04:55Magandang araw po, sir.
04:56Opo, sir John Consulta po sa eyewitness.
04:58Magandang araw po.
04:59Sa loob ng silid aralan, bumungad sa amin ang multi-grade classroom ni Teacher Abel.
05:06Mga esadyante ng grade 4, 5 at 6.
05:11Si Uda, si Udaan, dadapa, maldao at...
05:17Naitayo ang pa-aralan noong Hunyo 2007.
05:20Sa loob ng labing walong taon, ang magbasa ng libro at magsulat sa papel at notebook, ang tipikal na estilo ng pag-aaral dito sa dato-saldong Domino Elementary School.
05:34Pero nitong Hunyo, 2025, isang himala ang dumating.
05:44Pinagsalib puwersa ng Department of Information and Communications Technology, Local Government Unit at Department of Education ang kanilang lakas upang iahon ang last mile school ng Agusan.
05:59So, hindi lamang po libro ang kanilang ginagamit na. Dati, basa lang, drawing lang. Ngayon, may video na pong kasama.
06:09Yeah, so, totoo po yan na hindi lang sila nakasalalay o nagano lang doon sa libro.
06:13Ngayon, pwede na silang tumingin sa internet, gagamit ng ating television, through laptop sa ating mga teachers, maplay doon sa kanilang classrooms.
06:23Labing walong estudyante ang magsasalo-salo sa sampung laptop.
06:29Pero, inuuna ni Teacher Abel ang tatlong grade 6 na gagraduate na ngayong Marso.
06:38Okay, type DSDES 21-15-06. All caps. No, naka-caps lak siya. Dagko, tanahan.
06:48Ang 12 anos na si Charisse na posibleng magtapos bilang valedictorian, mabilis naman daw matuto.
06:58May hitin. Okay. Sintered pa na. The title is always Sintered.
07:04Pero may ilan sa mga estudyante na nakihirapan pa rin sa paggamit ng computer.
07:15Sa pag-ano po, sa pag-follow ng mga prosedyo po, isa po yun sa, medyo nahihirapan pa sila, nangangangap pa po siguro.
07:25Kasi, maka-open sila ng ilang instruction, tapos yung susunod, naiilimutan nila.
07:36Kaya, tawag agad. Tawag agad. Sir, paano po to? Sir, sir, paano po to? Yun po.
07:42Isa ang grade 5 na si Ryan, 13 years old, sa mga nangangailangan ng matinding pagmamorto.
07:57Si Ryan, sa gaya nito, may mga letra na nagpapalit, katulad ng H, sa halip na N, naging H.
08:21Siguro nag-ano siya, nahihirapan siya kasi, ano, magkalapit lang po kasi.
08:26Ang mga typing error pa, marami pa po silang, ano, kadalasan, may mga maling spelling pa rin po talaga.
08:35Ngayon ay subukan yung i-type lahat ng ito sa inyong makakaya.
08:44Kadalasan din daw na natatakot gumawak at i-operate ng mga bata ang mga laptop.
08:51Siguro po baka ma-blame sila kung saan na napunta.
08:58Kadalasan sa kanila, biniblame yung,
09:02wala, bakit, bakit pinapunta dyan?
09:05Wala, ano yan, ano yan?
09:07Kasi siguro, siguro, baka natakot sila, baka magalit si sir.
09:11Isa siguro, rason sir, pero hindi ko naman sila inaano.
09:15Ni-encourage ko pa nga na, huwag kayong matakot, pumindot, medyo nahihirapan kayo, tawagin lang si sir.
09:20Eyan, eyan. Check the spelling.
09:21Eyan, eyan.
09:23Para naman kay Teacher Abel na isang higaw nun din, nabuksan ng internet ang maraming tintuan ng kaalaman.
09:40Eyan, eyan. Control, S. Search.
09:45Lumalawak ang mundo ng mga mag-aaral mula sa isang screen na didiscovery nila ang iba't ibang klase ng imahe at tunog.
09:58Mga letra.
10:08Litrato.
10:10Kitang nyo naman sir, medyo malaki yung facility namin.
10:13Video.
10:17At musika.
10:18Nung nakapag-open sila ng YouTube, ang saya-saya talaga. Ang saya-saya nila na mga idol nila, nakikita nila.
10:31Minsan nga nagpaano ako sir, nung time ng pagkatapos ng Lindol sa Japan nung nakaraang taon.
10:38Para mas mapaintindi ko sa kanila kung ano ang kahalagahan ng kahandaan, pinakita ko sa kanila kung ano ang posibleng epekto ng Lindol.
10:54Ngayon, sulit daw ang pagod ni Teacher Joel dahil kung noong umpisa ay pahirapan ang pagsundo sa mga bata
11:03Sa kanilang mga bahay o bukit para lang pumasok sa eskwelahan.
11:12Iba na ang kwento ngayon.
11:14Nag-uunahan pa raw ang mga sudyante para pumasok sa kanilang mga klase.
11:35Sa kanilang mga klase.
11:48Napakahira po kasi po yung mga bata po kasi, hindi sila interesadong mag-aral, hindi sila interesadong pumasok.
11:55And then kami noon, kung makapagdala man kami ng laptop, Monday pa lang, lobot na yung laptop namin kasi dinadala namin galing sa bayan.
12:05Noon po, napakahirap kasi yung ginagawa lang namin na mga teaching aids, sinusulat lang namin sa Manila PPR, ganun.
12:19At saka sa Blackboard, sinusulat namin.
12:23Hindi namin masyadong mag-catch yung intensyon nila para mag-aral ng mabuti.
12:26Ganun po, hindi namin makuha yung kanilang mga interest.
12:29Ano yung mga ginagawa niyong paraan, sir, para mas mahikayat silang pumunta sa school o mag-aral?
12:41Ginagawa po namin noon, sir, pinupuntahan po talaga namin sila sa kanilang mga bahay, yung hindi na gusto pumasok.
12:48At saka po, nagpa-feeding program po kami, yung kasama ko.
12:53Talagang sarili naming gastos, nagdadala kami ng bigas, ganun.
12:57Nagpapakain kami sa kanila kasi ang isa sa mga problema kasi dito noon, sir,
13:02is yung pagkain ng mga bata. Kaya ayaw nila matamlay sila sa klase, ganun.
13:07Sadyang mahiyaing si Charisse at Ryan. Kaya nang kinausap namin ang dalawang bata,
13:16kailangan katabi si Teacher Abel.
13:19Ano yung naramdaman nyo nung dumating yung mga computer, yung una yung nakita yung computer,
13:24na dumating siya sa school ninyo?
13:26Ginahan.
13:27Di ginahan daw sila, sir.
13:30Ginahan.
13:32Ha?
13:33Ginahan.
13:34Ginahan ka rin.
13:35Oo.
13:36Sabi nyo parehas, ginahan kayo sa pag-aaral nyo, ano?
13:39Pero sa ngayon, dahil medyo bago-bago pa lang itong computer at saka yung internet,
13:45unahin ko ulit si Ryan.
13:47Saan parte ka medyo nahihirapan, Ryan, sa paggamit ng laptop at saka internet?
13:54Sa mga nangisod sa rin ang paggamit na po sa laptop.
13:58Ganda na.
13:59Sa litra daw, sir.
14:00Saan parte ka nang sa letra nahihirapan?
14:03Oo.
14:04Paghanap, Rob.
14:05Paghanap?
14:06Paghanap?
14:07Nahihirapan siya pag maghanap ng letra sa keyboard.
14:10Hmm.
14:1112.
14:12Naninitulaw po.
14:13Nalilito lang.
14:14Oo.
14:15Kapag nalilito ka, Ryan, sinong tumutulong sa'yo?
14:18Oo.
14:19Si Sa'yo.
14:20Insert.
14:21Nasa'ya sa left.
14:23Nga part.
14:24Insert.
14:25Tapos.
14:26Pero minsan, sila-sila rin ang nagtutulungan.
14:30Insert.
14:31Si Charisse, mabilis naka-adapt sa bagong paraan ng pagnuturo sa klase gamit ang teknoloya at internet.
14:44Picture.
14:45Online pictures.
14:47Balang araw.
14:48Gusto raw ni Charisse na maging guro.
15:04Sinamahan ko si Charisse sa pag-uwi.
15:06Sa dingding ng kanilang tahanan, nakapaskil ang mga award at certificate ni Charisse at kanyang mga kapatid.
15:34Patunay sa angking talino ng nangungulang estudyante ng grade 6.
15:41Do you have an uncle living far away?
15:47Miriam has.
15:48His name is Max.
15:50Miriam calls him Uncle Max.
15:53He lives in New York.
15:56At kahit wala silang computer sa bahay, tuloy ang kanyang pagbabasa ng libro bilang paghahanda sa kanilang exam kinabukasan.
16:09Si Ryan naman, nagsanay ng paghuhit sa papel.
16:24Kinaumagahan.
16:26Araw ng exams.
16:29Okay.
16:30Mubasa sa instruction.
16:32Mubasa sa direction.
16:34Kung nakabutan, tama o mali.
16:37True or false or encircle the letter.
16:41Si Charisse mukhang sisiw lang ang exam.
17:00Nakataas pa ang paa habang binabasa ang test paper.
17:05Pero si Ryan, matinding nag-iisip.
17:27Ang sityo tagpangi.
17:29Minsang naging kuta ng New People's Army.
17:33Sabihan ay wala pa sa breed.
17:36O lipid.
17:37Breed pahayani.
17:39Ako ang pahayani ko mga MPE.
17:42Ayan sila nagtuong ko mga bata din.
17:46Pinaage ko breed.
17:48Ang kanyang ama, isang dating NPA commander at datu, ay sumuko at nagbalik ko.
18:09Bilang tanda ng pag-asa sa bagong simula, ibinigay niya ang lupang pinagtayuan ng paaralan ng death ed.
18:30Amay ko, dati gabi ayayaya, tag-saporta ko MPE Aanay.
18:37Na pagka lugay, kay nabungkag on mga kanakalaksuman so breed,
18:43na naahan din dahon so pang gobyerno ba yan so balik kay dayon doon ko dipid.
18:50Naahan din dahon na matinabangon so dipid.
18:54Ipakitabang kay dayon ko dipid.
18:58Para so bata dahi,
19:01adi mabugto sa pag-eskwila dan.
19:04Kaya kanay so mga laas dan,
19:06daday good grado.
19:08Ngayong nagbalik na ang kapayapaan sa sityo.
19:15Nag-ibang anyo ang mga hamon na naranasan nila sa kasalukuyan.
19:22Sa tuwing bubuhos ang napakalakas na ulan,
19:30walang naiipon na enerhiya ang solar panels.
19:35Ibig sabihin,
19:38kapag walang kuryente,
19:40walang wifi.
19:44Stranded din ang buong komunidad
19:47dahil walang nakakatawid sa rumaragas ang tubig
19:51mula sa bundo.
19:53Naasolusyonan man ang ilan sa kanilang suliraning,
20:02katulad ng usapin pang kapayapaan at problema sa teknoloya,
20:08tila mahirap lutasin ang isyo ng kalikasan.
20:16Mabuti na lamang ang mga mag-aaral ng Dato Saldong Domino Elementary School
20:25sa palibot lamang ng paarlan na ninirahan.
20:28Ngunit higit pa sa impormasyon,
20:33isang bagong pag-ibig ang isinilang.
20:36Ang pagsasayaw.
20:41Sir, ano ba yung pinakaginagawa ng mga bata dito
20:45pakitapos ng klase po nila?
20:47Sumasayaw sila, sir, bago umuwi.
20:49Sumasayaw bago umuwi?
20:50Opo.
20:51Mula sa pinakabata hanggang sa pinakamatandang estudyante.
21:00Kabisado ang anumang isa lang na sayaw mula sa internet.
21:07Ang dating mahiyain at tahimik ng mga batang IP
21:16ay biglang nabuhay ng umaling-aungaw ang musika mula sa YouTube.
21:27Dahil po sa internet, naging marunong na po silang sumayaw.
21:32Nakikita na namin at saka nag-develop yung ano nila, socialization.
21:37Kasi noon po kasi matatakot sila, ayaw nilang sumayaw.
21:40Pero yung pong mga katutubong sayaw, ini-incurase nyo pa rin po?
21:43Ini-incurase talaga po namin kasi gusto namin i-preserve sa lipid,
21:46gusto namin i-preserve yun ang kanilang mga sayaw.
21:48Kaya lumalapit po kami sa mga magulang na turuan po natin mga bata natin
21:54na ma-preserve yung kultura natin through pagsasayaw,
21:59yung mga kanila mga dialect na higaunon, ganun po.
22:04Kapag walang pasok sa eskwela, tumutulong si Charisse at Ryan sa paglilinis.
22:30At pag-aanin ng prutas sa likuran ng paaralan.
22:39Kira-tawan ng ka-aralan.
22:42I love you, I love you.
23:12The Higaonon tribe is the most talented people.
23:19The Higaonon tribe is the most talented people.
23:26The most talented people like Vinayland.
23:35And the Sinadsan.
23:42The Sinadsan.
23:53Habang sinasyaris at mga kaklase nito, nilapatan ng modernong estilo ang sayaw na Vinayland.
24:01Sa ilalim ng malinaw na langit at liwanag ng siga,
24:12nasaksihan namin ang panaraig ng tradisyon sa teknoloya.
24:22Sa salitang Higaonon, inawit ng mga nakatatanda ang kanilang kasaysayan.
24:29Sumabay ang kababaihan at kabataan sa tradisyonal na sayaw.
24:41Isang paalala na habang inatanggap ang bago, patuloy nilang inaaruga ang kanilang pinagmulan.
24:50Sa tulong ng wifi at teknoloyang nagbukas ng mas malawak na mundo ng kaalaman para sa mga mag-aaral na IT.
25:06Sa last mile school ng tribong Higaonon sa Buenavista, Agusan del Norte, dumating na sa wakas ang progresong matagal na inaasam.
25:24Subalit sa kabilang banda, humaharap ang tribo sa isang bagong uri ng pananako.
25:38Ang tahinik ngunit malakas na paglusog ng teknoloya sa kanilang tradisyon at pagkakakilanlan bilang mga Higaonon.
25:57Sa pagitan ng pagunlad at pangangalaga ng kultura,
26:08paano tatawid ang edukasyon nang hindi sinisira ang ugat ng kanilang pagkataon?
26:16Magandang gabi!
26:31Ako po si John Consulta at ito ang Eyewitness.
26:37Maasaksi akarong natong lungson na malambuon
26:51Ipadayon ang daggan pang uluhatong
26:54Natumboy na disahanong
26:58Palayon nung tapadayon
27:02Pagayo! Pagayo! Pagayo! Pagayo!
27:08Boy na vista! Boy na vista!
27:12Gusto na kong hindi ko pa!
27:21Maraming salamat sa pagtutok sa Eyewitness, mga kapuso!
27:25Anong masasabi niyo sa dokumentaryong ito?
27:27I-comment na yan at mag-subscribe sa GMA Public Affairs YouTube channel!
Comments