این روز با چندین رخداد مهم در تاریخ ایران گره خورده است. در چهارم امرداد سال ۳۶ هجری خورشیدی جنگ صفین میان سپاهیان حضرت علی و مخالفانش درگرفت که یکی از نبردهای سرنوشتساز و مهم پس از درگذشت پیامبر اسلام بود و صفآرایی سیاسی و بعدتر مذهبی مسلمانان آغازین را شفاف ساخت. حدود یک قرن بعد، عباسیان که به تازگی سریر قدرت را در این میان به ارث برده بودند، همچنان مثل امویان در سرکوب نیروهای آزادیخواه ایرانی میکوشیدند و اندیشمندان را تعقیب میکردند که بسیاریشان به حاکمیت مسلمانان تن در داده بودند. یکی از ایشان عبدالحمید بن یحیی بود که به خاطر ترجمه کردن اندرزنامههای پهلوی به زبان عربی و آشنا کردن حاکمان عرب با آیین سیاست ایرانشهری شهرتی داشت و روز دوشنبه چهارم امرداد سال ۱۲۹ هجری خورشیدی به دستور خلیفهی عباسی به شکل دردناکی زجرکشاش کردند.
در دوران معاصر هم این روز با رخدادهای متنوع سیاسی مصادف بوده است. در ۱۲۷۶ فقیر (درویش) ملا مستان صیدالله در افغانستان ده هزار نیروی داوطلب پشتون را بسیج کرد و به مقر نظامی انگلیسیها در ملاکند حمله کرد و آنجا را در محاصره گرفت. دوازده سال بعد (۱۲۸۸) در گرماگرم درگیریهای میان مشروطهخواهان و مستبدین و چیرگی نیروهای آزادیخواه بر تهران، سردار محتشم بختياري كه از طرفداران محمدعليشاه بود با افرادش به صف مجاهدين پيوست و با شكوه فراوان از نياوران به تهران وارد شد. در همین روز مفاخرالملك وزير تجارت و حاكم مستبد تهران در دوران استبداد صغير توسط اعظامالدوله لاريجاني دستگير و بابت دزدیهایش به دادگاه فرستاده شد. در همین روز سلطان احمدشاه خردسال در اندرون به تخت نشست و مراسم سلام عام برای شاه تازه اجرا شد و خطبه توسط امام جمعهی تازهی تهران خوانده شد. سپهدار هم طي نامهاي به سفارت روس اولتيماتوم داد كه پانصد قزاق همراه محمدعليشاه در زرگنده باعث اغتشاش شدهاند و بايد خلع سلاح شوند. در همین روز ستارخان و باقرخان طي تلگرافي از سپهدار استفسار نمودند روسها ميخواهند آنها را به عثماني بفرستند، تكليف چيست؟ سپهدار که میترسید توطئهای برای دستگیری یا کشتن ایشان در کار باشد، پاسخ داد: «روسها خيلي حرامزاده هستند، به تهران بياييد!»
حدود یک دهه پس از شکست نیروهای استبدادی در ایران، همین روسها هم بر تزار شوریدند و انقلاب اکتبر آغاز شد. در آن هنگامه لنین که خواهان جلب نظر مردم استانهای کندهشده از ایران بود، بیانیهای صادر کرد و رفتارهای استعماری تزارها را سرزنش کرد و با قراردادهای امپریالیستی مخالفت کرد. در این هنگام (سال ۱۲۹۷) صدراعظم ایران نجفقلیخان صمصمامالسلطنه بختیاری بود که هوشمندانه از این فرصت بهره برد و اعلامیهای رسمی از طرف دولت ایران صادر کرد و گفت که به خاطر فروپاشی دولت روسیهی تزاری تمام قراردادهای استعماری بین دو کشور از جمله ترکمنچای و گلستان از اعتبار افتادهاند. او همچنین کنسولهای روس در شمال ایران را عزل کرد، بی آن که از بلشویکها هواداری کند و نمایندگان ایشان را به عنوان سفیر روسیه به رسمیت بشناسد. صمصامالسلطنه در ضمن به انگلیسیها هم تاخت و گفت که باید جنوب ایران را تخلیه کنند.
پژوهش و نگارش: دکتر شروین وکیلی
ویرایش و پردازش: بهنوش عافیتطلب
خوانش و تدوین: فرهاد آقابابایی
#دان
#Done
#Sherwin_Vakili
#شروین_وکیلی
#رام
#Ram
#امرداد
