• 5 saat önce
Doğu medreselerinden müftülük makamına yükseldi; ardından inandığı dinin en tavizsiz sorgulayıcısı oldu. 4 Eylül 1990’da sokak ortasında katledilen Turan Dursun’un sıra dışı dönüşümü, trajik hikâyesi, cinayet sabahı evinden kaybolan gizemli arşivi ve 1990'ların aydın suikastları zincirindeki karanlık noktalar.

Kategori

🗞
Haberler
Döküm
00:05O, bu inanca dışarıdan bakan sıradan bir muhalif değildi.
00:10Ömrünün ilk 30 yılını doğum edreselerinde, tahta sıralarda, cami kürsülerinde ve müftülük makamında geçirmişti.
00:19Ve tam da bu yüzden, içeriden gelen o tavizsiz ses susturulmak zorundaydı.
00:254 Eylül 1990'da sokak ortasında katledilerek aramızdan koparılan Turan Dursun'u anma haftasındayız.
00:32Bu belgesel, sadece faili meçhul kalmış bir cinayeti anmak için değil,
00:37bir insanın kendi elleriyle inşa ettiği inanç kalesini, yine kendi elleriyle nasıl yıktığını ve neden namluların hedefi haline geldiğini anlamak
00:47için hazırlandı.
00:48Tarih, 4 Eylül 1990
00:51İstanbul, Koşu Yolu
00:55Gömeç sokaktaki mütevazı apartman dairesinde, 56 yaşındaki Turan Dursun, her zamanki titizliğiyle çalışma masasını toparladı.
01:04Daktilosunun başında geçirdiği uykusuz gecenin yorgunluğu yüzünden okunuyordu.
01:08Ama gözlerindeki o ısrarlı, geri adım atmayan ifade yerinde duruyordu.
01:14Çantasına yeni yazdığı makale taslaklarını ve üzerinde çalıştığı ansiklopedinin fişlerini yerleştirdi.
01:21Saat 11'e doğru apartmanın merdivenlerinden indi.
01:24Güneşli bir sonbahar sabahıydı.
01:27Minibüs durağına varmak için yaklaşık 300 metrelik bir yolu yürümesi gerekiyordu.
01:31Evinden henüz 150 metre kadar uzaklaşmıştı ki, arkasında beliren iki kişi adımlarını hızlandırdı.
01:38Hiçbir uyarı yapılmadı, hiçbir tartışma yaşanmadı.
01:41Arka arkaya patlayan tabanca sesleri mahallenin sessizliğini bıçak gibi kesti.
01:47Vücuduna isabet eden kurşunlarla kaldırıma yığılan Turan Dursun, sağlık ekipleri olay yerine ulaştığında çoktan son nefesini vermişti.
01:55O sabah koşu yolu kaldırımlarında son bulan hayat, modern Türkiye tarihinin en keskin, en sarsıcı ve en trajik dönüşüm hikayelerinden
02:05biriydi.
02:06Çünkü kurşunların hedefi olan kişi, dine dışarıdan, yabancı bir ideolojinin penceresinden bakan sıradan bir layık aydın değildi.
02:14O, hayatının ilk 30 yılını İslam ilimlerine adamış, doğunun en katı medreselerinde tahta sıralar üzerinde sabahlamış,
02:23hafızlık yapmış, klasik Arapçayı ve fıkıh husulünü ana dili gibi öğrenmiş,
02:29Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde yıllarca imamlık ve müftülük yapmış eski bir din adamıydı.
02:34Fakat aynı kişi, hayatının son 10 yılında bir zamanlar temsil ettiği o inanç dünyasının temellerini sarsan en sert, en doğrudan
02:44ve en tavizsiz eleştirmene dönüşmüştü.
02:47Eleştirilerini yaparken batılı felsefecileri değil, bizzat İslam'ın en kutsal, en muteber kabul edilen kaynaklarını kullanıyordu.
02:55Buhari'nin hadislerini, Taberi'nin tefsirlerini, İbni Hişam'ın siyerini, mezhep imamlarının fetvalarını satır satır halkın önüne seriyordu.
03:06Çıkardığı dergilerdeki yazıları yüz binlerce kişi tarafından okunuyor, kitapları basıldığı anda toplatılıyor,
03:13her satırı toplumda devasa bir kutuplaşma yaratıyordu.
03:18Bir kesim için o, yüz yıllık dogmaları yıkan cesur bir aydınlanma öncüsüydü.
03:23Diğer bir kesim içinse, kutsallara hakaret eden, katli vacip bir mürtetti.
03:29Cinayet, 1990 yılının Türkiye'sinde, ard arda işlenen ve arkasında derin soru işaretleri bırakan aydın suikastlarının en kritik halkalarından biriydi.
03:40Ancak bu cinayetin arkasındaki sır perdesi, sadece tetiği çeken parmaklarla açıklanamayacak kadar karmaşıktı.
03:47Bir çocuk nasıl oldu da İslam'ın en büyük alimi olma idealiyle yetiştirilip, yıllar sonra o dinin en amansız sorgulayıcısı
03:57haline geldi?
03:58Zihnindeki mutlak inanç kalesini yıkan ilk gedik nerede açıldı?
04:03Onu korumasız bir şekilde hedef tahtasına oturtan o büyük çatışma nasıl tırmandı?
04:08Ve tetiği çekenlerin arkasında sadece birkaç radikal militan mı vardı, yoksa çok daha karanlık bir tezgahın izleri mi gizliydi?
04:17Bu soruların yanıtını bulmak için cinayet sabahının karanlığından geriye dönmek ve hikayenin filizlendiği o yoksul Anadolu köyüne bakmak gerekiyor.
04:28Bir babanın ihtirası
04:30Basra ve Kufe düzeyinde bir alim
04:351934 yılında Sivas'ın Şarkışla ilçesine bağlı Gümüştepe köyünde bir erkek çocuğu dünyaya geldiğinde babası ona Tuğran adını verdi.
04:44Ancak aile içinde ve köyde ona biçilen kimlik bir isimden çok daha fazlasıydı.
04:49Babası Abdullah Dursun köyün imamıydı.
04:53Sert, disiplinli, inancında tavize yer olmayan ve tüm hayatını tek bir amaca kilitlemiş bir insandı.
05:01Abdullah hocanın dünyasında dünyevi makamların, zenginliğin ya da modern ünvanların hiçbir kıymeti yoktu.
05:09Onun tek bir hayali, tek bir ihtirası vardı.
05:13Oğlunu İslam dünyasının gelmiş geçmiş en büyük alimlerinden biri olarak yetiştirmek.
05:19Babasının sık sık tekrarladığı bir cümle vardı.
05:22Oğlunun öyle bir alim olmasını istiyordu ki,
05:26İslam ilimlerinin tarihi başkentleri olan Basra ve Kufe'de dahi onun dengi bir allame bulunamasın.
05:33Bu hedef, henüz neyin içine doğduğunu bile bilmeyen küçük bir çocuğun omuzlarına bırakılmış devasa bir yüktü.
05:40Cumhuriyetin ilk on yıllarında, Anadolu'nun kırsalında modern eğitim kurumları yeni yeni yaygınlaşıyordu.
05:47Ancak Abdullah hoca, oğlunun layık cumhuriyet okullarına gitmesine kesinlikle izin vermedi.
05:54İlkokula adım atması dahi yasaktı.
05:56Çünkü o okullarda verilecek modern bilginin, çocuğun zihnini bulandıracağına ve onu ilahi ilim yolundan saptıracağına inanıyordu.
06:05Tuğran Dursun henüz 5 yaşındayken, çocukluğun getirdiği bütün oyunlardan, sokaklardan ve neşeden koparıldı.
06:13Evin içinde başlayan eğitim, sabahın ilk ışıklarından gece yarılarına kadar süren amansız bir ezber disipliniydi.
06:21Kur'an harfleri, tecvid kuralları, Arapça gramer kalıpları ve ilk hadis metinleri küçük bir çocuğun zihnine adeta kazındı.
06:29Baba-oğul arasındaki ilişki, şefkatten ziyade bir usta-çırak hatta bir komutan-asker ilişkisi gibiydi.
06:38En küçük bir ezber hatası, dikkatsizlik veya yorgunluk belirtisi sert cezalarla karşılanıyordu.
06:46Tuğran, babasının gözündeki o sarsılmaz inancı gördükçe,
06:50kainatın merkezinde sadece Allah'ın, peygamberin ve din alimlerinin olduğunu düşünerek büyüdü.
06:57Ancak köydeki imkanlar, babasının o devasa ihtirasını karşılamaya yetmeyecekti.
07:04Abdullah Hoca, oğlunun gerçek bir İslam alimi olabilmesi için,
07:09Anadolu'nun en köklü ve en sert eğitim ocaklarına, yani doğu medreselerine gitmesi gerektiğine karar verdi.
07:16Henüz onlu yaşların başında olan Tuğran için, yıllar sürecek çetin bir göç ve yalnızlık dönemi başlıyordu.
07:23Tahta sıralar ve gaz lambaları, doğu medreseleri
07:30Tuğran Dursun'un gençlik yılları, Ağrı, Muş, Erzurum, Kars ve Diyarbakır illerinin ücra köylerinde,
07:39tekkelerinde ve gayri resmi medreselerinde geçti.
07:42O dönemde Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki medreseler,
07:46Osmanlı'dan devralınan klasik İslami eğitim geleneğini yer altında büyük bir gizlilik ve disiplinle sürdürüyordu.
07:53Bu mekanlar konfordan tamamen uzaktı.
07:56Kış aylarında pencerelerinden buz sarkan taş odalarda,
08:00gaz lambasının cılız ışığı altında, tahta zeminler üzerinde,
08:04bazen bir parça kuru ekmek ve çorbayla günlerini geçiriyorlardı.
08:09Tuğran, buralarda dönemin en tanınmış şeyhlerinin,
08:13mollalarının ve müderrislerinin rahle-i tedrisinden geçti.
08:16Klasik Arapçanın sarf ve nahiv ilmini,
08:19yani gramer ve söz dizimini en ince ayrıntısına kadar öğrendi.
08:23Molla Camii, Kafiye, Şerhul Mugni gibi yüzyıllardır medreselerde okutulan en ağır metinleri hatmetti.
08:30Ardından fıkıh, tefsir, hadis usulü, mantık ve kelam dersleri geldi.
08:36Bu medrese ortamında Tuğran Dursun'un zihniyeti tamamen geleneksel dogmalarla şekillendi.
08:43O günlerde kendisi için kainatın tek bir izahı vardı.
08:47İslam'ın getirdiği nizam.
08:50Şüphe duymak, aklın sınırlarını zorlamak ya da metinleri eleştirel bir gözle sorgulamak kesinlikle yasaktı.
08:58İlim, geçmiş büyük alimlerin yazdıklarını anlamak, ezberlemek ve harfiyen aktarmaktan ibaretti.
09:06Dursun o günlerde inancında o kadar tavizsiz ve katıydı ki, nefsini terbiye etmek için çetin riyazetlere giriyor,
09:14günlerce az yemekle yetiniyor, geceleri saatlerce ibadet ediyordu.
09:19Zihninde beliren en ufak bir dünyevi arzuyu ya da mantıksal soruyu şeytanın bir oyunu sayarak dualarla bastırmaya çalışıyordu.
09:29Medrese eğitimini tamamlayıp icazet alma noktasına geldiğinde artık klasik İslami literatüre bütünüyle hakim bir gençti.
09:38Fakat önünde aşılması gereken büyük bir bürokratik duvar vardı.
09:42Türkiye Cumhuriyeti kanunları karşısında hiçbir resmi eğitimi, diploması ve kaydı yoktu.
09:49Resmi olarak ilkokul mezunu bile değildi.
09:52Hayatını idame ettirebilmek ve bilgisini resmi bir kurumda kullanabilmek için devletin sınavlarına girmeye karar verdi.
10:00Dışarıdan sınavlara girerek ilkokul diplomasını aldı ve ardından Diyanet İşleri Başkanlığı'nın açtığı müftülük sınavlarına başvurdu.
10:08Sınav salonunda Ankara İlahiyat Fakültesi ve İmam Hatip mezunlarının karşısına çıkan bu diplomasız medrese talebesi jüri üyelerini şaşkına çevirdi.
10:17Klasik Arapça metinleri yorumlama, en karmaşık fıkıh problemlerini çözme ve hadis senetlerini çözümleme konusundaki yeteneği resmi akademi çevrelerinin çok üzerindeydi.
10:28Sınavı en yüksek derecelerle kazandı.
10:31Resmi kurumların kapısı ardına kadar açılmıştı.
10:34Turan Dursun artık Türkiye Cumhuriyeti'nin genç ve parlak bir müftüsüydü.
10:38Ancak bu resmi görev onun iç dünyasında henüz kendisinin bile tahmin edemeyeceği devasa çatışmaların başlangıcı olacaktı.
10:48Cübbeli bir reformist, müftülük yılları ve ilk çatışmalar.
10:521958 yılından itibaren Turan Dursun, Türkiye'nin farklı il ve ilçelerinde müftülük görevine başladı.
11:00Ankara Altındağ, Sivas, Sinop ve çeşitli ilçelerde görev yaptı.
11:06Ancak atandığı her yerde klasik bir bürokrat din adamı profilinin çok dışına çıktı.
11:11Genç müftü, dinin sadece cami duvarları arasına sıkışmış ibadetlerden ibaret olmadığını,
11:19halkın refahına, kalkınmasına, aydınlanmasına ve toplumsal dayanışmaya hizmet etmesi gerektiğine inanıyordu.
11:27Özellikle 1960'ların ortalarında Sivas müftüsü olarak görev yaptığı dönem,
11:32onun yerel düzeyde bir efsaneye ve aynı zamanda muhafazakar çevreler için açık bir hedefe dönüştüğü yıllar oldu.
11:39Sivas'ta göreve başlar başlamaz sıra dışı projelere imza attı.
11:44Şehirdeki din görevlilerini topladı, sadece vaaz vermelerini değil, köylere gidip halkın sorunlarıyla ilgilenmelerini istedi.
11:52Kurak ve çorak arazilere yüz binlerce fidan dikilmesini sağlayan devasa ağaçlandırma kampanyaları başlattı.
12:00Yoksul köylerde okullar açılmasına öncülük etti, su şebekelerinin kurulması için bizzat köylülerle birlikte kazma kürek çalıştı.
12:09Bununla da kalmadı.
12:11Atatürk ilke ve devrimlerinin köylerde anlatılması için kampanyalar yürüttü,
12:16Atatürk büstü olmayan köylere büstler yaptırdı.
12:19Şehir merkezinde tiyatro gösterileri düzenletti, konferanslar organize etti,
12:24din adamlarının halkla birlikte modern kültür etkinliklerine katılması için çabaladı.
12:30Dursun'a göre gerçek İslam, hurafelerden, bidatlerden ve halkı uyuşturan tembellikten arınmış,
12:37akılcı ve üretken bir ahlak nizamıydı.
12:39Fakat bu yenilikçi ve sarsıcı faaliyetler, Sivas'taki geleneksel eşrafı, tarikat çevrelerini ve muhafazakar siyasetçileri son derece rahatsız etti.
12:50Bir müftünün tiyatroyla ilgilenmesi, köylere ağaç diktirmesi, geleneksel din anlatısını hurafelerden arındırmaya çalışması,
12:59dini tahrif etmek ve komünistlik olarak nitelendirildi.
13:03Hakkında yerel gazetelerde karalama kampanyaları başlatıldı.
13:07Diyanet İşleri Başkanlığı'na ve İçişleri Bakanlığı'na yüzlerce şikayet dilekçesi yağdı.
13:13Dönemin bürokrasisi, bu sıra dışı müftüyü kontrol altında tutabilmek için sürgün mekanizmasını devreye soktu.
13:20Sivas'tan Sinop'a, ardından başka küçük ilçelere tayin edildi.
13:25Dursun, yerel baskılara ve bürokratik engellere karşı inatla direndi.
13:30Ancak onun asıl büyük kavgası dış dünyayla değil, kendi zihninin içinde başlamak üzereydi.
13:37Çünkü toplumdaki cehaletle ve yozlaşmayla mücadele ettikçe,
13:41sorunun sadece cehaletten ibaret olup olmadığını,
13:44bizzat savunduğu metinlerin bu sorunlarda bir payı bulunup bulunmadığını sorgulamaya başlıyordu.
13:52Metinlerle Yüzleşme
13:53Şüphe Nasıl Başladı?
13:57Turan Dursun'un inanç dünyasındaki çözülme, modern felsefe kitaplarını okuyarak başlamadı.
14:03Kırılma, doğrudan doğruya İslam'ın ana metinlerini,
14:07fıkıh şerhlerini ve hadis mecmualarını derinlemesine ve eleştirel bir gözle yeniden incelemesiyle ortaya çıktı.
14:13Müftülük yıllarında elinde devasa bir kütüphane vardı.
14:18Doğu medreselerinde öğrenirken kutsallığına koşulsuz inandığı metinleri,
14:23bu kez bir müftünün sorumluluğu ve yetişkin bir aklın süzgeciyle okumaya başladı.
14:28Taberi, Razi, Kurtubi ve İbni Kesir tefsirlerini,
14:34Buhari, Müslim, Ebu Davud ve Tirmizi gibi kütüb-i sitte hadis kaynaklarını,
14:41İbni Hişam ve İbni İshak'ın siyer kitaplarını orijinal Arapçalarından karşılaştırmalı olarak masaya yatırdı.
14:48Zihninde ilk büyük çatlağı yaratan konu, Kur'an ayetlerinin iniş sebepleri, yani esbab-ı nüzül meselesi oldu.
14:58Geleneksel teolojide Kur'an, levh-i mahfuzda yazılı olan, evrensel, ezeli ve ebedi ilahi bir kelamdı.
15:07Ancak tefsirleri ve hadisleri inceledikçe, birçok ayetin evrensel ahlaki ilkeler getirmekten ziyade,
15:147. yüzyıl Hicaz bölgesindeki kabile savaşlarına, ganimet taksimatına, miras kavgalarına,
15:20hatta peygamberin hane içindeki kişisel ve ailevi krizlerine çözüm üretmek üzere indiğini fark etti.
15:27Özellikle Ahzab suresinde, peygamberin evlilik düzenine, misafirlerin evde fazla kalmaması gerektiğine dair ayetler
15:35veya Tahrim suresindeki aile içi tartışmalara müdahale eden ifadeler,
15:41Dursun'un zihnindeki ezeli ve evrensel tanrı tasavvuruyla derin bir çelişki oluşturdu.
15:47Kainatı yaratan sonsuz bir kudret, neden dönemin kabile aristokrasisinin gündelik detaylarıyla bu kadar yakından ilgilenmişti?
15:55İkinci büyük sarsıntı hadis literatüründe yaşandı.
16:00İslam ulemasının sahih, yani tartışmasız doğru kabul ettiği Buhari ve Müslim'deki bazı rivayetler,
16:07dönemin doğa bilimleriyle, astronomiyle ve temel mantık kurallarıyla açıkça çatışıyordu.
16:14Güneşin batınca nereye gittiğine dair rivayetler, kadınların yaratılışı ve toplumsal konumuna dair hükümler,
16:20dinden dönenlerin öldürülmesi gerektiğine dair fıkhi içtihatlar, cariyelik ve kölelik hukukunun en ince ayrıntılarına kadar meşrulaştırılması,
16:30Dursun'un vicdanında ağır yaralar açtı.
16:33Dursun, hatıralarında bu dönemi büyük bir psikolojik azap olarak anlatır.
16:39Yıllarca secdeye kapanıp, gözyaşlarıyla dua etmiş,
16:43''Allah'ım, beni bu şüphelerden kurtar, aklıma mukayyet ol'' diye yalvarmıştı.
16:49Şüpheyi önce şeytani bir vesvese olarak görmüş,
16:53metinlerdeki çelişkileri, ulemanın tevil ve mecaz yöntemleriyle çözmeye çalışmıştı.
16:59Fakat ne kadar çok okuduysa, ne kadar çok araştırdıysa, sorular o kadar büyüdü.
17:05Teviller, mecaz açıklamaları ve tefsir oyunları artık onun mantığını ve vicdanını tatmin etmeye yetmiyordu.
17:14Metin apaçık oradaydı ve o metinler bin yıldır anlatılan o masalsı ve kusursuz din tablosuyla örtüşmüyordu.
17:25İnançtan Kopuş, İstifa ve Yalnızlık
17:291966 yılına gelindiğinde, Turan Dursun için artık yolun sonu görünmüştü.
17:35İçinde zerre kadar inanmadığı bir dini, kürsülerden insanlara vaaz etmek,
17:41inanmadığı ayetleri halka kutsal hakikatler olarak sunmak, onun ahlak anlayışına sığmıyordu.
17:481966 yılında müftülük görevinden istifa etti.
17:52Bu istifa sadece bir devlet memurluğunun, bir maaşın ya da bir makamın terk edilmesi değildi.
17:59Bu karar, çocukluğundan beri içinde yaşadığı bütün sosyal çevrenin, ailesinin, dostlarının ve kendisini var eden kimliğin tamamen çöpe atılması anlamına
18:10geliyordu.
18:11Babası Abdullah Hoca'nın hayalleri yıkılmıştı.
18:15Ailesi ve akrabaları bu kararı dehşetle karşıladı.
18:19Bir müftünün görevini bırakması, üstelik bunu inançsızlık nedeniyle yapması,
18:24o dönemin muhafazakar Anadolu toplumunda affedilemez bir ihanet, korkunç bir skandaldı.
18:31Dursun, derin bir yalnızlığın içine düştü.
18:35Maddi güvencesi yoktu, resmi bir okul diploması olmadığı için bürokraside başka bir alana geçmesi son derece zordu.
18:43Ancak zihnen özgürleştiğini hissediyordu.
18:46Üzerindeki o ağır cübbeyi ve sarığı çıkarmış, vicdanıyla aklı arasındaki o boğucu savaşı nihayete erdirmişti.
18:54Artık hayatının yeni bir evresi başlıyordu.
18:57İnanç dünyasını terk etmişti ama İslam'ı araştırmayı asla bırakmadı.
19:03Aksine bir inananın sınırları ve tabuları olmadan, tamamen bağımsız ve eleştirel bir gözle İslam tarihini yeniden masaya yatırdı.
19:13Fakat bu kez yalnız değildi.
19:16Modern dünyanın bilgi birikimiyle, antropolojiyle, tarih bilimiyle ve felsefeyle tanışacağı yeni bir mecra onu bekliyordu.
19:26TRT Yılları
19:27Sümerlerden Evrime Genişleyen Ufuk
19:32Müftülükten ayrıldıktan sonra Turan Dursun, 1960'ların sonunda Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu'na, yani TRT'ye geçti.
19:41Burada radyo prodüktörü olarak çalışmaya başladı.
19:44TRT yılları, Dursun'un entelektüel dönüşümünün ikinci büyük sıçrama tahtası oldu.
19:49Radyo programları hazırlamak amacıyla, dönemin en saygın bilim insanlarıyla, tarihçileriyle, antropologlarıyla ve dil bilimcileriyle bir araya geldi.
20:00Kütüphanelerde sabahlayarak, sadece İslami metinleri değil, insanlık tarihini, evrim teorisini, Sümer, Babil, Asur ve eski Mısır uygarlıklarını inceledi.
20:12TRT için hazırladığı tarihte Türkler, başlangıcından bu yana insanlık, akşama doğru gibi radyo programları geniş kitlelere ulaştı.
20:23Bu programlarda bilginin, bilimin, arkeolojinin ve tarihin kazanımlarını halkın anlayacağı sade bir dille aktardı.
20:31Bu yoğun araştırma sürecinde, Turan Dursun çok kritik bir tarihsel sonuca ulaştı.
20:39Semavi dinlerin, yani Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam'ın anlattığı Adem ile Havva kıssası, tufan anlatısı, cennet ve cehennem tasvirleri, şeytan
20:51kavramı ve kurban ritüelleri gökten aniden inmiş özgün vahiyler değildi.
20:56Bu anlatıların neredeyse tamamı, Tevrat'tan binlerce yıl önce yazılmış Sümer tabletlerinde, Gılgamış destanında, Hammurabi kanunlarında ve antik Mezopotamya mitolojilerinde mevcuttu.
21:10Dursun'a göre İslam, tarihin sıfır noktasında mucizevi bir şekilde ortaya çıkmış ilahi bir nizam değil, Orta Doğu'nun binlerce
21:19yıllık mitolojik, pagan, Yahudi ve Hristiyan geleneklerinin 7. yüzyıl Arap kabile yapısıyla harmanlanmış tarihsel bir devamıydı.
21:291982 yılında TRT'den prodüktör olarak emekli oldu. Artık 50 yaşlarındaydı. Hayatının son ve en tehlikeli dönemecine giriyordu.
21:40Yıllardır biriktirdiği notları, fişlediği binlerce hadisi, Sümer tabletleriyle Kur'an ayetleri arasındaki paralellikleri kitaplaştırmak ve kamuoyunun önüne sermek istiyordu.
21:51Ancak 1980'ler Türkiye'si, 12 Eylül askeri darbesinin Türk-İslam sentezi ideolojisiyle şekillendiği, tarikatların ve siyasal İslamcı hareketlerin devlet ve
22:03toplum içinde devasa güç kazandığı bir dönemdi.
22:06Böyle bir iklimde bu metinleri yayınlamak, doğrudan ateş hattına girmek demekti.
22:12Kalemin Savaşı, Din Buğ ve Yıkılan Tabular
22:171980'lerin ikinci yarısında, Turan Dursun yazılarını yayımlatacak bağımsız ve cesur yayın organları aramaya başladı.
22:25Yazıları ilk olarak dönemin Sol ve Sosyalist dergilerinde, özellikle Doğu Perinçe'nin liderliğindeki çevrelerin çıkardığı,
22:322000'e Doğru, Saçak, Ardından Söz, Teori ve Yüzyıl dergilerinde yer buldu.
22:382000'e Doğru dergisinde, Din Bu! genel başlığı altında tefrika edilmeye başlanan makaleler,
22:45yayınlandığı ilk haftadan itibaren basın dünyasında ve toplumda adeta bir bomba etkisi yarattı.
22:52Dursun'un yazı üslubu son derece doğrudan, polemikçi, sert ve meydan okuyucuydu.
22:58Dolaylı anlatımlara, diplomatik nezaket cümlelerine veya felsefi soyutlamalara sığınmıyordu.
23:05Başlıkları dahi doğrudan kavgaya çağırıyordu.
23:09Dergiler kapış kapış satılıyor, tirajlar katlanıyor, makaleler elden ele dolaşıyordu.
23:15Yazılar daha sonra kaynak yayınları tarafından kitaplaştırılmaya başlandı.
23:20Din Bu! 1, Din Bu! 2 ve Din Bu! 3 ciltleri,
23:24yayınlandığı andan itibaren Türkiye'nin en çok satan ve aynı zamanda hakkında en çok toplatma kararı verilen kitapları oldu.
23:33Din Bu! serisinde Dursun, Tanrı'nın varlığı, Kur'an'ın kökeni, kadın hakları, şeriat hukuku, cennet tasvirleri ve hadislerin güvenilirliği
23:43gibi konuları ele aldı.
23:45Ardından gelen Kutsal Kitapların Kaynakları adlı çalışmasında,
23:50tek tanrılı dinlerin mitolojik kökenlerini Sümer ve Eski Doğu metinleriyle karşılaştırmalı olarak sundu.
23:56Allah adlı kitabında ise, teolojik kötülük problemini, kader ve özgür irade çelişkisini masaya yatırarak felsefi bir sorgulama yürüttü.
24:06Ömrünün son döneminde üzerinde çalıştığı ve en büyük eseri olarak gördüğü Kur'an ansiklopedisi ise,
24:13Kur'an'daki tüm kelimeleri ve kavramları alfabetik sırayla inceleyen,
24:17her kavramın İslam öncesi Arap şiirindeki ve dilindeki kök anlamlarını ortaya koyan devasa bir başvuru kaynağı olacaktı.
24:24Ancak bu çalışma, cinayet günü yarım kalacaktı.
24:29Kitaplar basıldıkça, devlet güvenlik mahkemeleri ve basın savcılıkları toplatma kararları çıkarıyor,
24:35Dursun hakkında onlarca dava açılıyordu.
24:37Fakat her yasak ve toplatma kararı, kitapların korsan baskılarla sokaklarda,
24:43üniversitelerde ve kahvehanelerde daha da fazla yayılmasına yol açıyordu.
24:47Turan Dursun artık sadece bir yazar değil,
24:50Türkiye'nin en büyük ideolojik savaşının merkezindeki isim haline gelmişti.
24:57Tarihsel Muhammed
24:58Kutsallık perdesinin ardındaki insan
25:02Turan Dursun'un yazılarında dindar kitleleri ve İslamcı çevreleri en çok öfkelendiren
25:08ve onu ölümcül bir hedef haline getiren asıl alan,
25:12İslam peygamberi Hazreti Muhammed'in hayatına dair yaptığı çözümlemelerdi.
25:18Geleneksel İslam inancında peygamber,
25:21beşeri zaaflardan arınmış,
25:23İsmet yani günahsızlık sıfatına sahip,
25:26ahlakın ve merhametin yeryüzündeki en mükemmel timsali olarak kabul edilir.
25:32Dursun ise bu kutsallık perdesini tamamen yırtmayı amaçladı.
25:37Dursun, Hazreti Muhammed'i göksel bir elçi olarak değil,
25:417. yüzyıl Arabistan'ında yaşayan,
25:44olağanüstü zeki,
25:45kabileler arası dengeleri ustalıkla yöneten pragmatik bir siyasetçi,
25:49başarılı bir askeri lider,
25:51ancak aynı zamanda dönemin tüm hırslarını,
25:54öfkelerini ve beşeri arzularını taşıyan tarihsel bir figür olarak ele aldı.
25:59Bu tezini savunurken yine İslami siyer ve hadis kaynaklarına dayandı.
26:05Özellikle peygamberin evliliklerini,
26:08Zeynep bint Cahş ile evliliğini
26:10ve bu evlilik üzerine inen Ahzab suresi ayetlerini ayrıntılarıyla inceledi.
26:16Hazreti Aişe'nin evlilik yaşına dair sahih hadislerdeki rivayetleri gündeme getirdi.
26:21Medine döneminde İslam ordularının gerçekleştirdiği askeri harekatları,
26:26Beni Kureyza kabilesine yönelik kuşatma sonrasında erkeklerin idam edilip,
26:32kadın ve çocukların esir alınmasını klasik İslam tarihlerinden alıntılayarak aktardı.
26:38Dursun'un buradaki temel argümanı şuydu.
26:41Kur'an ayetleri, evrensel ve ebedi bir tanrı buyruğu değil,
26:46Hazreti Muhammed'in karşılaştığı askeri, siyasi, toplumsal ve kişisel problemlere
26:51o an ürettiği çözümlerin kutsal bir metin formuna büründürülmüş haliydi.
26:56Bu yaklaşım, inanan kitleler için çok ağır bir hakaret ve dine doğrudan bir saldırı olarak algılandı.
27:03Çünkü Dursun, İslam'ın en dokunulmaz merkezine,
27:07peygamberin şahsiyetine ve ahlaki otoritesine doğrudan meydan okuyordu.
27:19Dursun'un eleştirilerinin diğer ana omurgasını,
27:22klasik fıkıh doktrini ve hadis literatürünün kadın hakları,
27:26kölelik ve ceza hukukuna dair hükümleri oluşturuyordu.
27:31Dursun, Türkiye'de resmi ve modern din anlayışının,
27:35halka İslam'ı hoşgörü, kadın hakları ve barış dini olarak sunduğunu,
27:39ancak bunun büyük bir aldatmaca olduğunu savunuyordu.
27:43Gerçek İslam'ın, yani asırlardır uygulanan şeriat fıkhının ne olduğunu göstermek için,
27:48Hanefi, Şafii, Maliki ve Hanbeli fıkıh kitaplarının orijinal metinlerini kaynak gösteriyordu.
27:55Kadınların mirastan erkeklerin yarısı kadar pay alması,
27:59mahkemedeki şahitliklerinin yarım kabul edilmesi,
28:03erkeğin eşini dövmesine izin veren ayet ve hadisler,
28:06çok eşlilik hükümleri ve özellikle kölelik ve cariyelik hukuku,
28:11Dursun'un en sert eleştiri konularıydı.
28:14Savaş esiri olarak alınan gayrimüslim kadınların,
28:17cariye statüsünde nikahsız olarak cinsel ilişkiye tabi tutulabileceğine dair
28:22klasik fıkıh fetvalarını ve ayetleri delil olarak sundu.
28:25Dursun,
28:36Ayrıca fıkıhtaki irtidat hükmünü,
28:39yani dinden dönen kişinin öldürülmesi gerektiğine dair hadisleri ve mezhep icmalarını kamuoyuna açıkladı.
28:45Dursun,
28:47İslam'da düşünce ve inanç özgürlüğü yoktur.
28:49Bir insan Müslüman doğduktan sonra dinden çıkarsa,
28:52dört büyük mezhebe göre cezası ölümdür.
28:55İşte İslam'ın fikir özgürlüğü budur,
28:57diyerek mevcut teolojik sistemi köşeye sıkıştırdı.
29:00Bu yazılar,
29:01toplumda daha önce hiç konuşulmamış,
29:04üzeri örtülmüş
29:05veya sadece medrese çevrelerinde bilinen en tartışmalı fıkhi konuları,
29:10milyonların tartıştığı bir gündem maddesi haline getirdi.
29:14Karşı tepki
29:16İlahiyatçılar ve İslamcı basın ne dedi?
29:20Turan Dursun'un bu sert ve doğrudan taarruzu,
29:24İslami çevrelerde,
29:25ilahiyat fakültelerinde ve muhafazakar basında devasa bir tepki dalgasına yol açtı.
29:31Milli gazete, zaman, vakit, girişim gibi yayın organlarında
29:36Turan Dursun aleyhine yüzlerce köşe yazısı, makale ve kınama yayımlandı.
29:41Dursun, İslam düşmanı,
29:44Mürted, Zındık, Siyonizmin ve Emperyalizmin maşası,
29:49kiralık kalem ve ruh hastası olarak nitelendirildi.
29:53Peki, Dursun'un iddialarına ilahiyatçılar ve İslamcı yazarlar
29:57akademik ve teolojik düzeyde nasıl cevaplar verdiler?
30:02İlahiyatçıların ve İslam alimlerinin Dursun'a yönelik eleştirileri
30:05temel olarak üç noktada toplanıyordu.
30:08Birincisi, Literalizmin ve Anakronizmin suçlaması
30:12Eleştirmenler, Dursun'un metinleri okurken
30:16tarihi bağlamı tamamen yok saydığını,
30:197. yüzyıl Arabistan'ının kabile hukuku dinamiklerini,
30:22sosyolojik şartlarını ve savaş hukuku teamüllerini
30:2620. yüzyılın modern insan hakları kriterleriyle yargılayarak
30:30anakronizme düştüğünü savundular.
30:32Onlara göre İslam, o dönemin vahşi kölelik ve kabile düzenine
30:37kademeli reformlar getirmiş,
30:39kadının toplumdaki konumunu dönemin şartlarına göre ileriye taşımıştı.
30:43İkincisi, Cımbızlama ve Kötü Niyet İddiası
30:47İlahiyatçılar, Dursun'un İslami literatürdeki yüz binlerce rivayet arasından
30:53sadece şaz, zayıf ya da bağlamından koparıldığında
30:56çelişkili görünen kısımları seçtiğini,
30:59İslam'ın bütüncül ahlak felsefesini ve adalet vurgusunu
31:02kasten görmezden geldiğini öne sürdüler.
31:05Üçüncüsü, Medrese Zihniyetini Tersine Çevirme Tezi
31:09Bazı modern ilahiyatçılar,
31:12Dursun'un medreseden kalma lafızcı, şekilci ve dogmatik zihniyeti
31:17hiçbir zaman aşamadığını,
31:19sadece bu katı lafızcılığı bu kez dini savunmak yerine
31:23dini yıkmak için tersinden kullandığını iddia ettiler.
31:27Ancak bu entelektüel eleştirilerin ötesinde,
31:31muhafazakar basında üretilen nefret dili
31:33çok daha tehlikeli bir boyuta evriliyordu.
31:36Bazı radikal yayınlarda,
31:38açıkça Dursun'un dinden çıktığı,
31:40İslam fıkhına göre katlinin vacip olduğu yönünde fetvalar ima ediliyor,
31:45kamuoyu açıkça galeyana getiriliyordu.
31:49Açık meydan okumalar, tartışma çağrıları ve sessizlik
31:54Yazıların yarattığı bu büyük kutuplaşma üzerine,
31:57kamuoyunda doğal olarak bir açık münazara beklentisi doldu.
32:01Eğer iki tarafta haklı olduğunu iddia ediyorsa,
32:04neden televizyonda veya tarafsız bir hakem heyeti önünde
32:07yüz yüze tartışmıyorlar sorusu sorulmaya başlandı.
32:10Tuğran Dursun, yazı hayatı boyunca defalarca
32:14Diyanet İşleri Başkanlığı'na,
32:16Türkiye'nin önde gelen ilahiyat profesörlerine,
32:19tanınmış İslamcı yazarlara ve tarikat liderlerine
32:23açık çağrılarda bulundu.
32:25Dursun'un çağrısı son derece netti.
32:28İstediğiniz salonda, istediğiniz televizyon kanalında,
32:32masaya sadece Kur'an'ı,
32:34kötü bir sitte hadislerini ve temel tefsirleri koyarak tartışalım.
32:38Eğer benim tek bir yanlış tercümemi,
32:42tek bir uydurma kaynağımı ispat ederseniz,
32:45bütün yazdıklarımı geri çekeceğim ve halktan özür dileyeceğim.
32:50Peki bu çağrılara neden karşılık verilmedi?
32:52Neden o beklenen büyük televizyon tartışması hiçbir zaman yapılamadı?
32:58O dönemde bazı ilahiyatçılar ve İslamcı yazarlar,
33:02Dursun ile aynı masaya oturmanın,
33:04ona ve yazılarına meşruiyet kazandıracağını savundular.
33:07Diyanet İşleri Başkanlığı ise,
33:10resmi bir devlet kurumu olarak,
33:12dinden çıkmış eski bir din adamıyla resmi düzeyde bir tartışmaya girmenin,
33:17devlet ciddiyetiyle bağdaşmayacağını savundu.
33:20Ancak meselenin bir de pratik boyutu vardı.
33:23Klasik Arapçaya bu kadar hakim,
33:25binlerce hadisi numarasıyla ezbere bilen,
33:28eski bir din adamıyla canlı yayında tartışmak,
33:31ilahiyatçılar için büyük bir teolojik risk barındırıyordu.
33:34Çünkü Dursun'un ekrana getireceği bir hadis ya da ayeti,
33:38televizyon başındaki sıradan halka açıklamak ve savunmak imkansız derecede zordu.
33:44Böylece diyalog kapıları tamamen kapandı.
33:47Fikirlerin medeni bir zeminde çarpışması engellendi.
33:50Ve tartışma meydanlardan, ekranlardan çekildikçe,
33:54yerini karanlık sokakların kurallarına bıraktı.
33:58Adım adım gelen infaz, tehditler ve hedef gösterilmeler
34:031989 yılının sonları ve 1990 yılının başları,
34:08Turan Dursun için hayatın adeta bir ölüm kalım savaşına dönüştüğü bir dönem oldu.
34:14Yazıların yayınlandığı dergi bürosuna,
34:17yayın evine ve Dursun'un ev adresine her gün onlarca imzasız tehdit mektubu geliyordu.
34:23Bu mektuplarda açıkça mürted olduğu,
34:26yaptıklarının yanına kalmayacağı,
34:28kafasının kesileceği,
34:30leşinin sokak köpeklerine atılacağı yazıyordu.
34:33Tehdit mektuplarının içine kurşunlar, kefen bezleri ve idam ipleri iliştiriliyordu.
34:40Ev telefonu günün her saatinde çalıyor,
34:43ahizeyi açtığında ölüm tehditleri, küfürler ve tekfir fetvaları savuran sesler yankılanıyordu.
34:50Sokakta yürürken tanınmaya,
34:52arkasından tehditkar bakışlar ve sözlü tacizler almaya başlamıştı.
34:56Dursun'un yakın arkadaşları, çalışma arkadaşları ve ailesi,
35:01durumun vehametinin farkındaydı.
35:04Ona defalarca yazmayı bırakması,
35:07bir süre yurt dışına gitmesi
35:09ya da en azından takma isimle yazması yönünde yalvardılar.
35:14Fakat Turan Dursun, geri adım atmayı kesinlikle reddetti.
35:18Yakın çevresine şöyle diyordu.
35:21Ben bu yola hayatımı koydum.
35:24Eğer korkup susarsam,
35:26savunduğum tüm düşünceler sahipsiz kalır.
35:30Beni öldürebilirler.
35:31Bu çok kolay.
35:33Ama yazdıklarımı ve ortaya koyduğum gerçekleri asla yok edemezler.
35:39Tehditler resmi makamlara bildirildi mi?
35:43Evet.
35:44Dursun ve çalıştığı yayın organları,
35:47can güvenliğinin tehlikede olduğunu,
35:50organize bir hedef gösterme kampanyasıyla karşı karşıya bulunduğunu emniyet birimlerine iletti.
35:56Ancak dönemin devleti,
35:58Turan Dursun'a herhangi bir resmi yakın koruma polisi tahsis etmedi.
36:03O, her gün aynı saatte evinden tek başına çıkıyor,
36:07toplu taşıma araçlarına biniyor,
36:09aynı duraklarda bekliyor ve tamamen savunmasız bir şekilde İstanbul sokaklarında dolaşıyordu.
36:16Turan Dursun,
36:18tehditlerin ciddiyetine rağmen,
36:20her gün aynı saatte ve tek başına sokağa çıkarak,
36:23adeta kendi akıbetine meydan okuyordu.
36:271990 Türkiye'si,
36:29karanlık bir yılın anatomisi.
36:33Turan Dursun cinayetini tekil,
36:35izole bir fanatik saldırısı olarak anlamak imkansızdır.
36:38Bu suikast,
36:391990 Türkiye'sinin üzerine çöken o büyük,
36:43karanlık ve kanlı suikastlar zincirinin organik bir parçasıydı.
36:481990 yılı,
36:50Soğuk Savaş'ın bittiği,
36:52Türkiye'de siyasal İslam'ın yükselişe geçtiği
36:54ve devlet içindeki odakların büyük bir güç savaşına tutuştuğu bir kırılma yılıydı.
37:00Yılın hemen başında,
37:0131 Ocak 1990 günü,
37:04Türk Hukuk Kurumu Başkanı ve Atatürkçü Düşünce Derneği kurucusu Prof. Dr. Muammer Aksoy,
37:10Ankara'daki evinin önünde kurşunlanarak katledildi.
37:13Aksoy,
37:14layık cumhuriyetin en simge hukukçularından biriydi.
37:18Bu cinayetin şoku sürerken,
37:207 Mart 1990 sabahı,
37:22Hürriyet Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Çetin Emeç ve şoförü Sinan Ercan,
37:28İstanbul, Suadiye'deki evinin önünde bindikleri aracın içinde çapraz ateşe tutularak öldürüldü.
37:34Her cinayetin ardından basını arayan şahıslar,
37:38eylemleri İslami İntikam Örgütü, İslami Hareket, Tevhid gibi örgütler adına üstlendiklerini duyuruyorlardı.
37:45Hedef seçilen isimler tesadüfi değildi.
37:48Hepsi,
37:49laikliğin,
37:50seküler yaşamın ve aydınlanmanın en görünür, en etkili figürleriydi.
37:56Toplumda derin bir korku, güvensizlik ve kutuplaşma iklimi yaratılmıştı.
38:02İşte bu dehşet atmosferinde,
38:04Turan Dursun'un üzerindeki tehdit bulutları da en yüksek yoğunluğa ulaştı.
38:08Dursun son aylarında adeta zamanla yarışıyordu.
38:12Gece yarılarına kadar daktilosunun başında çalışıyor,
38:15yarım kalan çalışmalarını tamamlamak için çılgınca yazıyordu.
38:19Cinayetten önceki günlerde,
38:22koşu yolundaki evin etrafında yabancı şahısların dolaştığı,
38:25mahalle bakkalına ve komşulara Dursun'un giriş-çıkış saatlerinin sorulduğu fark edilmişti.
38:31İnfaz timi kararını vermişti.
38:34Geriye sadece pusunun kurulacağı anı beklemek kalmıştı.
38:394 Eylül 1990
38:41Bir Cinayetin Kronolojisi
38:444 Eylül 1990 Salı sabahı.
38:48Turan Dursun, koşu yolu Gömet sokaktaki evinde sabahın erken saatlerinde uyandı.
38:53Gazeteleri taradı, çantasını hazırladı.
38:56O gün dergiye gidecek, yeni makalesini teslim edecek ve yayın kuruluyla buluşacaktı.
39:03Evden çıkarken kafasında sadece dergiye yetiştireceği yeni makalesi vardı.
39:08Arkasından gelen adımların farkında bile değildi.
39:12Saat 10.45 civarında apartmanın kapısından çıktı.
39:16Sokakta olağanüstü hiçbir hareketlilik görünmüyordu.
39:19Dursun, çantasını elinde sıkıca tutarak durağa doğru yürümeye başladı.
39:25Evden yaklaşık 150 metre uzaklaşmış, pazar yerine giden yolun ayrımına yaklaşmıştı.
39:31Tam bu sırada arkasından yaklaşan iki tetikçi silahlarını çekti.
39:35Saldırganlar son derece soğukkanlı ve profesyoneldi.
39:39Yakın mesafeden ard arda ateş açtılar.
39:42Kurşunlardan biri sırtına, diğeri göğsüne ve başına isabet etti.
39:48Turan Dursun tek bir kelime dahi edemeden kaldırıma düştü.
39:52Silah sesleri sokakta yankılanırken tetikçiler koşarak uzaklaştı.
39:58Köşede motoru çalışır vaziyette bekleyen araca binerek şehrin kalabalığına karıştı.
40:04Mahalle esnafı ve komşular panik içinde sokağa fırladı.
40:08Turan Dursun kanlar içinde yerde yatıyordu.
40:11Çantası ve notları kaldırımın üzerine savrulmuştu.
40:14Olay yerine çağrılan polis ve sağlık ekipleri geldiğinde yapılacak hiçbir şey kalmamıştı.
40:2156 yıllık fırtınalı hayat, koşu yolunun o güneşli kaldırımında son bulmuştu.
40:27Cinayet haberi dakikalar içinde ajanslara düştü.
40:31Türkiye, bir aydınını daha faili meçhul bir suikasta kurban vermenin dehşetiyle sarsıldı.
40:37Ancak cinayetin hemen ardından yaşananlar,
40:40bu suikastın üzerindeki soru işaretlerini daha ilk günden itibaren derinleştirecekti.
40:48Dağıtılan ev ve kayıp arşiv
40:51Turan Dursun'un cansız bedeni morga kaldırılırken,
40:54cinayetten hemen sonra koşu yolundaki eve giren polis ekipleri geniş çaplı bir arama başlattı.
41:01İşte bu arama süreci, aradan geçen 10 yıllara rağmen,
41:05Türkiye'nin en karanlık adli muammalarından biri olarak kaldı.
41:09Turan Dursun'un oğlu Abid Dursun ve dergideki çalışma arkadaşları,
41:14olaydan hemen sonra eve girdiklerinde dehşet verici bir manzarayla karşılaştılar.
41:20Çalışma odasındaki çekmeceler boşaltılmış,
41:23dolaplar altüst edilmiş ve Dursun'un üzerinde yıllardır titizlikle çalıştığı
41:28devasa arşivinin en kritik parçaları ortadan kaybolmuştu.
41:33Abid Dursun'un resmi makamlara ve basına yaptığı açıklamalara göre,
41:37kaybolan belgeler şunlardı.
41:39Turan Dursun'un hayatının en büyük projesi olan ve binlerce kavramı,
41:44kaynak fişini içeren Kur'an Ansiklopedisi'nin el yazması taslakları,
41:49cinayet sabahı evden çıkarken elinde bulunan ve olay yeri tutanağında yer almayan çantası,
41:54dönemin bazı siyasetçileri, tarikat liderleri ve karanlık ilişkiler ağına dair tuttuğu iddia edilen
42:01özel notları ve kasetleri.
42:03Bu belgeler neredeydi?
42:05Resmi polis arama tutanağında bu el yazmalarının akıbetine dair net bir kayıt bulunamadı.
42:12Emniyet yetkilileri iddiaları reddetti veya evrakların emanette olmadığını savundu.
42:17Ailenin iddiasına göre,
42:20Turan Dursun sadece öldürülmemiş,
42:23onun arkasında bıraktığı düşünsel ve araştırmacı miras da
42:26organize bir şekilde susturulmak,
42:29sansürlenmek ve yok edilmek istenmişti.
42:32Bu kayıp arşiv meselesi,
42:34cinayetin ardındaki gücün sadece sokaktaki birkaç fanatik militandan ibaret olmadığı yönündeki şüpheleri daha da güçlendirdi.
42:48Cinayetin ardından başlatılan soruşturma,
42:51ilk yıllarda tamamen tıkanma noktasına geldi.
42:551990'ların ilk yarısı boyunca Turan Dursun suikastı da,
42:59Muammer Aksoy, Çetin Emeç ve 6 Ekim 1990'da bombalı paketle katledilen Bahriye Üçok suikastları gibi,
43:07adliyenin karanlık koridorlarında çıkmaza sürüklendi.
43:11Ancak 1996 yılının Mart ayında,
43:14İstanbul Emniyeti Terörle Mücadele Şubesi,
43:17yasa dışı İslami Hareket Örgütü'ne yönelik büyük bir operasyon başlattı.
43:22Bu operasyonda, örgütün lider kadrosunda yer alan İrfan Çağrıcı yakalandı.
43:27Çağrıcının ve bağlantılı hücrelerin sorgulanması,
43:31bulunan silahların balistik incelemeleri ve hücre evlerinde ele geçirilen örgütsel dokümanlar sonucunda,
43:371990 yılındaki suikastların perdesi aralandı.
43:41Devlet Güvenlik Mahkemesi'nde açılan ana davada, mahkemenin ulaştığı resmi ve hukuki sonuçlar şunlardı.
43:48Turan Dursun cinayetinin talimatını, İslami Hareket Örgütü'nün lideri İrfan Çağrıcı vermişti.
43:55Cinayeti planlayan, keşif yapan ve eylemi bizzat gerçekleştiren infaz timinde,
44:02Tamer Aslan, Muzaffer Dalmaz ve Mehmet Ali Şeker gibi militanlar yer alıyordu.
44:08Tamer Aslan yakalanıp yargılanırken,
44:10tetiği çeken asıl isimlerden biri olduğu öne sürülen Muzaffer Dalmaz,
44:14yurt dışına kaçarak izini kaybettirmeyi başardı.
44:182000 yılında sonuçlanan davada,
44:21İstanbul Üçnoğlu DGM, İrfan Çağrıcı ve Tamer Aslan'ı,
44:26Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın tamamını veya bir kısmını tağir,
44:30tebdil veya ilgaya teşebbüs etmek suçundan,
44:33aralarında Turan Dursun ve Çetin Emek cinayetlerinin de bulunduğu eylemler nedeniyle
44:38idam cezasına çarptırdı.
44:40Bu cezalar, daha sonra idamın kaldırılmasıyla,
44:44ağırlaştırılmış müebbet hapse dönüştürüldü.
44:47Mahkemenin resmi hükmü kesindi.
44:49Cinayet, teokratik bir devlet kurmayı hedefleyen radikal bir İslamcı terör örgütü tarafından,
44:55Turan Dursun'u, İslam düşmanı ve mürteç gördükleri için işlenmişti.
44:59Hukuken dosya kapanmıştı.
45:01Ancak toplumun, aydınların ve araştırmacıların zihnindeki soru işaretleri
45:07hiçbir zaman bütünüyle silinmedi.
45:18Resmi mahkeme kararları, tetiği çeken parmakları ve yerel örgüt liderini mahkum etmişti.
45:24Ancak 1990 suikastlarının arka planına dair ortaya atılan üç büyük iddia,
45:30yıllarca kamuoyunda tartışılmaya devam etti.
45:34Bu iddiaları belgelere dayalı ve soğukkanlılıkla incelemek gerekir.
45:39İlk iddia, İran ve Kudüs ordusu bağlantısı.
45:451990'lar boyunca görülen İslami Hareket, Tevhid Selam ve Uğur Mumcu cinayetini de kapsayan umut davası iddianamelerinde,
45:54sanıkların bir kısmının İran'da siyasi ve askeri eğitim aldığı, silah ve finansman desteği sağlandığı resmi kayıtlara geçti.
46:02Bu teze göre, Tahran yönetimi, 1980'lerin sonundan itibaren Türkiye'deki seküler aydınları hedef alarak,
46:10Türkiye'yi istikrarsızlaştırmayı ve rejim ihraç etmeyi hedefliyordu.
46:15Ancak sanıkların bazıları, bu ifadeleri işkence altında verdiklerini iddia ederek mahkemede reddetti.
46:22İran devleti ise, Türkiye'deki suikastlarla hiçbir resmi bağ bulunmadığını açıkladı.
46:29İkinci iddia
46:30Gladio ve Konturgerilla tezi
46:34Özellikle Sol ve Sosyalist araştırmacıların dile getirdiği bu iddiaya göre,
46:391990 yılında Aksoy, Emeç, Dursun ve Üçok'un ard arda öldürülmesi,
46:45sadece birkaç dinci militanın inisiyatifiyle açıklanamayacak kadar profesyonel bir stratejik aklın ürünüydü.
46:52Bu tezi savunanlar, soğuk savaş sonrası Türkiye'de layık İslamcı gerilimini tırmandırmak,
46:59toplumu kutuplaştırmak ve askeri vesayetin meşruiyet zeminini güçlendirmek isteyen derin devlet,
47:06Gladio yapılarının radikal dinci grupları taşeron olarak kullandığını öne sürdüler.
47:11Bu suikastlar zinciri, Türkiye'yi adım adım 28 Şubat sürecine götüren psikolojik harekatın temelini oluşturmuştu.
47:19Ancak bu iddia, güçlü bir sosyopolitik analiz olmakla birlikte,
47:24mahkeme düzeyinde somut devlet belgeleriyle kanıtlanabilmiş bir olgu değildir.
47:36Tetikçilerden Muzaffer Dalmaz'ın cinayetin hemen ardından nasıl bu kadar rahat yurt dışına kaçabildiği,
47:42sınırları nasıl geçtiği ve yıllarca kırmızı bültenle aranmasına rağmen neden yakalanamadığı sorusu,
47:48güvenlik bürokrasisi içindeki bazı ihmalleri veya şüpheleri daima canlı tuttu.
47:53Bu teorilerin varlığı, Turan-Dursun cinayetinin sıradan bir adli vaka değil,
47:59Türkiye'nin modernleşme ve rejim krizinin en kanlı kavşak noktalarından biri olduğunu gösteriyordu.
48:07Masada kalan cevapsız sorular
48:09Bugün, koşu yolundaki o kanlı sabahın üzerinden geçen on yılların ardından geriye baktığımızda,
48:17tarihçilerin ve araştırmacıların önünde hala cevap bekleyen somut sorular duruyor.
48:23Aylarca açık açık hedef gösterilen, hakkında dergilerde ve gazetelerde ölüm fetvaları ima edilen,
48:30her gün tehdit mektupları alan Turan-Dursun'a neden tek bir yakın koruma polisi verilmedi?
48:36Bu bir devlet ihmali miydi, yoksa bilinçli bir kayıtsızlık mı?
48:41Cinayetin hemen ardından evde yapılan aramalarda kaybolduğu iddia edilen Kur'an Ansiklopedisi'nin el yazmaları,
48:48not fişleri ve kişisel çantası bugün nerededir?
48:52Bu arşiv gerçekten imha mı edildi, yoksa bir yerlerde saklanıyor mu?
48:571990 yılı içinde birkaç ay arayla işlenen Muammer Aksoy, Çetin Emeç, Turan-Dursun ve Bahriye Üçok suikastlarının arkasındaki planlayıcı irade,
49:08sadece birkaç hücre evine sıkışmış militanlardan mı ibaretti,
49:13yoksa Türkiye'nin siyasi geleceğini dizayn etmek isteyen çok daha üst bir aklın koordinasyonu mu vardı?
49:20Bu sorular, Türkiye'nin faili meçhuller ve siyasi suikastlar hafızasında aydınlatılmayı bekleyen ağır bir dosya olarak duruyor.
49:30Son Söz
49:31Namlu'ya Karşı Düşünce
49:35Turan-Dursun'un hayatı ve ölümü, Türkiye'nin modernleşme serüvenindeki en dramatik çelişkinin özetidir.
49:43Bir insan düşünün, çocukluğu doğunun en ücra medreselerinde,
49:48babasının Basra ve Kufe düzeyinde bir İslam âlimi olsun ihtirasıyla geçmiş.
49:53Yıllarca cübbesiyle, sarığıyla camilerde vaaz vermiş, müftülük makamında oturmuş,
50:00İslam'ın bütün klasik metinlerini ezberlemiş.
50:03Ve aynı insan, hayatının ikinci yarısında, bizzat o metinlerin içinden çıkardığı şüphelerin peşine düşerek,
50:12kendi inanç kalesinin kendi elleriyle yıkmış.
50:15İnandığı değerleri terk etmenin bedelini, yalnızlıkla, sürgünlerle, yoksullukla ve en sonunda bir sokak ortasında vücuduna sıkılan kurşunlarla ödemiş.
50:28Turan Dursun'un fikirlerine katılmayabilirsiniz.
50:32Fakat onun hikayesi, fikirlerin susturulma biçimine dair bize çok temel ve acımasız bir ahlaki ders verir.
50:41Bir medeniyetin, bir toplumun olgunluk seviyesi, sadece alkışladığı, onayladığı ve kutsadığı fikirlerle değil,
50:50en çok rahatsız olduğu, tabularını en derinden sarsan ve kutsallarını en sert şekilde sorgulayan fikirlere karşı verdiği tepkiyle ölçülür.
51:01Fikrin karşısına yeni bir fikirle, yeni bir metinle, yeni bir argümanla mı çıkılacak,
51:07yoksa pusu kurarak, arkadan yaklaşarak, bir tabancanın tetiğini çekerek mi?
51:144 Eylül 1990 günü, koşu yolunda sıkılan kurşunlar, Turan Dursun'un bedenini toprağa düşürdü.
51:23Ama onun yazdığı metinleri, açtığı tartışmaları ve zihinlere ektiği şüphe tohumlarını yok etmeyi başaramadı.
51:32Tetiği çekenler mahkum oldu.
51:34İsimleri karanlık arşivlerde unutuldu.
51:37Fakat bir medrese talebesinin, müftülükten başlayıp cinayete uzanan o trajik sorgulama serüveni,
51:45bu topraklarda düşünce ile inancın, akılla şiddetin girdiği en sert ve en trajik hesaplaşmalardan biri olarak kayıtlara geçti.

Önerilen