- 7 dakika önce
Ekonomist Sefer Humar: ABD seçimlerinin küresel piyasaya etkileri neler?
Kategori
🗞
HaberlerDöküm
00:00Sevgili izleyenler, bültenimizin bu bölümünde değerli bir isimde bir bağlantı gerçekleştireceğiz.
00:06Ekonomist, doktor Sayın Sefer Humar bizlerle birlikte. Sayın Humar hoş geldiniz yanımıza.
00:10Hoş bulduk Yahya Bey, merhaba.
00:12Merhaba, hızlı bir giriş yapalım değerli hoca.
00:15Şimdi Ocak 2027 emekli zammı refah payı, seyyahnen zam kulisleri ve Aralık ayında meclise gelecek yasal düzenleme eksenine baktığımızda
00:25kulislerde 10 bin Türk lirası ile 15 bin Türk lirası arasında bir seyyahnen zam seçeneğinden ve bunun trilyonları bulan maliyetinden
00:34bahsediliyor.
00:35Orta vadeli programı ve enflasyonla mücadele hedefi göz önüne alındığında bu büyüklükte ek bir finansal yük,
00:43bütçe dengelerini sarsmadan nasıl finanse edilecek, en düşük emekli maaşı sizce ne kadar olacak?
00:49Açıkçası Yahya Bey, ben bu konuyu yalnızca bir zam hesabı olarak görmüyorum.
00:54Çok güzel bir konuya değindiniz.
00:56Bu aynı zamanda sosyal adalet ve gelir dağılımı meselesi.
00:59Yani açık konuşmak gerekirse emeklilerimize mutlaka refah payı verilmesi gerektiğini düşünüyorum ki genel kanı da bu şekilde.
01:07Bunun yanında özellikle uzun süredir alım gücü ciddi biçimde gerilemiş emekliler için seyyahen bir iyileştirme de yapılmalı.
01:14Çünkü emekli maaşına yalnızca enflasyon oranında artış yapmak,
01:18geçmiş dönemde yaşanan gelir kaybını her zaman telafi etmez.
01:22Çok normal ama emekli bugün markete gittiğinde, kirayı ödettiğinde, ilacını aldığında da yalnızca enflasyon oranına bakmıyor.
01:29Sizin söylediğiniz gibi aslında ekonominin gerçek sınavı burada.
01:32Yani benim önerim iki ayaklı bir düzenleme yapılması.
01:35Burada birinci ayakta bütün emeklilerin yönelik alım gücünü koruyacak bir refah payı olmalı.
01:41İkinci ayakta da düşük aylık alan emeklilerin hayat standartlarını yükseltecek.
01:45Gelir dağılımındaki bu uçum dediğimiz uçurumu da azalacak seyyahen bir destek bulunmalı.
01:50Burada on bin ve on beş bin gibi rakamlar konuşuluyor.
01:54Ancak bu rakamların bütçe maliyeti, kaç kişiyi kapsadığı veya hangi yöntemle uygulanacağı netleşmeden kesin bir maliyet söylemek doğru olmayabilir.
02:03Ama benim için önemli olan rakamın manşetlerde büyük görünmesinin ekonomik hayatta bir karşılığının olması.
02:09Bu nasıl finanse edebilir Yahya ve yani finansman açısından ne yapılabilir?
02:15Özellikle kamu harcamalarındaki verimlilik sağlanabilir.
02:18Verimsiz ve önceliği düşük bu harcamalar var.
02:22Zaten bununla ilgili adımlar atılıyor.
02:23Bunlar arttırılabilir.
02:24Kayıt dışı ekonomiyle mücadele daha fazla yapılabilir.
02:28Vergi tabanı genişletilebilir.
02:30Vergi adaleti güçlendirebilir.
02:32Bu şekilde bu kompansiye edilebilir.
02:34Özellikle yüksek gelir ve servet gruplarının altını çizerek söylüyorum.
02:38Ekonomik güçleriyle orantılı katkı vermesini sağlayacak.
02:42Üretken yatırımı cezalandırmayan ama adil mekanizmalar üzerinde durulmalı diye düşünüyorum.
02:47Sayın hocam bugün üzerinde Sayın Şimşek çok önemli bir açıklamada bulundu.
02:52Yasal düzenlemenin tüm emeklileri kapsayacağını belirtti.
02:55Ancak kök maaşla en düşük emekli maaşı arasındaki makas hala en büyük sorun diyebiliriz.
03:01Siz de belirtmiştiniz aslında enflasyon farkına eklenecek yüzde on ila yirmi arasındaki olası refah payına baktığımızda kök maaşı düşük kalan
03:10emeklilerin eline geçecek rakamı doğrudan yukarı taşıyabilecek mi bu durum?
03:16Yoksa yine seyyanen taban aylık müdahalesine mi mecbur kalanacak?
03:21Aslında en önemli yapısal sorunlardan birine giriyoruz.
03:24Zaten bunu söylemeden edemeyiz.
03:27Sayın Şimşek aslında güzel bir konuya değindi.
03:29Bahsetti bundan detaylı bir şekilde.
03:31Burada kök maaşı ile en düşük emekli aylık arasındaki fark en önemli kıstas bu.
03:36Vatandaşın eline geçen para ile sistemde hesaplanan gerçek emekli aylığı her zaman aynı olmuyor.
03:42En düşük emekli aylığı uygulaması nedeniyle kök maaşı düşük olan emeklinin aylık taban seviyeye tamamlanıyor.
03:49Dolayısıyla yalnızca bahsettiğiniz gibi kök maaşı %10 veya %20 artış yapmak bazı emeklinin cebine aynı oranda artış olarak yansıyamayabiliyor.
04:00Örneğin kök maaşı tamamen örnek veriyorum.
04:0210 bin lira olan bir emeklinin aldığı tutar taban aylık uygulaması ile daha yüksek bir seviyeye tamamlanıyorsa kök maaşı yapılan
04:10artışın fiilen ne kadar karşılık bulacağı ayrıca hesaplanmalı.
04:14Burada vatandaşın baktığı şey matematiksel oran değil hesabına yatan para.
04:19Bu nedenle yapılacak düzenlemede mutlaka taban aylık konusu ele alınmalı.
04:24Sadece yüzde açıklamak ve geçmek yeterli olmuyor.
04:27Çünkü kök maaşın nasıl güncelleneceği, taban aylığın hangi seviyede belirleneceği ve aradaki farkın nasıl korunacağı da açıkça ortaya konmalı.
04:35Çünkü bu açıklamada düzenlemedin bütün emeklileri kapsayacağı ve yaş ile prim gününün dikkate alınacağı ifade edildi.
04:43Öyle hatırlıyorum.
04:44Bence bu yaklaşımın en önemli sınavı düşük aylık alan emekliyi kururken daha fazla prim ödemiş olan emeklinin hakkını da gözetebilmek.
04:52Çünkü burada iki ayrı adaleti aynı anda sağlamak zorundayız.
04:56Ki muhtemelen bu şekilde olacağını temenni ediyorum.
04:59Çalışmalar da bu şekilde diye duyuyoruz ama hiçbir emekli insanca yaşam standartının altında bir gelire mahkum edilmemeli.
05:06Sağ olsun bununla ilgili de çalışmalar yapılıyor.
05:08Yıllarca daha yüksek prim ödeyen vatandaş da bunun karşılığını emekli ayında görebilmeli ama Sayın Yayal Bey.
05:14Sayın Hocam şöyle bir senaryo düşündüğümüzde ne olur acaba bunu da merak ediyorum.
05:19Şimdi baktığımızda düzenlemenin bütçe görüşmelerinin hemen ardından Aralık ayında meclis gündemine taşınması bekleniyor.
05:26Bunu belirtelim.
05:27Şimdi bu zamanlama kuşkusuz milyonlarca emeklimizin Ocak ayına sürpriz bir ek iyileştirme umuduyla girmesine neden oluyor diyebiliriz.
05:35Peki siyasi iradenin bu baskıyı göstererek masadaki iki formülden seyyanen veya refah payı hangisini tercih etmesi daha olası?
05:45Burada benim beklentim tek bir seçeneğin tercih edilmesinden ziyade refah payı ve seyyanen yani iyileştirmenin birlikte değerlendirebildiği bir modelin ortaya
05:55çıkmasıdır.
05:55Yani ben öyle olmasını temenni ederim.
05:57Çünkü bu iki uygulama Yayal Bey aslında işlevleri birbirinin o kadar farklı ki.
06:02Yani refah payı enflasyonun karşısında emeklinin alım gücünü desteklemeye amaçlar.
06:08Seyyanen zam ise özellikle düşük aylık alan emeklilerde gelir seviyesini doğrudan yükseltmek için kullanılabilir.
06:16Şimdi sadece oranslar artış yapılırsa maaşı yüksek olan emekli daha fazlalıklarda artış alırken düşük maaşları alan emekli de geçim sorunu
06:24devam edebilir.
06:25Bu nedenle tabii ki benim önerim taban gelir güvencesiyle prim ve kazanç esaslı artışın birlikte tasarlanmıştır.
06:33Şimdi Sayın Bakan Mehmet Şimşek 6 Kasım'daki bu açıklamada şu açıdan önemli.
06:39Düzenlemenin bütün emekleri kapsayacağı ifadesi kullanıldı.
06:42Çok kıymetli çok değerli.
06:44Yani yaş ve prim ödeme gün sayısına göre farklılaşabileceği seyyanen artışla da bu kriterlerin gözetebileceği ifade edildi.
06:52Yani çalışmanın aralık ayında tamamlanması beklendi.
06:56Bu da aslında kısa bir süre çok uzun bir süre değil.
06:58Yani dolayısıyla aralık ayındaki çalışma yalnızca ne kadar zam yapılacağı açısından değil nasıl bir sistem kurulacağı açısından da önemli.
07:06Ben emeklilerin beklentisinin karşılanması gerektiğini düşünüyorum herkes gibi.
07:10Ancak bunu yaparken de bütçe disiplini ve sistemin uzun vadeli yani sürdürülebilirliği korumak çok önemli.
07:17Bunun yolu da sizin de bahsettiğiniz gibi aslında aynı formülü kullanmak değil ihtiyaç, prim, gelir düzeni birlikte değerlendiren adil bir
07:27model oluşturmaktır.
07:28Peki o adil modeli oluştururken diyelim ki eğer yüksek prim ödeyen emeklinin kök maaşıyla taban aylık alanların maaşı birbirine yaklaşmaya
07:38devam ederse prim ödeme birinci setelenir mi?
07:41Kulüslerde konuşulan bu yeni formüller ışığında prim maaş adaletini yeniden tesis edecek kademeli bir düzenleme içeriyor mu Sayın Hocam?
07:52Ya ya ya bence bu konu emeklilik sisteminin geleceği açısından böyle önemli.
07:56Ne kadar güzel bir şeyden bahsettiniz.
07:57Yani sosyal güvenlik sisteminde dayanışma kadar ödenen prim ve alınan aylık arasındaki ilişkinin de korunması gerekir.
08:04Yani çok basit bir örnek.
08:05Bir vatandaş düşünün yıllarca çalışmış 25-30 sene çalışmış daha yüksek ücret üzerinden prim ödemiş belki 7000-8000 gün prim
08:14yatırmış.
08:14Başka bir vatandaş daha düşük bir kazanç üzerinden ve daha az prim gün ödeyerek emekli olmuş.
08:20Elbette istisnasız koşulsuz her iki vatandaşın insanca yaşaması gerekir.
08:25Ancak bu iki kişinin yani bu iki emeklinin aylıklar arasında da hiçbir anlamlı fark kalmaması sistemin adalet algısında zedeler.
08:34Yani örnek veriyorum bürüt maaştan maaş alan ve özel sektörde çalışan kişilerin işte bürüt maaşındaki kesintileri biliyoruz.
08:42Yani çünkü vatandaş şu soruyu sormaya başlar.
08:45Ben neden daha yüksek prim ödedim?
08:47Ben bunun karşılığını neden göremiyorum?
08:49Bu soru çok önemli.
08:50Sosyal güvenlik sistemi yalnızca bugünün emeklisine ödeme yapan bir mekanizma değil ki.
08:55Aynı zamanda çalışanların da geleceğe ilişkin güvenini ayakta tutmak zorundadır.
09:00Benim önerim çok uzatmadan ez cümle üç katmanda bir sistem.
09:04Yani birinci katmanda bütün emekler için insanca yaşamayı sağlayacak bir taban aylık güvencesi.
09:09İkinci katmanda kişinin ödediği prim, prime esas kazancı ve çalışma süresini dikkate alarak hak ettiği emekli aylığı korumak.
09:16Yani daha fazla prim ödeyen daha uzun süre çalışan vatandaş bunun karşılığını alacak.
09:20Üçüncü katmanda düşük aylık alan emeklilere sosyal destek mekanizmaları devreye girerek böylece sosyal devletin koruyucu gücünde, koruyucu rolünde yerine getirirken
09:30prim öde ve motivasyon da ortadan kaldırılır.
09:33Son bir iki dakikamız kaldı.
09:35Son olarak da askeri ücretlileri nasıl bir gelecek bekliyor?
09:40Askeri ücrete ekzam gelecek mi?
09:42Alım gücü daha da mı artacak?
09:43Yoksa maaş artacak ama alım gücü yine dengeli mi gidecek?
09:48Ne zaman askeri ücrete zam yapılmalı mı diye bir soru geldiğinde birçok ekonomistteki cevap askeri ücrete zam yapılmamalı, enflasyon artar
09:58vesaire diye bir cevap var.
09:59Kesinlikle bunun tam tersini düşünüyorum.
10:02Askeri ücret meselesi yalnızca Aralık ayında açıklanacak bir rakama indirgememek gerekiyor.
10:07Yani 28 bin lira bir askeri ücret var.
10:11Bugün vatandaşın temel sorusu şu bu ücretle kira ödenebiliyor mu, mutfak alışverişi yapılabiliyor mu?
10:17Bence kesinlikle zam yapılmalı, ara zam yapılmalı, nominal ücret artış alım gücünü yükseltmeye yetecek bir artış olmalı.
10:24Ama şunu da düşünmek gerekiyor.
10:26Yani örneğin maaşınızda %30 zam yapıldı askeri ücrete.
10:29Aynı dönemde temel tüketim harcamanızda %35 artmışsa kağıt üzerine zam almışsınızdır.
10:34Burada vergisel özellikle askeri ücret alan çalışanlar için vergisel bir takım avantajlar da yapılabilir.
10:41Burada özellikle ücretlerin gelir vergisi dilimleri nedeniyle yıl içerisinde net ücretlerin erinmesi ciddi bir sürü.
10:49Bunun ortadan kaldıracak bir takım teşvikler yapılabilir.
10:52Bence en önemli nokta toplumun büyük bir kesimi için fiilen genel ücret haline getirilmeli.
10:58Yani insanlar yıllarca deneyim kazanıyorlar, meslek öğreniyorlar, sorumluluk alıyorlar ama buna rağmen ücret sıkıntısında askeri ücretin biraz üstüne sıkışıyorsa orada
11:06bir ücret politikası sorunu oluşuyor.
11:08Buna da bir çözüm bulunabilir.
11:10Yani maaşın rakamı büyüyebilir ama hayat küçülmemelidir.
11:13Ama yine ilk baştaki soruya gelirsek askeri ücrete en yakın zamanda zam yapılmalıdır.
11:19Enflasyon anlamında bunun mutlaka bir promotör domino etkisi olabilir ama çok küçük bir etki olacaktır.
11:24Şu anki en önemli şey askeri ücretle yaşayan vatandaşın bir an önce elini rahatlatmak.
11:29Benim şahsi kanaatim de bunlar.
11:31Sayın Umar, bilgileri rafin ettiniz ve çiz bir şekilde anlattınız.
11:35Katkılarınızdan dolayı çok teşekkür ediyorum.
11:37Ben teşekkür ederim. İyi yayınlar.
11:38Çok sağ olun.
11:40Değerli izleyicilerimiz, ekonomi ajandasını bu noktada sonlandırıyoruz.
11:43Saatlerimiz 17.30'u gösterdiğinde iş ve ekonomi bülteniyle yeniden birlikte olacağız.
11:52İzlediğiniz için teşekkür ederim.