#KuyaKimAnoNa? Express (Oct. 20-24): Super El Niño-ready?; Inanod na baby dugong; Tumor sa pagve-vape?; Bukangi the shark; Patay na tarsier sa kalsada

GMA News

24 Oras is GMA Network’s flagship newscast, anchored by Mel Tiangco, Vicky Morales and Emil Sumangil. It airs on GMA-7 Mondays to Fridays at 6:30 PM (PHL Time) and on weekends at 5:30 PM. For more videos from 24 Oras, visit http://www.gmanews.tv/24oras.  #GMANews #SerbisyongTotoo #BreakingNews Watch the latest news stories from GMA Network's trusted news programs on the GMA Play app. Download now on Google Play and App Store. Also available on GMANetwork.com/GMAPlay and Android TVs! GMA Network promotes healthy debate and conversation online. Any abusive language that does not facilitate productive discourse will be blocked from this post. For more updates, visit this link: https://www.youtube.com/playlist?list=PLCpdvYcv59AjcPwb7dvUt3oCLasY96Dta For live updates and highlights, click here: https://www.youtube.com/playlist?list=PLCpdvYcv59AiKdYH_GDSU7sBgfc7Cd1de Breaking news and stories from the Philippines and abroad: GMA News Portal: http://www.gmanews.tv YouTube: https://www.youtube.com/@gmanews2026 Facebook: http://www.facebook.com/gmanews TikTok: https://www.tiktok.com/@gmanews Twitter: http://www.twitter.com/gmanews Instagram: http://www.instagram.com/gmanews GMA Network Kapuso programs on GMA Pinoy TV: https://gmapinoytv.com/subscribe

Transcript

00:05Good evening, Mr. Kapuso.

00:07I'm Kuya Kim, who will give you a trivia behind the trending news.

00:11It's a family's effect on the Super El Niño in the world.

00:16So for a long time, they're looking for a solution for DIY or do-it-yourself.

00:22Let's watch their bright ideas.

00:28Ang mainit na balita tungkol sa epekto ng Super El Niño,

00:31tanas daw ngayon ng Paminali Jim, dito sa kanilang bayan sa Natividad Nueva Ecija.

00:37Yung singaw ng init ng bubong si Reyes, sobrang init pagka pupunta na sa kwarto.

00:42Kaya to beat the heat, si Jim, pumara-paraan.

00:45Ayun yun guys, sprinkler tayo guys sa bubong.

00:48Nag-install siya ng water sprinkler sa kanilang bubong.

00:51Ayan siya guys, nababasa niya na yung buong bahay.

00:54Ang nawawalay init ng bubong, kaya yung singaw niya doon sa ilalim guys,

00:57or doon sa loob ng bahay, eh malamig na din.

00:59Napaka-press ko guys sa bahay nito.

01:01Sa loob ng bahay, press ko na kahit guys wala kayong kisam eh.

01:04Ang ideyang ito ni Jim, inspired daw sa isang video na napanood niya online.

01:08Nakakita kasi ko sa online talaga ng sprinkler sa bubong,

01:12pero direct siya sa poset.

01:13Ang kanyang setup, DIY or do-it-yourself lang.

01:17Ang gamit nila dito, hose, sprinkler, at submersible pump.

01:25At ang kanyang setup, hindi raw aksaya sa tubig at takaw sa kuryente.

01:40Habang ang sprinkler at pump naman, pinapaganan ang mismong init mula sa araw.

01:45Nakakabit kasi ito sa kanyang solar panels.

01:47Safe siya talaga. Meron naman siya mga breaker at kompleto siya ng gamit.

01:51Ang tanong, effective naman kaya ang kanyang bright idea?

01:54Talaga naman pump-press ko sir sa bahay.

01:56Kasi nga yung nawala, yung sobrang init na singaw ng bubong.

01:59Ang Elmenyo ay isang natural climate phenomenon

02:02kung saan masumiinit kaya sa karamiwan ng tubig sa gitna

02:04at silangang bahagi ng karagatang Pasipiko.

02:07Dahil dito, nagbabagong garaw ng hangin, ulap at pagulan

02:10sa ibang-ibang panig ng mundo, kabilang ang Pilipinas.

02:14Super Elmenyo naman ang tawag sa isang napakalakas na Elmenyo.

02:17Dahil sa matinding pag-init na ito,

02:19maaaring mas malaki ang maging pagbabago sa mga pattern ng panahon

02:22na maaaring magdulot na mas mainit na panahon at mas kaunting pagulan.

02:26Ang naranasan pa lang natin ngayon is yung tinatawag na strong Elmenyo.

02:30Strong to very strong Elmenyo ay present in the tropical Pacific.

02:35So doon po nagaganap yung unusual warming.

02:37Nagpa-plactuate na po yung pag-init ng temperatura ng karagatan

02:41into very strong Elmenyo.

02:43So patungo po tayo doon.

02:45So ngayon, ang nangyayari po sa atin ay yung impact po nito

02:49ay nagkakaroon na po ng mga areas na merong pong dry condition,

02:53dry spell at drought.

02:55Ang pagkabit ni Jim ng water sprinkler sa kanilang bubong

02:57is raw sa mga paraan para maibsa ng init na dala ng Super Elmenyo.

03:01Very effective siya yung mga misting facilities na tinatawag natin

03:05kasi pwede ito makapagpalamig or makapagpababa ng ating temperature.

03:09Sure, lalong-lalong na pati yung tinatawag natin yung humidity or alinsangan.

03:14Also, nakakatulong din siya sa mga fire suppression.

03:17Pero hindi lang daw itong diskarte para paghandaan ang epekto ng Super Elmenyo.

03:20Ano ba ba ang pwede natin gawin para tayo'y maging Super Elmenyo ready?

03:24Kuya King, ano na?

03:29Sa inaasahang Super Elmenyo, pinakaprioridad ang tubig.

03:33Kaya King may sapat na supply ng tubig natatagal ng isang linggo.

03:37Mag-imbak ng sapat na pagkain gaya ng mga canned goods, bigas, biskwit

03:41at iba pang ready-to-eat na pagkain.

03:43Maganda rin ang mga power bank, di bateryang ilaw at radyo,

03:46portable fan sakali magkaroon ng power interruptions.

03:49Ang pananggalang sa init, gamot at first aid kit.

03:53I-check din ang mga linya ng kuryente, LPG at iba pang wiring para maiwasan ang sunog.

03:57Higit sa lahat, huwag magpanikbay.

04:00Ang Elmenyo ay isang climate pattern at di pare-pareho ang epekto depende sa lugar.

04:05Samantala, para malaman ng trino sa likod ng viral na balita,

04:07ipost o i-comment lang, hashtag Kuya Kim, ano na?

04:11Laging tandaan, kimportante ang may alam.

04:13Ako po si Kuya Kim at sagot ko kayo 24 horas.

04:19Dumagsa ang mga residente.

04:20Sa dalampasigan ng Maguindanao del Norte, may inanod kasing dugong doon.

04:27Kamusta kaya ang kanyang lagay?

04:29Lalo na juvenile o bata pa ang dugong.

04:32Kuya Kim, ano na?

04:38Nagkagulo ka makailan ng mga residente ng Datu Blas Sinsuat sa Maguindanao del Norte.

04:43Hoy, grabe!

04:45Nang sa kanilang dalampasigan, may inanod na dugong.

04:50Ang dugong na juvenile o bata pa, nasa 20 kilos daw ang bigat at isang metro ang haba.

04:59Kwento ni Kenzar, posibleng kaya raw napadpad ang dugong sa kanilang lugar dahil sa sama ng panahon.

05:04Sa gabi kasi, sir, ito sa amin nag-ulog at nag-gidlat.

05:08Pagkakinawukasan, nakadagsa yung dugong.

05:11Ang insidente pinagbigay alam daw agad sa BLGU o Barangay Local Government Unit.

05:16Kaya agad itong nasa kaluluhan at ligtas na naibalik sa lao.

05:24Ang dugong sa Datu Blas Sinsuat.

05:26Maparad pa raw kung tutuusin.

05:28Dito ang mga nakarambuan kasi, may surge o sunod-sunod ang mga naitalang kaso ng dugong death sa Pilipinas.

05:34Dito lang Abril, 6 napatay na dugong ang naulat sa bansa.

05:38Apat sa mga ito, inanod sa mga bayan ng Lupon, Baganga, Boston at Taragona sa probinsya ng Davao Oriental.

05:45May tigi isang kaso naman sa Sultan Kudrat at Koron, Palawan.

05:49At itilang daw sa Pilipinas nangyayari ito.

05:51May mga namatay din kasing dugong nitong Abril sa Panga, Thailand at Kaselok, Papua New Guinea.

05:56Ayon sa marine biologist at proprietor ng Dibon Collector Museum na si Dr. Darrell Dean Blatsley.

06:02Ang sunod-sunod na kaso ng mga namamatay na dugong nakakaalarma.

06:05By international standards, if you lose 5% of your existing dugong population, that will take 50 to 60 years

06:13to recover.

06:14That is very alarming because it's not just the big breeders, babies, it's all of them.

06:19Ang nakakabahala pa raw, sa ilang parte ng Timog Silangang Asya, ang mga dugong, hindi lang basta threatened, kundi unti

06:26-unti na raw nawawala.

06:27Just this year alone, from the data we've been able to recover, there's been an estimate that there's probably at

06:33least 10 dugongs this year alone throughout the Philippines.

06:37Pero bakit nga ba may search ng mga dugong deaths sa ating mga karagatan?

06:40The farming agricultural runoff will cause the red tide, it will cause algae blooms.

06:45It is basically destroying the habitat of the dugong, the seagrasses.

06:48Then you have more boating, more coastal highways being put in.

06:51It disrupts everything that they're living.

06:54Napakahalag raw maprotektahan natin ang mga marine mammals na ito.

06:57Lalo't napakalaki ng papel na kanilang ginagampanan sa ating karagatan.

07:00Dugongs are basically the herbivores of the ocean.

07:04They're keeping the seagrass at healthy levels.

07:05The seagrass is also home for turtles for weekends.

07:09It's one giant circle that if you remove one key animal, it messes up the whole ecosystem.

07:15Laging tandaan, kimportante ang may alam.

07:17Ako po si Kuya Kim at sagot ko kayo 24 oras.

07:22Magandang gabi mga kapuso.

07:24Ako po ang inyong Kuya Kim, magbibigay sa inyo ng trivia sa likod ng mga trending na balita.

07:28Tila nag-grant ka makailan sa social media ang American singer-actress na si Selena Gomez

07:32tukol sa masamang epekto sa kanya ng vaping.

07:34Dito naman sa Pilipinas, may ibubuga ang isang grupo ng mga scientist

07:38na napag-alamang, gaya ng sigarilyo, may tumorogenic effect

07:43o nakaka-trigger dito ng tumor sa baga ang pagbibigay.

07:48It's so stupid and...

07:50Sa video nito na pinost ng American singer-actress na si Selena Gomez,

07:54itong October 18, meron siyang nilahan.

07:57It's changed my voice.

07:59So if you guys don't like listening to my voice, that's totally understandable.

08:03I don't mind.

08:03Nagbago ro kasi ang kanyang boses, lal sa paggamit ng vape o e-sigarette.

08:07I'm not gonna be able to change my voice.

08:10I vaped nicotine a lot.

08:12Nicotine is so hard to quit.

08:15And I think I just wanted to say, if you're going through it,

08:18or if you're even trying to vape, it's just not worth it.

08:22Ang vape o e-sigarette na isang debateryang device na gumagamit ng e-liquid

08:26na kadalas na naglalaman ng nicotine flavoring at kemikal para gawing inhaled aerosol.

08:30Na-invento ito sa Beijing, China noong 2003 ng Chinese pharmacist na si Hon Lik

08:35matapos mamatayan ng ama dahil sa lung cancer.

08:38Maraming naniniwala na safer alternative ang vape kumpara sa sigarilyo ang gawa sa tobako.

08:42Pero may paalala dito mga eksperto sa nilathalang pag-aaral ng isang grupo

08:46mula sa National Institute of Molecular Biology and Biotechnology ng UP Diliman.

08:50Lumalabas na ang vaping ay nakakatrigger di umano

08:52ng tumorogenic o tumor-like effect sa baga ng tao.

08:56Ayon kay Dr. Reynaldo Garcia,

08:57inimbestigahan daw ng kanilang grupo kung paano nakaka-impact ang paggamit ng vape

09:01sa cancer-related cellular processes.

09:04Nagfocus daw ang pag-aaral ng kanilang grupo sa isang molecule na madalas i-ugnay sa vape,

09:08ang Vape Associated LNCRNA Transcript 1 o VALT1.

09:12Kinumpara nila ang epekto rito sa epekto ng usok mula sa sigarilyo.

09:15Sa una naming paper, yung cigarette smoke,

09:18dahil naninigarilyo ka, tataas yung level.

09:21Imbis na mamatay sana yung cancer cells at hindi ka magkaroon ng cancer,

09:24binubuhay niya yung mga sira na cell.

09:26At matapos ang mabusising pag-aaral sa VALT1,

09:29napag-alaman nila ang pag-vivape, maaari daw magresulta ng parehong pattern.

09:33Ina-insure din daw kasi nito ang survival ng cancer cells na na-damage ng e-cigarette smoke.

09:37Yung VALT1, parang ganun din yung epekto.

09:40Parang it's a paradox ba?

09:41Imbisa na na hindi tayo magka-cancer,

09:43e yung VALT1, kaya ang linisin yung cells to ensure the survival of potentially tumorigenic and later on carcinogenic na

09:51cells.

09:51Itong sa vaping, hindi niya necessarily sisirain yung DNA, unlike cigarette smoke.

09:57Pero kaya pa rin niyang mag-cost ng tumorigenesis or even carcinogenesis.

10:01They don't necessarily work in the same way.

10:04Importante yung konsepto ng time delay.

10:06Mahirap na i-claim mo kaagad that it will eventually lead to cancer.

10:09Ang vape, kailan lang yan.

10:11So walang enough basis to claim na magiging cancer talaga.

10:15Although may nakikita na kami at the cellular and molecular level.

10:18Careful lang kami sa paggamit ng termino.

10:20Pero giit ng grupo, kailangan pa rin ang mas palalimang pag-aaral

10:22para mas lalong maintindihan ang long-term effects ng t-cigarettes

10:25at kung paano ito nakakakontribute sa pag-develop ng cancer.

10:29Meron pa kaming further studies.

10:30Ito kasing long non-coding RNA na ito na associated sa vaping

10:34is classified as a potential oncogene.

10:37Kasi nga, yung level niya tumaas.

10:39Meron ding tinatawag na tumor suppressors.

10:42Sila naman yung tumutulong sana sa cells natin to counter yung pag-form ng tumors.

10:47Pero sa kabila ng masasabang epekto ng paninigarilyo,

10:49bakit ang ilang mga smokers nahihirapang tigilan ito?

10:53Kuya Kim, ano na?

10:57Ang mga sigarilyo merong nicotine, isang kemikal na nakukuha sa tobako.

11:02Kahit ito makarating sa utang sa loob lang ng 10 seconds matapos malanghap.

11:06Natitrigger nito ang dopamine o yung feel-good kemikal sa ating utang.

11:10Pati adrenaline na siyang gumagawa ng mabilis at pansamantalang pleasure,

11:14pagkakalma at focus.

11:15Mabilis itong nawawala.

11:17Kaya naman, mas nagkakaroon ng urge at isang tao na manigarilyo ulit.

11:21Gayunman, nauna ng sinabi ng Health Department ng Bansa at ng World Health Organization

11:25na hindi talaga ligtas na alternatibo ang vape sa tradisyonal na sigarilyo.

11:30At maliban sa cancer, nariyan din ang banta ng iba pang sakit

11:33gaya ng EVALI o e-cigarette or vaping use,

11:36associated lung injuries, respiratory at cardiovascular diseases,

11:40at adiksyon sa nicotine.

11:42Sa patala, para malaman ng trivia sa likod ng varal na balita,

11:45i-post o i-comment lang.

11:46Hashtag Kuya Kim.

11:47Ano na?

11:48Laging tandaan?

11:51Importante ang may alam.

11:52Ito po si Kuya Kim at sagot po kayo.

11:5524 oras.

11:57Magandang gabi, mga kapuso.

11:59Ako po ang inyong Kuya Kim na magbibigay sa inyo ng trivia

12:01sa likod ng mga trending na balita.

12:03Isang pating ang naging instant celebrity

12:05sa Busan, South Korea nitong nakarambuan.

12:08Pero si Bukangi naligaw pala.

12:10At matapos ng dalawang unsuccessful attempts na maibalik siya sa open sea,

12:14muling nagkasan ang operasyon ng otoridad.

12:16Third time's the charm na nga ba para kay Bukangi.

12:24Nitong September 18,

12:26isang pating ang naligaw sa kanal ng North Port Waterfront Park

12:29sa Busan, South Korea.

12:31Pinangalanan itong Bukangi.

12:32Angus sa pangalan ng port kung saan ito namataan,

12:35kinaaliwan man,

12:36kailangan maibalik si Bukangi sa naturalitong tahanan.

12:39Kaya nung September 29 at October 2,

12:42sinubukang i-guide ng mga otoridad si Bukangi

12:44pabalik sa dagat.

12:46Pero kanilang tangka,

12:47parehong hindi naging matagumpay.

12:49Doon mga panahon yun,

12:50oras na ang kalaban.

12:51Ayon kasi sa mga opisyan ng Busan,

12:53habang tumatagal,

12:54nangihina na raw si Bukangi

12:55dahil ayaw nitong kumain.

12:57Bumaba na rin ang temperatura sa Korea

12:59dahil taglagas na.

13:00Hindi rin daw nakakabuti kay Bukangi

13:02ang mga tinamulitong sugat sa kanyang fin at snout.

13:05Kaya nitong Merkulis,

13:06sinubukan nilang ibalik si Bukangi sa open sea.

13:09Third time's the charm na nga ba?

13:11Kuya, Kuya, Team! Ano na?

13:13Ang mga pating kadalasan nagagawi

13:15sa mga bababaw na parte ng tubig.

13:17Bumanga ng ilog

13:18o iba pang di-pamilyar na lugar

13:19dahil maaari hinahapon nila

13:21ang kanilang prey.

13:22Posible rin natangay sila

13:23ng malakas na current.

13:25Isa pang pwedeng rason,

13:26navigational error.

13:27Karamihan kasi ng mga pating

13:29hindi kayang mag-adapt sa freshwater.

13:31Mabilis din silang

13:31madisorient ng mga environmental stressors.

13:33Kaya ng malakas na underwater noise

13:35kaya sila naliligaw.

13:36Sa madala nitong Merkulis,

13:38opisyal nang kinasa ng otoridad

13:40ang pagpapalaya kay Bukangi.

13:42Nagkabit sila ng lambat

13:43sa mga floating platform

13:44at sa mga diver

13:45para manavigate ang underwater terrain

13:47at iba-ibang lalim ng kanal.

13:49Dito ginaid ng lambat si Bukangi

13:51patungo sa direksyon ng dagat

13:52para din matiyak

13:53na hindi na siyang lumangoy

13:54pabalik sa kanal

13:55at ilang saglit lang.

13:57Si Bukangi,

13:59tagumpay nang nakabalik sa open sea

14:00matapos ng isang buwan.

14:03Pero nitong Webes,

14:04may ulat na lumangoy daw muli

14:05si Bukangi

14:06sa ilalim ng isa

14:07sa mga net na ininstall

14:08ng mga otoridad.

14:09Kaya biruksan ng mga opisyal

14:10ang outer net

14:11at ang mga harang

14:12sa pag-asang lumangoy ulit

14:13ng pating pabalik sa dagat.

14:16Alam niya ba

14:16kung anong klaseng pating si Bukangi?

14:23Ayon sa National Institute of Fisheries

14:25Science ng South Korea,

14:26si Bukangi ay isang

14:27female dusky shark

14:29o karcharino sa obscurus.

14:30May haba siyang 3 metro,

14:32halos 10 talampakan.

14:34Alam niyo ba

14:34ng isa sa mga dusky shark

14:35sa slowest growing

14:37at latest maturing

14:38na pating sa buong mundo?

14:40Magiging adult na nga mga ito

14:41patungong 20 years old.

14:43Sila ay mga generalist

14:44apex predators

14:45na mga tropical

14:45at mainit na katubigan.

14:47At ayon sa

14:48IUCN red list,

14:49ang migratory shark na ito

14:51ay classified na

14:51bilang endangered

14:53dahil sa kanilang

14:54mababang reproductive rate.

14:56Samantala,

14:57para malaman ng trivia

14:57sa likod ng viral na balita,

14:58ay post o ay comment lang

14:59hashtag Kuya Kim.

15:01Ano na?

15:02Laging tandaan,

15:03kimportante ang may alam.

15:04Ako po si Kuya Kim

15:05at sabot ko kayo

15:0624 horas.

15:09Nabahalang isang taga-samar

15:10sa nakita niyang

15:11patay sa kalsada.

15:13Isang tarsier

15:14na near-threatened species

15:15pa man din sa Pilipinas.

15:17Ano kaya nangyari sa kanya?

15:19Kuya Kim,

15:20ano na?

15:23Nanlaki raw ang mga mata

15:24ng social worker

15:25na si Abyser

15:26sa pinadalang video

15:27ng isang kaibigan.

15:28Dito makikita

15:29isang bala

15:30ng buhay na tarsier

15:31na nakahandusay

15:33sa isang kalsada

15:33sa kanilang bayan

15:35sa Kalbayog City

15:35sa Samara.

15:36Nasa sa akin yun

15:37ng kaibigan kong runner.

15:38Nalungkot talaga kami

15:39kasi nga,

15:40yung tarsier

15:40is one of our favorite

15:41animals din po.

15:43Yung iba nga,

15:44pumunta mo ng bowl

15:45para lang makakita

15:46ng tarsier.

15:47Tapos,

15:47malalaman namin

15:48dito sa Kalbayog

15:49na marami palang tarsier.

15:51Hinala ni Abyser,

15:52ang kinamatay ng tarsier

15:54ang matinding ingay

15:55sa lugar.

15:56Yung mga tarsiers

15:56na apektoan ng ingay

15:58ng chainsaw sa area

15:59kasi at that time,

16:00yung unang sinad nila

16:01na maraming nagpuputol

16:02ng coconut tree

16:04or lumber.

16:05At ang kinababahala

16:06pa rin niya,

16:07hindi itong unang beses

16:08na may namatang

16:08patay na tarsier

16:09sa kanilang bayan.

16:10This year din,

16:11during sa morning run nila,

16:13may nakita rin po silang

16:16magu

16:17o tarsier

16:18sa same area din.

16:20Patay na rin.

16:21Kaya si Abyser

16:22nagdesisyong ipost

16:23ang natanggap na picture

16:25ng patay na tarsier online.

16:26Yung purpose kasi

16:27ng post is

16:28mag-raise sana

16:29ng awareness,

16:29sana mapotektahan din

16:30yung tarsier

16:31lala dito sa Kalbayog.

16:33Pero bakit nga ba

16:34napaka-sensitibo

16:34ng mga tarsier

16:35sa ingay?

16:36Kuya Kim,

16:37ano na?

16:38Highly sensitive

16:39ang mga tarsier.

16:40Kamilang sa kanila

16:41mga stressor

16:42ang matinding liwanan,

16:43human contact

16:44at syempre,

16:45matinding ingay.

16:46At ang mga stressor na ito

16:47maaaring mag-cost

16:48ang anxiety

16:48sa mga tarsier.

16:50Kapag sila'y na-trigger,

16:51naudyok sila

16:52nasaktan ang kanila

16:53sarili.

16:53Kaya para maprotektahan

16:55ang isa pa man din

16:55sa tinuturing

16:56na oldest primate

16:57sa mundo,

16:58huwag silang hawakan

16:59at stormuhin.

17:01Huwag din silang hulihin

17:02o gawing alagang hayop.

17:03At higit sa lahat,

17:04makalagaan natin

17:05ang kanila tirahan.

17:06Huwag natin kalbuhin

17:07ang mga kagubatan

17:08at huwag putuli

17:09ng mga punong

17:09nagsisirbing kanlugan.

17:11Laging tandaan,

17:13kimportante ang may alap.

17:14Ako po si Kuya Kim,

17:15at sagot ko kayo,

17:1624 oras.

17:20PYM JBZ

Category

Transcript

Recommended