00:00Bilimin en eski, en çok tartışılan ve dürüst olmak gerekirse en ilginç bulmacalarından birine hoş geldiniz.
00:06Bugün masadaki büyük sorumuz şu, kadınlar neden erkeklerden daha uzun yaşıyor?
00:10Hani bu bir efsane ya da tesadüf falan değil, doğrudan biyoloji, tarih, evrim ve elimizdeki sert verilerle kanıtlanmış evrensel bir
00:18gerçek.
00:19Hazırsanız lafı hiç uzatmadan verilerin rehberliğinde bu gizemi adım adım çözmeye başlayalım.
00:25Pekala, hadi bu konunun tam kalbine inelim.
00:27Bütün bu hikayenin başlangıç noktası son derece basit ama bir o kadar da çarpıcı bir sayı.
00:335 yıl.
00:34Evet, küresel ortalamalara şöyle bir baktığımızda, eğer bir kadınsanız, erkek kardeşlerinizden ya da partnerinizden ortalama 5 yıl daha uzun yaşamanız
00:43kuvvetle muhtemel.
00:44Peki ama bu 5 yıllık fark dünyanın her yerinde aynı mı?
00:47Yoksa coğrafyanın bu işin içinde bir parmağı olabilir mi?
00:50İşte tam da burada, veriler dramatik bir şekilde değişiyor.
00:54Oxford Nüfus Yaşlanması Enstitüsü'nden Profesör Sarah Harper'ın da işaret ettiği gibi, coğrafya oyunu tamamen değiştiriyor.
01:01Mesela Rusya, Ukrayna veya Vietnam gibi ülkelere baktığınızda, kadınlar erkeklere neredeyse 10 yıl gibi devasa bir fark atıyor.
01:09Ama Nijerya gibi ülkelere gittiğinizde bu farkın neredeyse sıfıra indiğini görüyoruz.
01:14Düşünsenize, böylesine büyük dalgalanmaların arkasında sadece biyoloji olamaz değil mi?
01:19Bu durum bizi bu araştırmadaki ilk büyük şüphelimize götürüyor.
01:22Birinci şüphelimiz sosyal davyanışlar ve riskler.
01:26Dışsel faktörlere baktığımızda erkekler arasında çok daha yaygın olan bazı riskler hemen göze çarpıyor.
01:33Sigara ve alkol tüketimi, sağlıksız beslenme alışkanlıkları, hatta tehlikeli iş kollarında daha fazla çalışmak gibi.
01:40Üstelik trafik kazaları ve şiddet kaynaklı ölümler de istatistiksel olarak erkeklerde çok daha yüksek.
01:46Bir de küçük ama cidden çok ilginç bir detay var.
01:50Erkeklerin kendi başlarına doktora gitme olasılıkları genelde çok düşük.
01:53Ama evli erkeklerin istatistiksel olarak hafif bir yaşam avantajı var.
01:58Neden mi?
01:58Çünkü genelde partnerleri onları bir şekilde o doktora gitmeyi ikna ediyor.
02:02Toplumsal davranışları değiştirmenin insan ömrünü nasıl etkilediğini görmek için Birleşik Krallık verilerine bakmak yeterli.
02:101960'larda erkekler arasında sigara içme oranları adeta zirvedeydi.
02:15Ancak 70'lerde başlayan o agresif sigara karşıtı kampanyalar meyvesini vermeye başlayınca erkek ölümlerindeki artış inanılmaz bir hızla düştü.
02:24O dönemde cinsiyetler arası bu ölüm oranı farkı dramatik bir biçimde daraldı.
02:29Yine de uzmanlar uyarıyor.
02:30Alışkanlıklarımız kusursuz hale gelse bile biyolojik gerçekleri tamamen denklemden çıkaramayız.
02:37Bu da bizi ikinci şüphelimize getiriyor.
02:39Vücudumuz ve hormonlarımız.
02:42Karşınızda kadınların o muazzam biyolojik kalkanı, östrojen.
02:46Valencia Üniversitesi'nden fizyolog Prof. Consuelo Borras,
02:50östrojenin vücudu kelimenin tam anlamıyla bir zıh gibi koruduğunu söylüyor.
02:54Kolesterol seviyelerini kontrol etmek, bağışıklık sistemini dengelemek, kemik sağlığını korumak saymakla bitmiyor.
03:00Ama asıl etkileyici olan kısmı şu.
03:02Östrojen, hücrelerde birikip yaşlanmayı hızlandıran o zararlı serbest radikalleri etkisiz hale getiren mükemmel bir antioksidan işlevi görüyor.
03:10Yani buradaki asıl can alıcı nokta, menopoz dönemi ve o dönemin getirdiği büyük değişimler.
03:16Prof. Borass'ın bu sözü, östrojen kalkanının aslında ne kadar hayati olduğunu çok net özetliyor.
03:23O koruma ortadan kalktığında, yaşlanma süreçleri ve kemik erimesi gibi riskler hızla artıyor.
03:28Ne mutlu ki, günümüzde erken dönemde uygulanan hormon tedavileriyle bu funksiyonların bir kısmı geri kazanılabiliyor.
03:35İyi de, hikayenin diğer tarafı ne olacak? Yani erkekler ve o meşhur hormonları, testosteron ne durumda?
03:42Şimdi, bu kısımdaki verilerde gerçekten çok ama çok ilginç bir durum var.
03:47Karşımızda, modern tıbbın değil, tarihin tozlu raflarından çıkıp gelen, biraz sıra dışı ve açıkçası biraz da şok edici bir anomali
03:57duruyor.
03:58Testosteronun insan ömrüne etkisini tam olarak anlamak için, bilim insanları, Kore tarihindeki çok özel bir grubu mercek altına aldılar.
04:07Sonuçlar gerçekten inanılmaz.
04:10Tarihte, hadım edilmiş, yani vücutlarında testosteron üretilmeyen bu özel erkek grubu, kendi dönemlerindeki diğer erkeklerden tam 14 ila 19 yıl
04:19daha uzun yaşamış.
04:21Elbette bu veriler bariz etik sebeplerden dolayı bugün laboratuvarda tekrar edilemez.
04:26Ancak, bazı hayvan deneylerinde de tam olarak aynı sonuçları görüyoruz.
04:30Kısırlaştırılmış erkekler kesinlikle daha uzun yaşıyor.
04:33Görünüşe göre testosteron sadece risk almayı teşvik etmek de kalmıyor, aynı zamanda bedenden çok ciddi bir biyolojik bedel de tahsil
04:41ediyor.
04:42Ve geldik üçüncü şüphelimize.
04:44Evrim ve DNA
04:45Şunu baştan söyleyelim, doğada dişilerin daha uzun yaşadığı tek tür biz değiliz.
04:50Aslanlardan tutun da balinalara, hatta küçücük farelere kadar pek çok memeli de bu kural aynen geçerli.
04:56Fakat tabloya kuşları eklediğimizde işler bir anda tamamen tersine dönüveriyor.
05:01Kuş türlerinde yaşam süresi avantajı genellikle erkeklerde.
05:05Peki ama bu nasıl olabilir?
05:06Max Planck Enstitüsü'nden Dr. Johanna Stark bize o muhteşem aha anını tam burada yaşatıyor.
05:13Bütün mesele aslında kromozomlardaki o dahiyane yedekleme sisteminde bitiyor.
05:18Biliyorsunuz, memelilerde dişiler iki adet X kromozomuna sahip.
05:22Yani genin bir kopyasında mutasyon falan varsa, diğeri hemen yedek olarak devreye girip durumu kurtarıyor.
05:28Erkeklerde ise bir X ve bir Y var, yani hata payı sıfır.
05:33İşin ilginç yanı, kuşlarda bu genetik yedeğe, yani çift Z kromozomuna sahip olanlar erkekler.
05:39Ve bu durum bizi şunu harika bir şekilde kanıtlıyor.
05:42Doğada hayatta kalma sürenizi belirleyen asıl şey, genetik bir yedeğe sahip olup olmamanız.
05:47Kromozomlar harika bir açıklama evet ama hikaye henüz bitmedi.
05:51Çiftleşme sistemleri de evrimsel süreçte çok hayati bir rol oynuyor.
05:55Mesela gorilleri düşünün, rekabetin çok yüksek olduğu, tek eşli olmayan türlerde erkekler uzun yaşamak yerine bütün enerjilerini o devasa vücutları
06:05veya dev boynuzları inşa etmeye harcıyorlar.
06:07Ama tek eşli türlere baktığımızda, cinsiyetler arasında yaşam süresi açısından öyle göze batan belirgin bir fark göremiyoruz.
06:15Evrimin dişiler için çizdiği bir başka eşsiz yolda annelik.
06:19İnsanlar veya büyük insansı maymunlar gibi uzun yaşayan ve yavrularını büyütmesi yıllar hatta on yıllar alan türleri bir düşünün.
06:26Bu türlerde evrim dişinin daha uzun yaşamasını destekleyecek özel bir strateji geliştirmiş olmalı.
06:32Neden mi? Çünkü bir annenin uzun yaşaması o yavrunun hayatta kalıp yetişkinliğe ulaşabilmesi için kesinlikle kritik bir gereklilik.
06:40Buraya kadar her şey son derece mantıklı geliyor.
06:43Biyolojik korumalar, kromozomal yedekler, evrimsel avantajlar hepsi birleşip kadınların lehine çalışıyor.
06:49Sanki kadınlar genetik yaşam piyangosunu kazanmış gibi görünüyor değil mi?
06:53Ama işte tam burada kocaman bir ters köşe var.
06:56O fazladan kazanılan yıllar her zaman sağlıklı ve kaliteli yıllar anlamına mı geliyor?
07:01Veriler maalesef çok net bir hayır diyor.
07:04Kadınlar daha uzun yaşıyor olabilir ama yaşamları boyunca ölümcül olmayan çok daha fazla hastalıkla mücadele etmek zorunda kalıyor onlar.
07:12Evet, daha güçlü bir bağışıklık sistemine sahip olmak ömrü uzatıyor, bu harika.
07:17Fakat bu durum aynı zamanda vücudun kendi dokularına saldırdığı iltihaplı hastalıklara da zemin hazırlıyor.
07:23Bel ağrıları, bitmek bilmeyen migrenler, depresif bozukluklar ve biraz daha az dayanıklı olan kas iskelet sistemi.
07:29Bunların hepsi aslında o uzun ömrün görünmez bedelleri.
07:34Profesör Sarah Harper'ın işte bu sarsıcı tespiti bütün bu kalite mi, nicelik mi paradopsunu kusursuz bir şekilde özetliyor.
07:42Erkekler biyolojik yapıları ve risk almaya yatkınlıkları sebebiyle ölümle çok daha erken tanışırken,
07:48kadınlar o uzun, fazladan yıllar boyunca hastalıkların yıpratıcı etkilerine çok daha fazla maruz kalıyorlar.
07:55Ama durun, amacımız kesinlikle karanlık bir tablo çizmek değil.
08:00Aksine bu bilgileri kontrolü elimize almak için harika bir fırsat olarak görmeliyiz.
08:05İncelediğimiz tüm uzmanların ortaklaşa altını çizdiği çok önemli bir gerçek var.
08:09Biyoloji bizim kaderimiz falan değildir.
08:11Çevresel faktörler ve kendi aldığımız kararlar bu oyunun kurallarını tamamen yeniden yazabilir.
08:16Doğru beslenme, düzenli egzersiz, kaliteli bir uyku ve stresi yönetebilme becerisi,
08:21bunlar hem erkeklerin yaşam süresini uzatabilir,
08:24hem de kadınların o uzun yıllarını yatakta değil, gerçekten sağlıklı ve enerjik kalarak geçirmesini sağlayabilir.
08:30Ve bu muazzam bilimsel araştırmanın sonuna gelirken, sizi çok kritik bir soruyla baş başa bırakmak istiyorum.
08:37Genetiğiniz, hormonlarınız veya şansınız size fazladan birkaç yıl hediye etmiş olabilir.
08:42Peki siz o ekstra yılların bir hastane odasında değil de sevdiklerinizle dolu dolu keyifle geçmesi için,
08:48yani yaşam kalitenizi artırmak adına tam da bugün neyi değiştiriyorsunuz?
08:53Bu derin konuyu bizimle incelediğiniz için teşekkürler, kendinize ve o kıymetli yıllarınıza çok iyi bakın.
