00:00Pag-unlad at mahigit sa 130,000 high-quality jobs daw ang posibleng maibigay ng planong proyekto na Pax Silica
00:07kapag napaitay po ito sa bansa ayon sa Pangulo.
00:11Ngayon man, ang ilang grupo hindi hukumpinsido eh at mariin po nilang tinututulan yan.
00:18At kaugnay po yan ay makakapanay po natin ang tagapagsalita ng Agham, Advocates of Science and Technology for the People.
00:25Okay, so bakit nakakanoon kayo ng pag-aalinlangan sa proyekto pong Pax Silica?
00:31Actually, tinututulan natin ito kasi doon sa press releases nila at sinasabi nila,
00:36tingin natin hindi ito talaga yung magdadala sa atin sa pag-unlad.
00:40Wala ang nakasulat dito na technology transfer, wala ang nakasulat dito na magiging sa atin yung mga technologies na nandyan.
00:50Tayo ay magpaparenta lang ng lupa, tayo ay pupuntahan nila para iprocess dito yung mga minerals dito,
00:58pero iiwan din naman sa atin yung mga waste.
01:00Kagamit ito ng maraming tubig, gagamit itong maraming kuryente.
01:04Ito ba talaga ang klaseng pag-unlad na gusto natin?
01:07But what about the 130 jobs po na magigenerate from this?
01:10Isn't that something na...
01:11Itong 130,000 jobs na sinasabi nila ay totoo't kasi magtatayo ka ng isang enclave ay meron talaga doon sa
01:21pagagawa nila at pagtatayo nila sa construction phase.
01:25Pero kung AI data centers talaga ang gusto nilang itayo doon, hindi naman marami ang kailangan para magpatakbo ng isang
01:32buong building.
01:34Yun ba ang sinasabi nila na jobs na ika-create nito?
01:39So, kung meron man talaga ang klaseng jobs na gusto natin,
01:43ang gusto natin yung mga jobs na gumagawa ng mga bagay para sa mamamayang Pilipino.
01:48Pero ano ba yung gagawin dito sa Paxilica?
01:51Ito ay gagawa ng mineral processing.
01:54Ilalabas din natin yung final process.
01:56Hindi tayo gagamit at gagawa dito ng chips.
01:58Hindi tayo, yung AI data centers na yan, ay mga processing para sa labas.
02:03So, yung mula sa processing, mula doon sa mineral processing, mula doon sa AI,
02:08hanggang doon sa chips ay hindi naman Pilipino yung at the end na magagamit na ito.
02:13Pero gagawa ho ng chips. Yan ho ang unang naibigay sa ating information.
02:18So, ito ho ba ay may environmental concerns din na dapat isaalang-alang?
02:23Kasi, ang sinasabi nga ho, gagamit ito ng napakaraming tubig at kinakailangan din ng 600,000 megawatts na kuryente.
02:32Actually, 3 gigawatts ang sinasabi ng BCDA na gagamitin ito.
02:38Sa tubig pa lang, actually, yung 60 to 90 million liters per day na sinasabi nila,
02:44kukunin daw nila ito sa ulan at hindi sa groundwater.
02:50Pero kung titignan natin, kung bibilangin natin yung ulan na pupunta doon,
02:59hindi pantay-pantay bawat buwan yung kanilang ulan na pupunta dito,
03:03tapos hindi rin natin maisip kung magtatayo ba sila ng malaking storage ng tubig
03:10para ma-ensure na may tubig tuloy-tuloy sa isang taon dito sa operasyon ng kanilang data centers.
03:17Iba pang usapin kung magma-mineral processing ka dito kasi yung mineral processing mismo ay gagamit ng tubig.
03:24Pero hindi pa rin nila pinag-uusapan yung magiging effluence or yung magiging waste nitong processing nito
03:32kasi hindi yan simple na tubig lang na gagamitin mo sa paglilinis ng bato,
03:37kundi bawat phase na hinahanap mo yung mga rare earths at critical minerals dito
03:42ay gumagamit ng maraming tubig at magkakreate ng waste water na hindi rin naman nila sinasabi kung saan nila itatapon.
03:49So itong mga ito ay may malaking epekto hindi lang doon sa lugar,
03:54kundi doon sa mga adjoining areas kasi pag walang tubig,
03:57sino ba ang una nilang kukuha na hindi kundi yung katabing mga lugar kagaya ng Tarlac.
04:02Okay, so ibig sabihin kung sakasakali hong mailalatag,
04:05sa ngayon hong kasi usapan pa lamang ito,
04:07pero kung may malalatag po sila ng lahat na magiging plano,
04:12even yung pag-dispose po sa waste and everything,
04:15kayo ho ay willing naman makinig at hindi naman talagang sarado po ang inyong isip
04:19because maaaring ito ho ay mag-open din ang opportunities daw sa Pilipinas,
04:23parang sa iba pang mga kumpanya.
04:26Pero nangyari na yung ganito ang promise sa atin noon sa pagpasok natin sa electronics.
04:3340 years ago, pumunta dito ang Intel, Texas Instruments,
04:38nagtayo sila ng mga electronic firms dito.
04:40Ang promise noon ay magiging electronics giant tayo.
04:44Pero pag alis nila, walang naiwan sa atin.
04:46Hindi naiwan sa atin yung kakayahan gumawa nitong mga electronic chips.
04:50Ngayon, ito ang gusto nating sumama dito sa AI,
04:53trust ng US,
04:55ang problema dito,
04:56ang binibigay sa atin na bahagi ay yung bahagi na madumi,
05:02bahagi na hindi naman high-tech,
05:04hindi naman nila binibigay sa atin yung mga extreme UV lithography na technology
05:09na yun yung gumagawa ng chips.
05:11Hindi naman nila ibibigay sa atin yung mga models nila
05:14na ginagamit sa AI ngayon.
05:16Hindi naman nila ibibigay sa atin yung computational power.
05:19Ang binibigay nila sa atin ay yung mga hindi to
05:23at tinututulan mismo ng mga Amerikanal na itayo doon sa kanilang bansa.
05:30But can that be a bargaining chip po on our part
05:33na ibigay sa atin yung technology o ipasa sa atin?
05:37Maganda bang yung panimula yan?
05:38So, nakakapagtaka actually na nire-race natin ito ngayon
05:44pero hindi nire-race ng ating presidente nung sinabi niya sa Sona
05:48hindi nire-race ng BCDA ito at mukhang gusto na nilang matuloy ito
05:54na tayo pa mismo ang magsasabi na
05:57bakit nyo agad-agad na inooohan itong mga ito?
06:01Pakikita natin na bawat bago nilang press release
06:05ay may bini-walk back sila ng mga promises
06:09na sinasabi nila ito ay magdadala ng ganito.
06:11Kasi tingin natin minamadali nila
06:13kasi pumirma lang tayo dito ng December 2025.
06:17Nung April dumalaw dito yung undersecretary ng US
06:21at ngayon parang okay na at sinabi na nga sa Sona ni Presidente
06:26ano pa ba yung puwang na ibinibigay nila
06:29at nagnenegosasyo na sila ngayon dito
06:32at as if bago lang at ngayon lang natin
06:36nasasabi na yung tubig, yung electricity
06:40yung lahat ng mga nire-race natin na concerns
06:42as if ngayon lang nila naririnig.
06:44Dapat sila yung nagsasabi sa atin kung ano to
06:47pero mukhang minamadali lang talaga nila dito.
06:50Okay. Ano ba yung kaibahan ng Pilipinas
06:52kumpara po sa ibang bansa na nakapagtayunan ng
06:54nakikinabang daw sa mga naitayong Paxilica projects?
06:58Actually, wala pang natatayo na Paxilica projects
07:01kasi ito ay isang plano pa lang ng US
07:03at binubun niya ito.
07:04Pero meron mga ilang kagaya ng Indonesia
07:07ay nagkaroon sila ng mineral processing sa kanilang sarili
07:10pero sila sinabi nila na dapat Indonesia nang may-ari
07:13dito yung processing.
07:15Of course, Indonesia also did it with the help of China.
07:18I don't think yun yung gusto dyan natin.
07:21Pero ang kailangan panindigan doon ay
07:25ano ba yung benefit talaga ng Pilipinas
07:28doon sa pag-process, hindi lang ng minerals natin
07:31kundi yung pagtatayo ng sarili nating industrial plant.
07:35Mukhang industrial policy natin ay hinahabol lang nila
07:39doon sa kagustuhan ng US na magkaroon ng supply chain control.
07:44At dahil US na nagdi-dictate, sumusunod lang tayo.
07:48Ang tanong na ay, yun ba talaga yung magdadala sa atin
07:51o uulitin lang ba natin itong nangyari sa atin
07:55sa gaya sa electronics, one of our top experts ngayon
07:58ay electronics pero hindi mura ang electronics dito sa Pilipinas.
08:02So, hindi ko natin kakayanin kung sakasakali on our own
08:05na magkaroon ng manufacturing?
08:07Kaya natin. Kailangan planuhin.
08:09At hindi dapat tayo sunod-sunuran kung ano lang yung gusto
08:12ngayon ng US, paano kung ayaw na niya.
08:14At iwan na rin tayo, kagaya ng ginawa ng Intel,
08:17umalis sila dito.
08:19Kailangan talaga meron tayong sariling independent industrial policy
08:23na tingin ko ay wala ngayon sa kanilang mga plano.
08:26But sinasabi rin nila ito ay magiging paraan din
08:29para hindi tayo maging reliant sa China.
08:32Kasi doon po talaga lahat halos ng bansa ngayon.
08:35Kumuku ka?
08:37Totoo yun.
08:38Pero hindi rin naman kasi tayo yung nagpa-process,
08:40gumagawa ng electronic chips.
08:42Concern siya mainly ng US.
08:44Okay.
08:45Tapos saan, doon tayo bumibili.
08:47At dahil ito yung concern ng US,
08:50dapat sunod-sunod tayo sa gusto niya.
08:53Ngayon, kailangan din talaga natin planuhin
08:55kung saan tayo mag-source ng mga computer chips at iba pa.
08:59Pero nag-agawan base pa ang US at ang China dito.
09:03At ang problema, tayo, agad-agaran tayo na bastang magbigay ng lupa natin,
09:09magbigay ng ating mga kuryente ng tubig at iba pa,
09:13na ang hindi tinitingnan kung may iiwan ba talaga sa atin yung kakayahan na ito.
09:19Doon lang ba tayo sa processing may iwan?
09:21At ano pa ba ang makukuha natin dito sa mga ganitong klaseng deals?
09:26Kung hindi, baka ang may iwan sa atin ay yung mine tailings,
09:30yung processing waste, yung kawala ng tubig at yung kawala ng kuryente.
09:34May legal na hakbang ho ba kayong gagawin tungkol po dito sa Paxilica?
09:38Sa ngayon, ang problema, wala silang nilalabas na detalye.
09:42At ano ang kukwestiyonin mo, kundi yung mga press release nila.
09:46Walang transparency, nagkakagulatan lang tayo sa mga detalye,
09:50binabago nila yung numero every time na magsasalita sila.
09:53So, iyan yung atin, pero ating concern.
09:56At ang ginagawa lang natin ngayon ay yung mga iba't ibang mga grupo
10:01na nagkakaisalaban doon sa Paxilica
10:04at ang pagtingin ay dapat magkaroon tayo ng tunay na sarili nating industrial policy at pag-utla.
10:09Iyan yung pinagsasama-sama natin na kausap ngayon.
10:12Marami pong salamat sa inyo pong oras na ibinahagi sa amin sa Balitanghali.
10:16Marami pong salamat at magandang maga.
10:18Iyan po naman si Agham, spokesperson Dr. Giovanni Tapang.
10:21Susubukan po namin hingan ng pahayag
10:23ang Malacanang at Basis Conversion and Development Agency o BCDA
10:28kaugnay po sa mga sinabi ni Ginuong Tapang.
10:31Outro