00:00Merhabalar arkadaşlar 12 Eylül 1980 darbesinin ardından 45 yıl geçmiş darbenin 45. yıl dönümünde bilmeyen belki yeni nesil gençler olabilir bir darbenin tarihçesini neden olduğunu kısa bir özet yapmak istedim.
00:2512 Eylül 1980 darbesi Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki en önemli etkileri uzun yıllar süren askeri müdahalelerden biridir.
00:38Bu darbe Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından gerçekleştirilmiş ve ülke yönetimi tamamen Türk ordusuna geçmiştir.
00:49Tarih 12 Eylül 1980 darbeyi yapan Türk Silahlı Kuvvetleri adına Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren kuvvet komutanlarıyla birlikte Milli Güvenlik Konseyi kurulmuştur.
01:04Darbenin nedenleri ve arka planına da bakacak olursak arkadaşlar 1970'li yılların sonuna doğru Türkiye'de sağ-sol çatışmaları, sokak olayları ve siyasi cinayetler yaygınlaşmıştı.
01:24Anarşi ve şiddet ortamı artmış, üniversiteler karışmıştı.
01:31Günde ortalama 20 kişi politik nedenlerle öldürülüyordu.
01:36Ekonomik kriz derinleşmiş, enflasyon ve işsizlik artmıştı.
01:42Hükümetler istikrarsızdı, koalisyonlar zayıf kalıyordu.
01:47Bu ortamda ülkeyi kaostan kurtarmak gerekçesiyle Türk ordusu yönetime el koydu.
01:5712 Eylül sabahı TRT Radyosu'nda Kenan Evren'in bildirisi okundu.
02:02Silahlı kuvvetler, Türk milletinin hakkı olan refah ve mutluluğu, vatan ve milletin bütünlüğü ve gittikçe etkisi azaltılmaya çalışılan Atatürk ilkelerine yeniden güç ve işlerlik kazandırmak, kaybolan devlet otoritesini yeniden tesis etmek için yönetime el koymuştur.
02:26Aynen bu Kenan Evren'in 12 Eylül 80'de okuduğu bildiriydi.
02:30Türkiye Büyük Millet Meclisi fesh edildi.
02:34Siyasi partiler kapatıldı.
02:37Liderleri tutuklandı.
02:39Sokağa çıkma yasağı ilan edildi.
02:42Binlerce kişi gözaltına alındı.
02:45Cezaevleri doldu.
02:47Askeri mahkemelerde yargılamalar başladı.
02:51Darbenin sonuçları ve etkilerine bakacak olursak da arkadaşlar,
02:56bütün siyasi faaliyetler yasaklandı.
02:59Partiler kapatıldı.
03:01Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Necmeddin Erbakan ve Alparslan Türkeş gibi lider, siyasi liderler tutuklandı.
03:11Yeni bir anayasa hazırlandı.
03:131982 Anayasası, 1982'de halk oylamasıyla kabul edildi.
03:20Anayasa ile Kenan Evren, Türkiye Cumhuriyeti'nin 7. Cumhurbaşkanı oldu.
03:25İnsan haklarına bakacak olursak, 12 Eylül'ün karnesinde, işkence ve kötü muamele iddiaları arttı.
03:34650 binden fazla kişi gözaltına alındı.
03:3950 kişi idam edildi.
03:42Binlerce kişi fişlendi.
03:44Yurt dışına kaçtı ya da sürgün edildi.
03:47Sosyal kültürel yönüyle inceleyecek olursak da 12 Eylül'ü, üniversitelerde baskılar arttı.
03:55YÖK, Yüksek Öğretim Kurumu kuruldu.
03:57Bugün hala faaliyette.
03:59Sol düşünce, sendikacılık ve öğrenci hareketleri bastırıldı.
04:05Hem de kanlı bir şekilde bastırıldı.
04:08Toplumda apolitik bir gençlik yaratıldı.
04:11Uzun vadeli etkiler, biz de gerçi uzun vadesine bakmaz hiç iktidarda olanlar.
04:1982 Anayasası halen birçok yönüyle yürürlükte, birçok değişiklik yapılmış olsa da sivil asker ilişkileri yıllarca tartışmalı kaldı.
04:33Askeri vesayet kavramı Türk siyasetinde uzun süre etkili oldu.
04:392000'li yıllarda postmodern darbe gibi yeni tür müdahaleler bu geleneğin uzantısı sayıldı.
04:50Yargılama süreci geçmişe dönük yargılama.
04:552012'de 12 Eylül darbesiyle ilgili yargılamalar anayasanın geçici 15. maddesinin kaldırılmasıyla başladı.
05:04Darbenin hayatta kalan, o gün için hayatta kalan iki komutanı Kenan Evren ve Tahsil Şahinkaya'ya ömür boyu hapis cezası verildi.
05:15Ancak mahkumiyet kararları kesinleşmeden her ikisi de 2015 senesinde hayata gözlerini yumdu.
05:22Darbeye giden süreçe bakacak olursak arkadaşlar 70'li yılların Türkiye'sine 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra yapılan 61 anayasasıyla Türk milletinde bir uyanma olmuştu o gün için.
05:40Yeni yeni toplum demokratik geçiyordu.
05:4270'lerde toplum demokrasitik haklardan sonra 27 Mayıs'ın verdiği haklardan sonra sağ sol gibi ideolojik kamplar arasında ciddi çatışmalar yaşanmaya başladı.
05:58Sağcılar genellikle milliyetçi muhafazakar İslamcı çevreleri, solcular ise sosyalist devrimci, komünist grupları kapsıyordu.
06:08Üniversitelerde, sendikalarda, mahallelerde ve şehir meydanlarında bu gruplar arasında silahlı çatışmalar yaşanıyordu.
06:18Ekonomik kriz, petrol krizi, ithalat kısıtlamaları, döviz sıkıntısı ve yüksek enflasyon halkımızı bunaltmıştı.
06:28Temel tüketim ürünleri yağ, şeker, benzin o gün için kara borsaya düşmüştü.
06:35İMP destekli kemer sıkma politikaları toplum içinde sosyal huzursuzluğu artırdı.
06:44Hükümet krizlerine bakacak olursak 80 öncesi sürekli değişen koalisyonlar ve kısa ömürlü hükümetler vardı.
06:54Süleyman Demirel'in Adalet Partisi, Bülent Ecevit'in CHP'si, Necmeddin Erbakan'ın MHP'si arasında sürekli siyasi iş çekişme vardı.
07:041979'da Ecevit istifa etti.
07:09Yerine geçen Demirel hükümeti zayıftı ve mecliste karar alma yeteneği yoktu.
07:18İki darbe günü 12 Eylül 1980 sabah saatlerinde saat 4 gibi Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu.
07:29TRT radyosu ve televizyonda Genelkurmay Başkanı Kenan Evren'in bildirisi okundu.
07:36Az önce bildirenin ne olduğunu söylemiştim.
07:40Kenan Evren'in bildirisinden yurdun dört bir yanında kardeşin kardeşi öldürdüğü bir ortamda Türk Silahlı Kuvvetleri duruma el koymuştur.
07:51İlk uygulamalar, meclis feshedildi, 61 anayasası yürürlükten kaldırıldı, hükümet düşürüldü, tüm siyasi partilerin faaliyetleri durduruldu, ülke çapında sıkı yönetim ilan edildi, 650 binden fazla kişi gözaltına alındı, 1 milyon kişi fişlendi, 50 kişi idam edildi.
08:17Çoğunluğu solcudur bu idam edilenlerin.
08:2014 bin kişi vatandaşlıktan çıkarıldı.
08:2482 anayasasıyla askeri rejim, 82 anayasasında darbeciler 1961 anayasasını fazla özgürlükçü buldukları için yeni bir anayasa hazırladılar.
08:377 Kasım 1982'de yapılan referandumla %91.4 oy oranıyla 82 anayasası kabul edildi.
08:51Bu anayasayla Kenan Evren otomatik olarak cumhurbaşkanı oldu.
08:55Anayasanın özelliklerine bakacak olursak, devletin birey karşısında güçlendirildiği, özgürlüklerin kısıtlandığı yeni bir sistem kuruldu.
09:08Yüksek Öğretim Kurumu YÖK, Megakan'ın etkisinin artırılması, siyasi yasaklar, sendika ve grev yasakları getirildi.
09:18Sivil toplum örgütleri, dernekler, basın özgürlüğü üzerinde ağır baskılar kuruldu.
09:25İnsan hakları ihlalleri, gözaltılar ve işkenceler.
09:30650 bin kişi gözaltına alındı.
09:34230 bin kişi hakkında dava açıldı.
09:381 milyon 683 bin kişi fişlendi, 50 kişi idam edildi.
09:44300 kişi şüpheli şekilde cezaevinde öldü.
09:48171 kişinin işkenceden öldüğü belgelendi.
09:52Binlerce kişi yurt dışına kaçtı.
09:55Özellikle Türkiye'den Avrupa'ya siyasi mülteciler o gün için akmaya başladı.
10:0212 Eylül yargılamalarında az önce de söylemiştik,
10:07Kenan Evren ve Tahsin Şahinkay'a ömür boyu hapse mahkum edildiler.
10:11Her ikisi de mahkumiyeti kesinleşmeden 2015'te hayatını kaybetti.
10:17Tarihi ve kültürel etkilerine bakacak olursak,
10:21YÖK kuruldu, üniversiteler kontrol altına alındı,
10:26apolitik ve itaatkar bir gençlik yetiştirme amacı güdüldü.
10:31Sol görüşlü akademisyenler ve öğretmenler ihraç edildi.
10:35Medyada gazeteler kapatıldı, yazarlar tutuklandı, sansür uygulandı.
10:42TRT tamamen devlet kontrolüne geçti.
10:46Siyasete güvensizlik arttı.
10:49İnsanlar siyasetten uzaklaştı.
10:52Apolitik gençlik kavramı bu dönemde doğdu.
10:56Evet arkadaşlar, 12 Eylül darbesinin yıldönümünde kısa bir özetini sizin için yapmaya çalıştım.
11:07Beni izlediğiniz için teşekkür ederim.
11:11Allah Türkiye'mize bir daha böyle darbeler yaşatmasın diyorum.
11:16Sağlıcakla kalın, herkese iyi günler.
11:18İzlediğiniz için teşekkür ederim.