00:02MÜZİK
00:39MÜZİK
01:28MÜZİK
01:36Aslında Zeyrek Semti'nin yamaçlarında, Unkapanı'na doğru inen yamacında böyle yamacı da kısmen kullanarak hazırlanmış.
01:43Çok etkileyici bir yapı.
01:45Bazı yayınlarda Zeyrek Sarnıç diye geçer.
01:48Ama daha eski yayınlarda çoğunlukla Unkapanı Bodrumu ya da Piri Paşa Bodrumu diye de isimlendirilir.
01:55Çünkü bunun hemen üzerinde Soğukkuyu Medresesi vardır. Piri Paşa'nın bir mescidi ve medresesi.
02:01Güzel de bir haziresi bulunuyor idi. Genellikle onların isimleriyle anılır.
02:07Ama bitişinde de büyükçe bir cami, Molla Zeyrek Camii olduğu için bu eski bir Bizans Kilisesi'dir.
02:14Bu sarnıcın da onunla ilgili olabileceği akla gelir ama galiba bu ondan biraz daha eski.
02:21Çünkü Molla Zeyrek Camii'nin cami olan eski Bizans Manastırı 12. yüzyılda inşa edilmişti.
02:28İmparator Yohannes Komnenos ve eşi İrini'nin inşaatıydı.
02:32Onun etrafında da bir dizi sarnıcımız var. Bunlar belli ki o manastırın parçalarıydı.
02:39Ve manastır bu teraslar sisteminin en üstünde yer alıyordu.
02:43Burası ona göre biraz daha uzak, ona biraz mesafeli bir alanda.
02:48Muhtemelen daha eski bir tesisin hatırası.
02:51Bu da hiç şüphesiz üzerinde bir şeyi taşıyor idi.
02:54Bu açıdan ilginçtir.
02:56Genellikle sarnıçlar devşirme malzemeyle inşa edilir.
03:01Çünkü görülmeyeceği için dışarıdan getirilen, daha eski yapılardan toplanmış malzemeyle tasarlanır.
03:07Aslında Molla Zeyrek Camii'nin etrafındaki sarnıçlar da adeta Bizans Mimari Plastiği'nin bir müzesi gibidir.
03:15Sarnıç tabii çok etkileyici.
03:16Ama bunun malzemesi diğer sarnıçlardan biraz daha farklı.
03:20Dikkatli bakarsanız ekseriyeti bir örnek.
03:23Marmara Adası mermeriyle üretilmiş.
03:26Ve impost başlık dediğimiz yukarıda kare, altta daireye dönüşen bir başlık.
03:31Ve onun üzerinde impostlar yerleştirilmiş.
03:34Kesik piramit şeklinde başlıklar.
03:37İmpostlar genellikle Orta Bizans'tan itibaren kullanılmaz.
03:41Yani 9. yüzyıldan sonra pek görmüyoruz.
03:43Ama burada gayet bilinçli bir kullanım söz konusu.
03:46Bu haliyle epey erken bir sarnıçla karşı karşıyayız.
03:50Yani 9. yüzyıldan önce inşa edilmiş olmalı.
03:53Ben erken olduğunu, 6. yüzyıl dolaylarına tarihlendirilebileceğini düşünüyorum.
03:58Aynı şekilde kaidelerine de bakarsanız çok güzel sekizgen postomentler var.
04:03Bunlar da belli ki daha eski bir yapıdan sökülüp buraya getirilmiş.
04:06Ve sütunların boyunu bir seviyeye getirebilmek için kullanılmış.
04:10Bu haliyle çok güzel.
04:12Sarnıç içinde kullanılan malzemenin hepsi de aşağı yukarı birbiriyle uyumlu ve benzer örnekler.
04:17Dolayısıyla da sanki bu yapı için üretilmiş gibi görünüyor.
04:21Ama içinde bulunduğumuz sarnıç baya özenle inşa edilmiş.
04:24Malzemesi birbiriyle çok paralel.
04:26Bu üzerinde taşıdığı yapının önemli bir yapı olduğunu gösteriyor.
04:31Bir yamaçta inşa edildiği için sarnıcımız,
04:33ekseriyetle sarnıçların cephe mimarisi yok.
04:36Dışarıdan görmüyoruz onları.
04:38Ama bu yapının bir cephe mimarisi var.
04:41Çünkü bir yamaca inşa edilmiş.
04:43Arkası bu yamacın toprağına dayanıyor.
04:48Bir set oluşturuyor.
04:49Ve orada yarım yuvarlak nişler hazırlanmış.
04:52O toprağın basıncını engelleyebilmek için.
04:55Sarnıcın içi su dolduğu zaman suyun da yaratacağı bir basınç var.
04:59Bir tarafı bugünkü un kapanı Atatürk Bulvarı'na açılan bir cepheye sahip olduğu için
05:05büyük bir basınç oluyor.
05:07Basınca mani olmak için büyük nişler inşa ediliyor yan yana.
05:10Nişlerin arasında kalan ayaklar adeta bir payanda vazifesi görüyor.
05:15Yukarıda da birbirine kemerle bağlanıyor bunlar.
05:17Çok sağlam bir duvar oluşturulmuş oluyor burada.
05:20Bugün zaten giriş bu duvarda açılmış.
05:23Daha sonradan açılmış bir geçitten sağlanabiliyor.
05:26Böylelikle duvarın ne kadar kalın olduğunu da görüyoruz.
05:28Ama bunun içi suyla doluyken nasıl bir basınç oluştuğunu,
05:32o suyun nasıl bu duvara bir yük yarattığını da anlayabilmek bu sayede mümkün oluyor.
05:37Bu çok nadirdir.
05:39Bildiğim kadarıyla Roma'da bir sarnıçta da benzer bir sistemle karşılaşıyoruz.
05:43Yine erken Bizans'ta.
05:45Fakat onun haricinde pek yaygın değildir.
05:47İstanbul'da çok görmüyoruz.
05:49Sarnıcın yamaca dayanan duvarında iki ayrı açıklıktan bir su temin ediliyor sarnıca.
05:56Bu da önemlidir.
05:58Yani büyük ihtimalle suyun ana kaynağı, sarnıçta depolanan suyun ana kaynağı burada hemen yamacın arkasında bulunan bir su kaynağıdır.
06:07Oradan gelen su ile doluyor idi bu sarnıç.
06:10Ama özellikle bu yapıyı İstanbul'daki diğer sarnıçlardan ayıran şey bunların çoğu üzerlerinde bir yapı taşıyorlardı.
06:18Bu yapının duvarları üzerinde bir takım odalar oluşturulmuş.
06:23Yani üst yapıyla alttaki sarnıç yapısı arasında bir mekana sahibiz.
06:28Özellikle bu cepheye bakan, caddeye bakan duvarın üzerinde bunları çok net görebiliyoruz.
06:35Pencereleri sayesinde içerisi aydınlıkta.
06:37Bu küçük odalar hakikaten nadir bir şey.
06:40İstanbul'da çok az sarnıçta buna benzer şey görebiliyoruz.
06:44Yani alt yapıyla üst yapıyı birbirinden ayıran bir mekan.
06:47Anladığımız kadarıyla o bölümler eskiden kullanılıyormuş da.
06:52Ama sarnıçın kendisi Osmanlı döneminde çok kullanılamamış.
06:57Galiba su sürekli kaçırmış.
06:59O yüzden de suyu depolayamadıkları için içerisinde bu şeyi kaybolmuş.
07:04Ama üzerine Osmanlı devrinde Piri Mehmet Paşa bir mescit ve bir medrese inşa etmiş.
07:11Medresenin ismi Soğuk Kuyu Medresesi çok büyük ihtimalle altındaki bu sarnıçtan kaynaklanıyor idi.
07:17Bu yapılar zamanla yok olmuştur.
07:20Ama geçtiğimiz yıllarda bir ihya projesiyle mescit yeniden inşa edildi.
07:25Eski fotoğraflarda görülen bilgileri dayanarak kazılar yapıldı.
07:29Yukarıdaki mescidin temelleri ortaya çıkarıldı ve Piri Paşa'nın mescidi yeniden inşa edilmiş oldu.
07:45Şimdi şöyle aslında bunların ikisi birbirinden ayrı sarnıçılar.
07:50Yani Zeyrek dediğimiz bir manastır kompleksi.
07:53Pantakrator manastır kompleksinin bir parçası.
07:56Bir manastır kompleksinin parçası olarak düşündüğünüz zaman aslında topografiye göre biçimlendirilmiş bir yapı olması ilginçtir Zeyrek'in.
08:07Şimdi niye bunu bu kadar çok uzatıyorum?
08:09Çünkü burada hastane var.
08:10Cüzdanlar için alanlar var bu Pantakrator manastır kompleksinin içerisinde.
08:17Dolaylı olarak su ihtiyacı büyük bir alan.
08:20Bunun için de zaten bir tepedir orası hepimizin bildiği gibi topografiye göre yarı kapalı.
08:26Evet üstü kapalı ama dışarıdan da görülebilen bir mimarisi vardır.
08:30Onun için mesela Zeyrek ilginçtir.
08:32Yani bu bize şunu söylüyor aslında.
08:34Bizans mimarisinde şehir dokusu oluşturulurken sarnıçların da bir önemi var.
08:40Onlar için de bir önemi var aslında düşündüğünüz zaman.
08:43Çünkü bunun dışını yapmış, topografiye göre onu uydurmuş düşündüğünüz zaman böyle bir anlatı da geliştirmiş oluyor.
08:51O yüzden Zeyrek ilginçtir.
08:53Şimdi Çiniliğe geldiğiniz zaman orası tamamen başka.
08:57Daha küçük bir sarnıç.
08:58Daha sonra da mimar Sinan tarafından üstü hamam olarak inşa ediliyor.
09:03İçinde şeyler var, grafitiler falan var.
09:07Onlar da mesela çok kıymetli.
09:08Çünkü hapishane olarak kullanılıyor.
09:10İşte kürek mahkumları vesaireler öyle en azından tarihsel bilgiler onu söylüyor.