00:02Sanal medya yeni bir dava süreciyle gündemde.
00:05Amerika Birleşik Devletleri'ndeki meta davasının ardından Facebook, Instagram, TikTok ve YouTube bu kez Portekiz'de mahkemelik oldu.
00:14Davanın tarafı olarak size soralım, neden bu dört platformu dava konusu yaptınız?
00:19Ortak olarak gördüğünüz temel sorun ne?
00:27Dava açtığımız büyük sanal medya platformlarının tek bir ortak noktası var.
00:32Bağımlılık yapıcı tasarım tekniklerini kullanmaları.
00:35Yani insanları manipüle ederek dikkatlerini çekiyorlar ve onları uygulama içinde tutuyorlar.
00:41Böylece daha fazla reklam almaya çalışıyorlar.
00:44Bunlar adil olmayan aldatıcı teknikler.
00:46Hem biz yetişkinlerin hem de çocuklarımızın bireysel kararlarını ortadan kaldırıyoruz.
00:55Bu süreç Avrupa Birliği'nde bağımlılık yaratan tasarım iddialarıyla açılan ilk toplu dava.
01:01D3 grubu olarak mahkemeden tam olarak ne talep ediyorsunuz?
01:07Ana hedefimiz Avrupa'da bir yasal emsal oluşturmak.
01:11Bu davayla platformların etkilenen kişilere tazminat ödemesini sağlamak.
01:16Ve sonunda bu şirketleri aldatıcı taktikler kullanmaktan caydırmak ve buna karşı mekanizmalar kurmak.
01:23Temel olarak amacımız bu.
01:27Amerika Birleşik Devletleri'ndeki davalarda şirket içi belgeler ve çalışanların platformların çocuklara zarar verebildiğine ilişkin uyarıları ortaya çıkmıştı.
01:36Avrupa'daki davalar açısından bunlar önemli bir delil oluşturabilir mi?
01:44Şu anda davanın ayrıntılarına giremem ama böylesi belgeler bizimkine benzer davaların ve hukuk mücadelelerinin başlamasını sağlıyor.
01:54Şirketlerin yönetimlerinin insanların ruh sağlığına yönelik tehditleri bildiklerini ve hatta şirket içi uyarılar olsa da bağımlılık yapan özellikleri teşvik ettiklerini
02:05kanıtlandı.
02:05Bundan artık kimsenin şüphesi yok. Bunu ihbarcılar ve ortaya çıkan şirket içi belgeler aracılığıyla biliyoruz.
02:12Ve bu belgelerin başka davaları da başlatmasını umuyoruz.
02:33ABD'deki davalarda savcılar metanın bağımlılık yaratacak şekilde tasarlandığının altını çizdi.
02:39Bir dijital tasarımcı olarak size soralım. Bu platformların karanlık tasarım kalıpları neler?
02:52Karanlık tasarım kalıpları sanal medyada gördüğümüz arayüz tasarım taktikleridir.
02:57Bu kullanıcıyı kullanıcının kendisinin değil sanal medya şirketinin istediği şekilde yönlendirir.
03:03Mesela sürekli ekranı kaydırmaya devam eden sistemler gibi.
03:07Bu kullanıcının devam etmek istiyor muyum istemiyor muyum sorusunu elinden alıyor.
03:12Bireylerin iradelerini ortadan kaldırıyor.
03:14YouTube'daki otomatik oynatma bunun en temel örneklerinden biri.
03:18Her anne baba buna şahit olmuştur.
03:21Baktıklarında çocukları YouTube'da bir video izliyordur.
03:2420 dakika sonra geldiklerinde tamamen alakasız şeyler karşısındadır.
03:29Hatta muhtemelen yaşlarına uygun da değildir.
03:32Algoritmik öneriler insanları bakmayı seçmedikleri içeriklere de yönlendiriyor.
03:37İrade sizinmiş gibi görünüyor ama değil.
03:40Sahte bir irade yaratıyor.
03:41Örneğin Instagram bize algoritmayı kullanıp kullanmayacağımıza karar verebileceğimizi söylüyor ama
03:47algoritmaya takılmak istemiyorsanız her giriş yaptığınızda bu özelliği tekrar tekrar seçmeniz gerek.
03:54Ve kullanıcılar bunu yapmıyor.
03:56Otomatik olarak kendilerini algoritmaların içinde buluyorlar.
03:59Bir kullanıcı Facebook, Instagram, TikTok ve YouTube'u açtığında hangi noktada normal kullanıcı olma hali sona eriyor ve manipülatif tasarım
04:12başlıyor?
04:17Bu gerçekten çok iyi bir soru.
04:19Bence karanlık tasarım dediğimiz şey istemediğimiz içeriklere yönlendirildiğimiz andır.
04:25Mesela Facebook ve Instagram'da arkadaşlarımın neler yaptığını görmek için oturum açıyorum ama platform beni bir anda içerik gibi görünen reklamlara
04:33yönlendiriyor.
04:34Hatta herkes için tartışmalı kabul edilebilecek materyalleri önünüze getiriyor.
04:39Bunlar arasında nefret söyleme içerikleri de bulunuyor.
04:42Böylece nefret de sanal medya üstünden yayılmış oluyor.
04:46İşte tam da bu noktada kendimizi en başta hiç de görmeyi amaçlamadığımız yerde buluyoruz.
04:52Ve bu karanlık tasarımla karşı karşıya olduğunuzu gösterir.
04:55Karanlık tasarımın en önemli özelliği şudur.
04:58Sizi platformun içinde öyle bir yere yönlendirir ki kaydırma işlemini durdurma konusundaki seçim özgürlüğünüz bile elinizden alınır.
05:06Böylece manipülatif bir anana girmiş olursunuz.
05:14Sanal medya platformlarının tasarımını kumar makinelerinde kullanılan tekniklere benzetiyorsunuz.
05:20Bu benzetme hangi aşamada etkili oluyor?
05:28Kumar makineleri de durumu analiz etme ve buna dayalı kararlar verme konusundaki irademizi manipüle eder.
05:35Kumarhanelerde bunu görürsünüz.
05:37Kendi çıkarlarınıza aykırı da olsa içinden çıkamazsınız ve oynamaya devam etmek istersiniz.
05:43Çünkü bunun için tasarlanmışlardır.
05:46İradeniz elinizden alınır, kendinizi mahvediyor olsanız bile.
05:50Kumarhaneler için kasa her zaman kazanır denmesinin sebebi de budur.
05:54Çünkü kumarhaneyi işleten kurum ortamı kontrol eder.
05:57Sanal medya platformlarında da durum aynı.
06:00Tüm kontrolünüz onların eline geçer.
06:02Artık onlar kullanıcılarını nereye götürmek isterse oraya götürebilirler.
06:07İşte bu yüzden kumahraneler sıkış şekilde denetlenir.
06:10Sanal medya platformları da kumar gibi denetlenmesi gerekir.
06:14Kuralları tek başına platformların belirlemesine izin verilmemesi lazım.
06:18Çünkü bu durum herkes için tehlike yaratıyor.
06:27Ekrandaki sonsuz kaydırmalar kadar bildirimler de eleştirilerin odağında.
06:32Telefondan gelen bu sürekli çağrı insan psikolojisini nasıl etkiliyor?
06:42İlk olarak bu bildirimler hepimizin dikkatini dağıtıyor.
06:46Sınavlara veya işinize odaklanıp çalışmak zorlaşıyor.
06:49Her 10 dakikada bir telefonunuz sizin dikkatinizi çalıyor.
06:52İradenizi ele geçirip kendinizi bir fotoğrafa bakarken buluyorsunuz.
06:56Bu fotoğraf ne kadar ilgi çekici olursa olsun, dikkatin sürekli bölünmesi sağlıklı değil.
07:02Biz öncelikle gençleri konuşuyoruz ama yetişkinler de sanal medyanın tehdidi altında.
07:07Sanal medya sanki sadece haberleri, gelişmeleri takip ettiğimiz bir mecraymış gibi gösteriliyor ama bu doğru değil.
07:14Bu bir yanılsama.
07:15Sanal medyanın amacı açık.
07:17İrademizi ele geçirmek.
07:19Sanal medya şirketlerinin isteği, insanları bu platformların içine hapsetmek ve karlarını artırmak.
07:25İşte o bildirimlerin yasal bir zorunlulukla kaldırılmadıkları sürece devamlı gelmesinin nedeni bu.
07:3517 yaşındaki kızını sanal medya yüzünden kaybettiğini söyleyen ve Meta'ya dava açan Amerikalı anne Juliana Arnold, CNN Türk'teki röportajında
07:45aileleri suçlamayın demişti.
07:47Çünkü trilyon dolarlık şirketlerin teknolojisiyle mücadele edemediğini ifade etmişti.
07:53Sizce ebeveynlerden çocuklarını bu platformların tasarımına karşı korumalarını beklemek gerçekçi mi?
08:03CNN Türk'teki röportajınızda sarf edilen bu sözlere kesinlikle katılıyorum.
08:08Ebeveynler yüksek ücretlerle çalışan ve tek amaçları çocukların dikkatini çekmek olan tasarımcılar, teknoloji uzmanları ve psikologlardan oluşan bir orduya karşı.
08:18Bu son derece adaletsiz bir mücadele.
08:21Üstelik bu anne babaların bazıları tam zamanlı işlerde çalışıyor.
08:25Hayatın yükünü çekiyor, pek çok krizle boğuşuyor ve çocuklarıyla ilgilenecekleri o zaman aralığında da bu sorunla boğuşuyorlar.
08:33Suçu ebeveynlere atmaya çalışmak planlı bir kampanya.
08:36Bir anne babadan denetim uygulaması kullanmasını beklemek ya da dijital okur yazarlık programlarına katılmasını istemek haksızdır.
08:44Böylece şirketlerin sorumluluğu gözden kaçırılıyor.
08:47Suç ebeveynlere yüklenince şirketler kendini aklamış oluyor.
08:51Bundan çıkar elde ediyorlar.
08:53Ebeveynlerin suçlanması, kendilerini çocuklarını koruma konusunda başarısız hissetmeleri, buna inandırılmaları kabul edilemez.
09:00Toplumsal açıdan korkunç bir durum.
09:02Açık olan bir şey var.
09:04Muazzam kaynaklara sahip şirketler çok güçlü bir şekilde saldırıyor ve anne babaların tek başlarına bu mücadeleyi kazanma şansı yok.
09:13Üstelik bu mücadele bir kez değil.
09:15Çocuklu her evde her gün yaşanıyor.
09:17Her ebeveyn de bu durumu fark ediyor.
09:36Bu platformlarda son karanlık insanlar var.
09:39Meta ve onun bünyesindeki Instagram, Facebook ve Whatsapp'tan bahsedelim.
09:43Son yıllarda sanal medya üstünden yayılan cinsel istismar ağlarını görüyoruz.
09:48Çocukları tuzağa düşürmeye çalışan gruplar neredeyse açıkça faaliyet gösteriyor.
09:53Bir diğer çarpıcı örnekte yaklaşık 15 yıldır kullanılan Roblox.
09:57Çocuklar için tasarlanmış bir platform olmasına rağmen yakın zamana kadar hiçbir koruma mekanizması yoktu.
10:04Tanımadığım kişilerin çocuğumla iletişime geçmesini istemiyorum şeklinde bir ayara sahip değildi.
10:10Uzun zaman çocuklar savunmasız kaldı.
10:13Roblox'a karşı davalar açılınca durum değişti.
10:16Bu aşamada mahkemelerin etkisini görüyorsunuz.
10:22Sanal medya için çözüm ne?
10:24Bazı ülkeler sorunu yasaklarla, bazıları yaş sınırlarıyla çözmeye çalışıyor.
10:29Sizce formül ne olmalı?
10:35Artık şu açık olmalı.
10:37Bizim tercih ettiğimiz yaklaşım sorunun kaynağına inmek.
10:40Sorunun kaynağı çocuklar, yetişkinler ya da yaşlılar değil.
10:44Bu durumu yaratan şirketler ve inanıyoruz ki şirketler, çocukların yasaklanması ya da yaş doğrulama mekanizmalarının oluşturulmasından memnunlar.
10:53Çünkü bu, onların bağımlılık yaratan uygulamalara, yani sonsuz kaydırma ya da otomatik oynatma gibi karanlık tasarımlara devam edebilecekleri anlamına geliyor.
11:02Bunlar sadece çocukları etkilemiyor ki, on altı ya da on sekiz yaşına geldiklerinde sanal medya bağımlılığına yakalanacaklar.
11:10Bu yüzden Portekiz'deki davamızda konuyu sadece çocuklarla, gençlerle sınırlamadık.
11:16Bu herkese etkileyen genel bir toplumsal sorun.
11:19Şu an mesele bir karar verme meselesi.
11:21Kuralları kim koyacak, şirketler mi, hükümetler mi?
11:24Şu an ipler şirketlerin elinde görülüyor.
11:27Hükümetlerde bu kaçınılmaz bir durum.
11:29O halde platformlardan sadece çocukları uzaklaştıralım diyor.
11:33Bu yanlış.
11:34Eğer bir şehirde, belirli bir caddede, çok sayıda ölümlü kaza yaşanıyorsa, çözüm o yolu insanlara kapatmak değildir.
11:41Caydırıcı unsurlar oluşturursunuz.
11:44Araçların yavaşlamasını sağlayan hız kesiciler koyarsınız.
11:48Trafik ışıkları yerleştirirsiniz.
11:50İşte burada savunduğumuz tam olarak bu.
11:52Şirketleri durdurmamız gerekiyor.
11:58Portekiz'de 2026'nın ilk yarısında Facebook, Instagram, TikTok ve YouTube'un toplam aylık erişiminin 33 milyona ulaştığı belirtiliyor.
12:07Bizim ülkemizde de bu platformlar milyonlarca kullanıcıya sahip.
12:12Türkiye'deki kullanıcılara ve özellikle ebeveynlere tavsiyeniz ne olur?
12:19Onlara şunu söylemek isterim.
12:22Eğer telefonunuza çok baktığınız için kendinizi kötü hissediyor ve geceleri kontrolü kaybettiğiniz için depresif bir ruh haline bürünüyorsanız bu sizin
12:31suçunuz değil.
12:32Çocuğunuz dikkatini toplayamıyor ve okulda sorunlar yaşıyorsa bu ne ebeveynlerin ne de çocukların suçu.
12:39Ortada suçlu olan bir kesim var.
12:41O da şirketler.
12:42Bence dünyanın dört bir yanında dayanışmaya ihtiyaç var.
12:45Çünkü hepimiz aynı sorunla boğuşuyoruz.
12:48Portekiz ve İspanya'da güzel örnekler var.
12:51Ebeveyn grupları bir araya gelip bu sorunları tartışıyor.
12:54Çözüm üretmenin yollarını arıyor.
12:56Hükümet de bu baskıyı gördü ve kendini daha da fazla adım atmak zorunda hissetti.
13:01Benim çağrım bizleri cihazlarımıza köle etmeyen bir interneti geri kazanmak için herkesin harekete geçmesi.
13:08Çünkü sanal medya şirketleri hepimizi tehdit ediyor.
