00:05Sanal medya yeni bir dava süreciyle gündemde.
00:11Amerika Birleşik Devletleri'ndeki meta davasının ardından Facebook, Instagram, TikTok ve YouTube bu kez Portekiz'de mahkemelik oldu.
00:19Davanın tarafı olarak size soralım.
00:21Neden bu dört platformu dava konusu yaptınız?
00:25Ortak olarak gördüğünüz temel sorun ne?
00:33Dava açtığımız büyük sanal medya platformlarının tek bir ortak noktası var.
00:38Bağımlılık yapıcı tasarım tekniklerini kullanmaları.
00:41Yani insanları manipüle ederek dikkatlerini çekiyorlar ve onları uygulama içinde tutuyorlar.
00:46Böylece daha fazla reklam almaya çalışıyorlar.
00:49Bunlar adil olmayan aldatıcı teknikler.
00:52Hem biz yetişkinlerin hem de çocuklarımızın bireysel kararlarını ortadan kaldırıyor.
01:01Bu süreç Avrupa Birliği'nde bağımlılık yaratan tasarım iddialarıyla açılan ilk toplu dava.
01:06D3 grubu olarak mahkemeden tam olarak ne talep ediyorsunuz?
01:12Ana hedefimiz Avrupa'da bir yasal emsal oluşturmak.
01:17Bu davayla platformların etkilenen kişilere tazminat ödemesini sağlamak.
01:22Ve sonunda bu şirketleri aldatıcı taktikler kullanmaktan caydırmak ve buna karşı mekanizmalar kurmak.
01:29Temel olarak amacımız bu.
01:32Amerika Birleşik Devletleri'ndeki davalarda şirket içi belgeler ve çalışanların platformların çocuklara zarar verebildiğine ilişkin uyarıları ortaya çıkmıştı.
01:42Avrupa'daki davalar açısından bunlar önemli bir delil oluşturabilir mi?
01:51Şu anda davanın ayrıntılarına giremem ama böylesi belgeler bizimkine benzer davaların ve hukuk mücadelelerinin başlamasını sağlıyor.
02:00Şirketlerin yönetimlerinin insanların ruh sağlığına yönelik tehditleri bildiklerini ve hatta şirket içi uyarılar olsa da bağımlılık yapan özellikleri teşvik ettiklerini
02:10kanıtlandı.
02:11Bundan artık kimsenin şüphesi yok.
02:13Bunu ihbarcılar ve ortaya çıkan şirket içi belgeler aracılığıyla biliyoruz.
02:18Ve bu belgelerin başka davaları da başlatmasını umuyoruz.
02:39ABD'deki davalarda savcılar metanın bağımlılık yaratacak şekilde tasarlandığının altını çizdi.
02:44Bir dijital tasarımcı olarak size soralım.
02:47Bu platformların karanlık tasarım kalıpları neler?
02:57Karanlık tasarım kalıpları sanal medyada gördüğümüz arayüz tasarım taktikleridir.
03:03Bu kullanıcıyı kullanıcının kendisinin değil sanal medya şirketinin istediği şekilde yönlendirir.
03:08Mesela sürekli ekranı kaydırmaya devam eden sistemler gibi.
03:13Bu kullanıcının devam etmek istiyor muyum istemiyor muyum sorusunu elinden alıyor.
03:18Bireylerin iradelerini ortadan kaldırıyor.
03:20YouTube'daki otomatik oynatma bunun en temel örneklerinden biri.
03:24Her anne baba buna şahit olmuştur.
03:26Baktıklarında çocukları YouTube'da bir video izliyordur.
03:3020 dakika sonra geldiklerinde tamamen alakasız şeyler karşısındadır.
03:34Hatta muhtemelen yaşlarına uygun da değildir.
03:37Algoritmik öneriler insanları bakmayı seçmedikleri içeriklere de yönlendiriyor.
03:43İrade sizinmiş gibi görünüyor ama değil.
03:45Sahte bir irade yaratıyor.
03:47Örneğin Instagram bize algoritmayı kullanıp kullanmayacağımıza karar verebileceğimizi söylüyor ama
03:53algoritmaya takılmak istemiyorsanız her giriş yaptığınızda bu özelliği tekrar tekrar seçmeniz gerek.
03:59Ve kullanıcılar bunu yapmıyor.
04:01Otomatik olarak kendilerini algoritmaların içinde buluyorlar.
04:05Bir kullanıcı Facebook, Instagram, TikTok ve YouTube'u açtığında hangi noktada normal kullanıcı olma hali sona eriyor ve manipülatif tasarım
04:18başlıyor?
04:22Bu gerçekten çok iyi bir soru.
04:25Bence karanlık tasarım dediğimiz şey istemediğimiz içeriklere yönlendirildiğimiz andır.
04:30Mesela Facebook ve Instagram'da arkadaşlarımın neler yaptığını görmek için oturum açıyorum ama platform beni bir anda içerik gibi görünen reklamlara
04:39yönlendiriyor.
04:40Hatta herkes için tartışmalı kabul edilebilecek materyalleri önünüze getiriyor.
04:45Bunlar arasında nefret söyleme içerikleri de bulunuyor.
04:48Böylece nefret de sanal medya üstünden yayılmış oluyor.
04:51İşte tam da bu noktada kendimizi en başta hiç de görmeyi amaçlamadığımız yerde buluyoruz.
04:57Ve bu karanlık tasarımla karşı karşıya olduğunuzu gösterir.
05:01Karanlık tasarımın en önemli özelliği şudur.
05:04Sizi platformun içinde öyle bir yere yönlendirir ki kaydırma işlemini durdurma konusundaki seçim özgürlüğünüz bile elinizden alınır.
05:12Böylece manipülatif bir alana girmiş olursunuz.
05:19Sanal medya platformlarının tasarımını kumar makinelerinde kullanılan tekniklere benzetiyorsunuz.
05:25Bu benzetme hangi aşamada etkili oluyor?
05:34Kumar makineleri de durumu analiz etme ve buna dayalı kararlar verme konusundaki irademizi manipüle eder.
05:41Kumarhanelerde bunu görürsünüz.
05:43Kendi çukarlarınıza aykırı da olsa içinden çıkamazsınız.
05:46Ve oynamaya devam etmek istersiniz.
05:49Çünkü bunun için tasarlanmışlardır.
05:51İradeniz elinizden alınır, kendinizi mahvediyor olsanız bile.
05:55Kumarhaneler için kasa her zaman kazanır denmesinin sebebi de budur.
05:59Çünkü kumarhaneyi işleten kurum ortamı kontrol eder.
06:03Sanal medya platformlarında da durum aynı.
06:06Tüm kontrolünüz onların eline geçer.
06:08Artık onlar kullanıcılarını nereye götürmek isterse oraya götürebilirler.
06:12İşte bu yüzden kumarhaneler sıkış şekilde denetlenir.
06:16Sanal medya platformları da kumar gibi denetlenmesi gerekir.
06:19Kuralları tek başına platformların belirlemesine izin verilmemesi lazım.
06:23Çünkü bu durum herkes için tehlike yaratıyor.
06:32Ekrandaki sonsuz kaydırmalar kadar bildirimler de eleştirilerin odağında.
06:37Telefondan gelen bu sürekli çağrı insan psikolojisini nasıl etkiliyor?
06:46İlk olarak bu bildirimler hepimizin dikkatini dağıtıyor.
06:51Sınavlara veya işinize odaklanıp çalışmak zorlaşıyor.
06:54Her 10 dakikada bir telefonunuz sizin dikkatinizi çalıyor.
06:58İradenizi ele geçirip kendinizi bir fotoğrafa bakarken buluyorsunuz.
07:02Bu fotoğraf ne kadar ilgi çekici olursa olsun dikkatin sürekli bölünmesi sağlıklı değil.
07:07Biz öncelikle gençleri konuşuyoruz ama yetişkinler de sanal medyanın tehdidi altında.
07:12Sanal medya sanki sadece haberleri, gelişmeleri takip ettiğimiz bir mecraymış gibi gösteriliyor ama bu doğru değil.
07:19Bu bir yanılsama.
07:20Sanal medyanın amacı açık.
07:22İrademizi ele geçirmek.
07:24Sanal medya şirketlerinin isteği, insanları bu platformlarının içine hapsetmek ve karlarını artırmak.
07:30İşte o bildirimlerin yasal bir zorunlulukla kaldırılmadıkları sürece devamlı gelmesinin nedeni bu.
07:38Juliana Arnold, an Amerikan mother who lost her 17 yaşındaki kızını sanal medya yüzünden kaybettiğini söyleyen ve meta'ya dava
07:46açan Amerikalı anne Juliana Arnold, CNN Türk'teki röportajında aileleri suçlamayın demişti.
07:53Çünkü trilyon dolarlık şirketlerin teknolojisiyle mücadele edemediğini ifade etmişti.
07:59Sizce ebeveynlerden çocuklarını bu platformların tasarımına karşı korumalarını beklemek gerçekçi mi?
08:08CNN Türk'teki röportajınızda sarf edilen bu sözlere kesinlikle katılıyorum.
08:13Ebeveynler yüksek ücretlerle çalışan ve tek amaçları çocukların dikkatini çekmek olan tasarımcılar, teknoloji uzmanları ve psikologlardan oluşan bir orduya karşı.
08:24Bu son derece adaletsiz bir mücadele.
08:26Üstelik bu anne babaların bazıları tam zamanlı işlerde çalışıyor.
08:30Hayatın yükünü çekiyor, pek çok krizle boğuşuyor.
08:33Ve çocuklarıyla ilgilenecekleri o zaman aralığında da bu sorunla boğuşuyorlar.
08:38Suçu ebeveynlere atmaya çalışmak planlı bir kampanya.
08:42Bir anne babadan denetim uygulaması kullanmasını beklemek ya da dijital okuryazarlık programlarına katılmasını istemek haksızlık.
08:49Böylece şirketlerin sorumluluğu gözden kaçırılıyor.
08:52Suç ebeveynlere yüklenince şirketler kendini aklamış oluyor.
08:56Bundan çıkar elde ediyorlar.
08:58Ebeveynlerin suçlanması, kendilerini çocuklarını koruma konusunda başarısız hissetmeleri, buna inandırılmaları kabul edilemez.
09:06Toplumsal açıdan korkunç bir durum.
09:08Açık olan bir şey var.
09:09Muazzam kaynaklara sahip şirketler çok güçlü bir şekilde saldırıyor ve anne babaların tek başlarına bu mücadeleyi kazanma şansı yok.
09:18Üstelik bu mücadele bir kez değil.
09:20Çocuklu her evde her gün yaşanıyor.
09:23Her ebeveyn de bu durumu fark ediyor.
09:41Bu platformlarda son karanlık insanlar var.
09:44Meta ve onun bünyesindeki Instagram, Facebook ve WhatsApp'tan bahsedelim.
09:48Son yıllarda sanal medya üstünden yayılan cinsel istismar ağlarını görüyoruz.
09:53Çocukları tuzağa düşürmeye çalışan gruplar neredeyse açıkça faaliyet gösteriyor.
09:58Bir diğer çarpıcı örnekte yaklaşık 15 yıldır kullanılan Roblox.
10:03Çocuklar için tasarlanmış bir platform olmasına rağmen yakın zamana kadar hiçbir koruma mekanizması yoktu.
10:09Tanımadığım kişilerin çocuğumla iletişime geçmesini istemiyorum şeklinde bir ayara sahip değildi.
10:16Uzun zaman çocuklar savunmasız kaldı.
10:18Roblox'a karşı davalar açılınca durum değişti.
10:21Bu aşamada mahkemelerin etkisini görüyorsunuz.
10:27Sanal medya için çözüm ne?
10:29Bazı ülkeler sorunu yasaklarla, bazıları yaş sınırlarıyla çözmeye çalışıyor.
10:34Sizce formül ne olmalı?
10:40Artık şu açık olmalı.
10:42Bizim tercih ettiğimiz yaklaşım sorunun kaynağına inmek.
10:45Sorunun kaynağı çocuklar, yetişkinler ya da yaşlılar değil.
10:49Bu durumu yaratan şirketler ve inanıyoruz ki şirketler çocukların yasaklanması ya da yaş doğrulama mekanizmalarının oluşturulmasından memnunlar.
10:58Çünkü bu onların bağımlılık yaratan uygulamalara, yani sonsuz kaydırma ya da otomatik oynatma gibi karanlık tasarımlara devam edebilecekleri anlamına geliyor.
11:08Bunlar sadece çocukları etkilemiyor ki.
11:1116 ya da 18 yaşına geldiklerinde sanal medya bağımlılığına yakalanacaklar.
11:16Bu yüzden Portekiz'deki davamızda konuyu sadece çocuklarla, gençlerle sınırlamadık.
11:21Bu herkese etkileyen genel bir toplumsal sorun.
11:24Şu an mesele bir karar verme meselesi.
11:27Kuralları kim koyacak, şirketler mi, hükümetler mi?
11:30Şu an ipler şirketlerin elinde görülüyor.
11:32Hükümetlerde bu kaçınılmaz bir durum.
11:35O halde platformlardan sadece çocukları uzaklaştıralım diyor.
11:39Bu yanlış.
11:39Eğer bir şehirde, belirli bir caddede, çok sayıda ölümlü kaza yaşanıyorsa, çözüm o yolu insanlara kapatmak değildir.
11:47Caydırıcı unsurlar oluşturursunuz.
11:49Araçların yavaşlamasını sağlayan hız kesiciler koyarsınız.
11:53Trafik ışıkları yerleştirirsiniz.
11:55İşte burada savunduğumuz tam olarak bu.
11:58Şirketleri durdurmamız gerekiyor.
12:03Portekiz'de 2026'nın ilk yarısında Facebook, Instagram, TikTok ve YouTube'un toplam aylık gelişiminin 33 milyona ulaştığı belirtiliyor.
12:13Bizim ülkemizde de bu platformlar milyonlarca kullanıcıya sahip.
12:17Türkiye'deki kullanıcılara ve özellikle ebeveynlere tavsiyeniz ne olur?
12:25Onlara şunu söylemek isterim.
12:27Eğer telefonunuza çok baktığınız için kendinizi kötü hissediyor ve geceleri kontrolü kaybettiğiniz için depresif bir ruh haline bürünüyorsanız bu sizin
12:36suçunuz değil.
12:37Çocuğunuz dikkatini toplayamıyor ve okulda sorunlar yaşıyorsa bu ne ebeveynlerin ne de çocukların suçu.
12:44Ortada suçlu olan bir kesim var.
12:46O da şirketler.
12:47Bence dünyanın dört bir yanında dayanışmaya ihtiyaç var.
12:51Çünkü hepimiz aynı sorunla boğuşuyoruz.
12:54Portekiz ve İspanya'da güzel örnekler var.
12:56Ebeveyn grupları bir araya gelip bu sorunları tartışıyor.
13:00Çözüm üretmenin yollarını arıyor.
13:02Hükümet de bu baskıyı gördü ve kendini daha da fazla adım atmak zorunda hissetti.
13:07Benim çağrım bizleri cihazlarımıza köle etmeyen bir interneti geri kazanmak için herkesin harekete geçmesi.
13:14Çünkü sanal medya şirketleri hepimizi tehdit ediyor.
