00:25SREBRINICA
00:42Başlangıçta bu canavarın öldüğünü ve hapiste hastalıklarla boğuştuğunu, ölürken acı çektiğini duyduğumda çok ama çok mutlu oldum.
00:50Ama bir yandan da biraz daha uzun yaşamasını, biraz daha uzun süre acı çekmesini istedim.
00:55Çünkü bizim aile üyelerimiz huzur içinde ölmedi. Onun öyle huzur içinde ölme hakkı yoktu.
01:01Bu yüzden onun Lahey'de hapiste ölmesi, üstelik bu kadar ileri bir yaşa kadar yaşayıp ölmesi bir anlamda onun için şanstı.
01:10SREBRINICA'da öldürülen diğer insanlarla karşılaştırdığınızda çocukların, yaşlıların, hiçbirinin böyle bir şansı olmadı.
01:18Milad için ölmesi bana herhangi bir adalet duygusu vermiyor. Başlangıçta çok mutluydum ama sonrasında duygularım birbirine karıştı.
01:26Aile üyelerime düşünmenin getirdiği büyük acı ve yas duygusu geldi.
01:30Hayatını kaybeden bütün anneleri düşündüm. Çocukların kemiklerinden tek bir parça bile bulamadan hayatını kaybeden anneleri.
01:38Passed away, died, never even found a bone of their children.
01:58Peki onun hapse gönderilmesi size adalet duygusu vermiş miydi?
02:03Evet bu bir anlamda adaletin yerini bulmasıydı. Çünkü ne yazık ki soykırım işleyen herkes cezasını çekmiyor.
02:11SREBRINICA'da Bosna Hersey'in tamamında soykırım işleyenlerin tümü cezalandırılmadı.
02:16Unutmamamız gerekir ki Miladić oradaki tek fail değildi.
02:21İnsanların infaz alanlarına götürülmesini sağlayan devasa bir mekanizma vardı.
02:26Toplu mezarları kazan, cesetleri bu mezarlara taşıyan bir mekanizma.
02:30Dolayısıyla gerçek anlamda adalet sağlanmış değil.
02:34Bazı kişiler hakkında soykırım suçundan mahkumiyet kararı verildi ama soykırım Bosna Hersey'in tamamında boşnak halkının tümüne karşı işlendi.
03:00Miladić hayatının sonuna kadar Srebrenica'daki suçlarını kabul etmedi ve pişmanlık göstermedi.
03:06Soykırımdan hayatta kalan bir kişi olarak onun suçlarını itiraf edeceğini hiç düşündünüz mü?
03:13Hayır hiçbir zaman bunu düşünmedim. Kendisinin suç işlediğini hiçbir zaman düşünmedi.
03:19Dolayısıyla yanlış bir şey yaptığını hiçbir zaman kabul etmeyeceği açıktı.
03:23Sırbistan Adalet Bakanı, Ratko Miladić'in en yüksek devlet ve askeri onurla defnedileceğini açıkladı.
03:30Bu açıklama size ne hissettirdi?
03:35Sırbistan ve Sırp hükümeti bugüne kadar Srebrenica soykırımındaki sorumluluklarına dair her türlü anlatıyı reddediyordu.
03:43Bugüne kadar biz hiçbir şey yapmadık, orada işlenen savaş suçlarıyla bizim hiçbir ilgimiz yoktu diyorlardı.
03:49Suçları işleyen varsa onların kendi başlarına hareket ettiğini söylüyorlardı.
03:54Bir soykırım suçlusunu kahraman gibi onurlandırmalarıysa şu anlama geliyor.
03:58Biz de bu soykırımın suç ortaklarıydık.
04:01Biz de soykırım işledik ve evet biz de failler arasındayız.
04:21İzlediğiniz için teşekkür ederim.
04:27İzlediğiniz için teşekkür ederim.
04:33Sadece yetkililerden değil Sırbistan sokaklarında halktan da Miladiç'e yönelik olumlu mesajlar geldi.
04:40Bir soykırım suçlusu olan Miladiç hayatta olmasa da bu durum ruhunun Sırbistan'da yaşadığını hissettirmiyor mu?
04:52Evet bizler soykırımda hayatta kalanlar olarak, Bosna'daki aktivistler ve Diyaspora'daki aktivistler olarak hep şunu söyledik.
05:01Bu ideoloji sadece Miladiç'ten ibaret değil, yalnızca hüküm giymiş savaş suçlularından da ibaret değil.
05:07Bu, kendi halkını savaş suçları işleyerek güçlendirme anlayışına sahip bir zihniyet.
05:12Savaş suçlarını meşrulaştırmaya ve bu suçları işlemeye hakları olduğuna inanmaya çalışıyorlar.
05:18Tarih boyunca bazı kesimler bu gibi savaş suçlarını kutladı.
05:22İkinci Dünya Savaşı'nda da bunu gördük.
05:24Ne yazık ki Miladiç'in ölümünden sonra da bu devam edecek.
05:28Gelecekte, önümüzdeki yıllarda Miladiç için yeni bir mitoloji oluşturacaklarını düşünüyorum.
05:34Kendi tarih anlatılarını şekillendirecekler ve böylece kendilerini daha iyi hissedecekler.
05:48Bu soruyu sormak zor ama bir aktivist olarak soykırım sürecinde yaşadıklarınızı paylaşıyorsunuz.
05:55O dönem kaç yaşındaydınız? Sizin ve ailenizin başına neler geldi?
06:02Srebrenica'da doğdum.
06:041992'den 1995'e kadar süren saldırılar boyunca annem, küçük erkek kardeşim ve diğer akrabalarımla Srebrenica'daydım.
06:13Şehir 1995'te Sırp militanları tarafından ele geçirildiğinde 7 yaşındaydım.
06:19Bazen köylere kaçtık, bazen şehre döndük.
06:22Sürekli yiyecek ve barınak bulmaya, hayatta kalmaya çalışıyorduk.
06:26Çok sayıda akrabam öldürüldü.
06:28Kimi bombardımanlarda hayatlarını kaybetti,
06:31kimi yiyecek bulmaya, çocuklarını kurtarmaya çalışırken öldü.
06:35Ve sonunda büyük bölümü Srebrenica'dan sürülerek infaz alanlarına götürüldü ve katledildiler.
06:54Annem, kardeşim ve ben çok sayıda kadın ve çocukla birlikte Srebrenica'dan götürülen ilk gruplardan biriydik.
07:01Bize kim gitmek istiyor, bu bölgeden ayrılabilir, özgürsünüz dediler.
07:06Onlara inandık. Çünkü savaştan ve açlıktan dolayı tamamen tükenmiştik.
07:11Sadece huzur ve sessizlik istiyorduk.
07:14Belki savaş bitmiştir diye düşündük.
07:16Bu yüzden onlara güvendik.
07:18Bizi askeri kamyonlara bindirdiler ve erkekleri kadınlardan ayırmaya başladıklarını hatırlıyorum.
07:23Biz bunun olacağını bilmiyorduk.
07:26Önümüzde büyükannem ve büyükbabam yaşlarında yaşlı bir çift vardı.
07:30Adımı kenara çektiler ve sen hiçbir yere gitmiyorsun, burada kalacaksın dediler.
07:34Adam yalvardı çünkü eşi hastaydı.
07:37Lütfen eşimle gitmeme izin verin, güvenli bölgeye ulaşacak kadar güçlü değil, oraya varamaz dedi.
07:43Onun yüzüne gülerek, merak etme seni Bosna ile Sırbistan'a ayıran nehirde buluruz dediler.
07:50Sonra adamı kenara çektiler ve kadın bizimle birlikte devam etti.
07:54O an aman Allah'ım dedeme ne olacak diye düşündüm.
07:57Çünkü büyükannem bizimle bu kamyonlara binecek kadar güçlü değildi.
08:02Bu nedenle onlar bir gün daha kalmıştı.
08:04Bizim araçlarımızda az sayıda erkek de vardı.
08:07Onlar şüphe çekmemek için seçilmişlerdi.
08:10Hepsi bu.
08:10Sonra Tuzla şehrine götürüldük.
08:12Orada bir mülteci kampına yerleştirildik.
08:15Ertesi gün insanlar Srebrenica'da yaşananlarla ilgili korkunç şeyler anlatmaya başladı.
08:33Öncesinde Miladiç'in dünyaya ne kadar büyük bir lider olduğu ve insanlara ne kadar iyi davrandığı anlatılırdı.
08:39Çünkü o zamanlar kameralar açıktı.
08:41Katliam kameralar kapanınca başladı.
08:44Dünyanın görmediği bir şeyi yaşadık.
08:54Büyükannem ertesi gün yanımıza geldi ve büyükbabamı da götürdüklerini söyledi.
08:59Onu bir daha hiç görmedik.
09:01Zihinsel engeli olan bir amcamı da götürdüler ve kendisinden bir daha haber alamadık.
09:06Bu şekilde çok sayıda akrabam, kuzenim götürüldü.
09:09Halbuki bize onlara güvenmemiz söylenmişti.
09:12Birleşmiş Milletler'in bulunduğu bölgedeydik ve bize zarar vermeyeceklerine, orada güvende olacağımıza inanmıştık.
09:19Sonunda yapılabilecek en korkunç şeyi gerçekleştirdiler.
09:40Büyükbabamın kalıntıları 2007'de bulundu.
09:43İnsanlar için bu durum tamam artık başlarına gelen her şeyi biliyorsun diye düşünüyor.
09:48Öyle değil.
09:49O kişiyi ikinci kez kaybediyorsunuz.
09:52Kızıl Haç'tan gelen mektup öncesinde ister istemez aklınızda bir sahne, bir umut, bir yanılsama yaratıyorsunuz.
09:59Belki hayatta kalmıştır.
10:01Belki bizimle iletişime geçemiyordur diye düşünüyorsunuz.
10:04Hayatta kaldığına dair her türlü olumlu ihtimali hayal ediyorsunuz.
10:09Sonra o mektubu aldığınızda her şey paramparça oluyor.
10:13Çünkü o mektupta büyükbabamın kalıntılarının fotoğrafları vardı.
10:17Ve bu nedenle biz aynı cehennemi ikinci kez yeniden yaşadık.
10:23Her şey bir şey.
10:46Öte yandan Srebrenica annelerinin her yıl çocuklarına ait başka bir kemiği, bir başka parçayı, belki bir parmağını bulup gömmesinin nasıl
10:55bir şey olduğunu hayal bile edemiyorum.
10:57Çünkü kalıntılar çok sayıda toplu mezara dağıtılmıştı.
11:01Her yıl yeniden bunu yaşamak, bize bunun yaşatılması korkunç bir şey.
11:05Bitmeyen bir dehşet.
11:26Soykırım sırasında boşnaklar için Türk denildiğini de sık sık duyuyoruz.
11:38Bizleri Türk olarak adlandırmanın Sırp mitolojisinde kökleri var.
11:42Bir anlamda Osmanlı İmparatorluğu'ndan intikam alma düşüncesi hala devam ediyor.
11:47Bu pek çok insana son derece saçma gelebilir.
11:51Evet saçma ama bazı milliyetçilere göre bizler Osmanlı İmparatorluğu döneminde İslam'ı kabul ederek onlara göre kanımızı kirlettik.
11:59İslam'a geçerek DNA'larını kirlettiğimize inanıyorlar.
12:03İşte bu yüzden de bize nefretle Türkler diyorlardı.
12:07Bunu insan değilmişiz de insan altı varlıklarmışız gibi kullanıyorlardı.
12:12Sırp milliyetçilerinde kanımızı İslam'la kirlettiniz anlatışı savaş sırasında cinsel şiddete dönüştü.
12:19Boşnak kadınlara bu nedenle tecavüz ettiler.
12:21Onların korkunç anlayışına göre o kadına tecavüz edip hamile bıraktıklarında ve bu çocuğu doğurmasını sağladıklarında onu temizlemiş olacak ve çocuk
12:31Sırp olacaktı.
12:33Bu gerçekten çok iğrenç bir ideoloji.
12:49Suzan L. Woodward Bosna ile ilgili çalışmalarında batının ve uluslararası toplumun sadece başarısız olmadığını hatta şiddeti daha da ağırlaştırdığını yazmıştı.
13:01Çocukken Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen bir güvenli bölgede olmanıza rağmen soykırıma şahit oldunuz.
13:09Bugün sizin için uluslararası toplum kavramı ne demek?
13:13Ya da bir başka savaşta Birleşmiş Milletler size güvendesiniz dese buna inanır mısınız?
13:20Hayır.
13:21Birleşmiş Milletler'in insanların hayatlarını kurtarabileceğine ya da onlara güvenli bir alan sağlayabileceğine asla inanmıyorum.
13:28Bu bir yalan. Bugün Filistin'de de aynısını görüyoruz.
13:32Birleşmiş Milletler ne yapıyor?
13:33Hiçbir şey.
13:34İşte bizim içine düştüğümüzde sahte bir güvenlik duygusuydu.
13:38Birleşmiş Milletler bize sonunda kurtulacağımıza dair inanmamızı ve umut etmemizi sağladı.
13:44Bizleri silahsız bir şekilde teslim etti ve sonunda katledilmemize yol açtı.
13:49Uluslararası toplum bize yardım etmek için orada değildi.
13:52Kimse yoktu.
13:53Bu yüzden savaş bölgesi içindeyseniz ne Birleşmiş Milletler'in ne uluslararası toplum sözünün benim için hiçbir anlamı yok.
14:02David Reif, Holocaust sonrasında söylenen bir daha asla sözü için şöyledir.
14:09Srebrenica'dan sonra bu ifadenin ne anlama geldiğini biliyoruz.
14:13Bir daha asla.
14:14Almanlar 1940'lardaki gibi Avrupa'daki Yahudileri öldürmeyecek.
14:19Hepsi bu.
14:20Srebrenica'nın üstünden 31 yıl geçti.
14:22Sizce Avrupa bu soykırımdan gerçekten ders çıkarttı mı?
14:27Yoksa gölgede kaldığını, yeterince konuşulmadığını hissediyor musunuz?
14:33Bence Avrupa hiçbir şey öğrenmedi.
14:35Bugün aşırı sağın yükseldiğini görüyoruz.
14:38Mevcut siyasetçilere ve siyasi partilere baktığımızda hiçbir şeyin değişmediği belli.
14:43Bana göre Avrupa yine aynı Avrupa.
14:46Evet, Holocaust nedeniyle kendini suçlu hissediyor.
14:49Bir anlamda kendini ahlaken daha iyi insanlarmış gibi göstermeye çalışıyor ama gerçek böyle mi?
14:55Sadece Srebrenica'da değil, bugün Filistin'de soykırım işlendiğini görüyoruz.
15:00Sudan, Yemen, Rohingya var.
15:02Dünyanın dört bir yanında soykırım işleniyor.
15:05Yani hiçbir şey değişmedi.
15:07Bu durumda biz nasıl bir daha asla diyebiliriz ki?
15:11Çünkü ahlak insanları kurtarmaz.
15:13İnsanları kurtarmak için harekete geçilmesi gerek.
15:18Srebrenica soykırımının hafızası Türkiye'de çok güçlü.
15:22Sizce bunun nedeni ne?
15:25Türkiye'de çok sayıda boşnak var.
15:27İkinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında Türkiye'ye gelen ve Türk vatandaşı olanlar var.
15:32Ve onlar Bosna Hersek'teki köklerini unutmadılar.
15:36Ayrıca çok güçlü dini ve kültürel bağları var.
15:39Yaşam biçimlerimiz, yemeklerimiz, pek çok şeye benzer.
15:43Ben de Türkiye ile aramda bir bağ olduğunu hissediyorum.
15:46Türkiye, Bosnalılara karşı misafirperver.
15:49Biz de öyleyiz.
15:50Aramızda güçlü bir iletişim var.
15:52Bu nedenle Türklerin bizim acımızı kendi acıları gibi hissettiklerini düşünüyorum.
15:57İnsanlık tarihine kara bir leke olarak kazınan Srebrenica soykırımının üzerinden geçen 30 yıla rağmen
16:06vahşice öldürülen bütün boşnak kardeşlerimizin acıları yüreğimize daha dün düşmüş gibi tazedir.
16:17Türk halkına yanımızda durduğu için teşekkür ederim.
16:21Soykırım hakkında konuşmamız, yaşadıklarımızı anlatmamız ve bize konuları anlatabileceğimiz platformlar sunmanız çok değerli.
16:29CNN Türkiye'ye bu imkan için teşekkür ederim.
16:32Bosna Hersek dünya haritasında küçük bir ülke ve bu nedenle pek çok kişi önemsiz görebiliyor.
16:37Türk halkının Bosna Hersek ile ilgilenmesinden, tarihimizi ve başımıza gelenleri öğrenmeye çalışmasından çok memnunum.
16:44Umarım bu dünyanın hiçbir yerinde, hiç kimsenin başına bir daha, bir daha asla gelmez.
