- 2 days ago
Productie vinyl platen.
De bonobo apen in planckendael.
Productie bankbiljeten.
De bonobo apen in planckendael.
Productie bankbiljeten.
Category
đ ïž
LifestyleTranscript
00:00Wie droomt er nu eens nooit van zelf geld te kunnen maken?
00:04Dat wordt de mensen die die droom ook realiseren wel erg moeilijk gemaakt
00:08met de nieuwe briefjes van 2 en 10.000.
00:10Alle vijf onderzocht hoe die beveiliging gebeurt.
00:13Ze maakten ook eindelijk met onze naaste buren de mensapen
00:17die in Plankendaal uitgebreid bestudeerd worden.
00:20En het eerste onderwerp van de drie vertelt Chris met uzelf.
00:40Een goede avond.
00:42Elf jaar geleden, in 1983, introduceerden Philips en Sony
00:46de Compact Disc Digital Audio, die we al heel vlug gewoon CD noemden.
00:51Het zilveren schijfje slaagde er in een vijftal jaar in
00:54de gewone vinylplaat uit de markt te concurreren.
00:57De CD is in theorie onverslijtbaar, is moeilijker te beschadigen,
01:01biedt een superiöre geluidskwaliteit,
01:03heeft een handig formaat en een grotere capaciteit dan de gewone LP.
01:07Op dit ogenblik zijn over de hele wereld
01:09meer dan 200 miljoen CD-spelers verkocht
01:12en vinden meer dan 1 miljard CD'tjes per jaar hun weg naar de consument.
01:17Het is dus bijna gedaan met de goede oude vinylschijf.
01:21Toen bij Polygram de laatste LP's geperst werden, was alle vijf erbij.
01:31Alle live- of studio-opnames komen in de snijkamers terecht.
01:37Die opnames worden in een lakplaat gesneden.
01:56Dat gebeurt op de snijmachine.
02:02Die moet de snijder zeer precies afstellen.
02:05Dat doet hij aan de hand van de aanloopgroef tegelijkertijd testgroef.
02:11MUZIEK
02:13MUZIEK
02:39Een diamant snijdt een lange spiraalvormige groef in de lak.
02:43Hoe luider de muziek moet klinken, hoe breder de groeven.
02:47Daarom is de tijdstuur van de muziekopnames ook belangrijk.
02:51Het werk van de snijder bepaalt hoe de opname zal klinken
02:54als ze definitief op vinyl verschijnt.
02:57Maar zover is nog lang niet.
03:00De lakplaat dient als model.
03:03Ze gaat in een bak waar ze zorgvuldig schoon gespoten wordt.
03:14Dan komt er een dun zilverlaagje bovenop.
03:20Vandaar gaat de plaat in een galvaniseerbad.
03:29CD-tijdperk stonden hier 34 persen 24 uur per dag platen uit te braken.
03:35Enkele jaren geleden bedroeg de productie nog 320.000 platen per dag.
03:40Een heleboel vakkennis en ervaring is nu overboden geworden.
03:44De apparatuur verdwijnt grotendeels naar de schroothoop.
03:48De gebouwen worden ontmanteld, met de grond gelijk gemaakt en verkocht.
03:56Intussen zijn de laatste grote vinylperserijen in België en Nederland gesloten
04:00en behoren ze nu tot de industriële archeologie.
04:04De frieks van analoog geluid zijn vanaf nu aangewezen op marginale kleine perserijen
04:09of op vinyl uit Engeland of de Verenigde Staten.
04:12Bonobo's zijn chimpansees die in het wild uitsluitend leven
04:16in moerassen gestreken ten zuiden van de Zairestroom.
04:19Ze zijn voor het eerst ontdekt in 1929
04:21en merkwaardig genoeg in het museum van Tervuren
04:24door een onbekend schedeltje uit ons voormalig Belgisch Congo.
04:28Intussen weten we heel wat meer over bonobo's.
04:31Want deze mensapen zijn sinds hun ontdekking druk bestudeerd door wetenschappers
04:35onder meer in ons eigen Plankendaal.
04:39In het Afrikaans dorp van het dierenpark Plankendaal
04:42hebben de bonobo's in mei vorig jaar een nieuwe woonst gekregen.
04:46De bezoekers hebben er een uitstekend uitzicht op de speelzaal van deze weinig gekende chimpanseesoort.
04:52In de bonobo-gemeenschap hebben de vrouwen een centrale rol.
04:56De zonen blijven bij hun moeder en het zijn de volwassen dochters die emigreren naar andere groepen.
05:01Dat is ook zo in gevangenschap.
05:02Daarom wisselen de dierenparken alleen wijfjes uit.
05:06In Plankendaal leven drie niet-verwante wijfjes.
05:09Zita, Hermien en Hortausse samen met de jonge mannetjes Kidago, Ludwig en de kleine Redi.
05:15Het vierde mannetje, Desmond, is de vader van de laatste twee.
05:19Om het sociaal gedrag van deze intelligente mensapen beter te kunnen doorgronden
05:23wordt de groep van Plankendaal permanent bestudeerd.
05:26Aan het project werken naast de Antwerpse dierentuin ook de universitaire instelling van Antwerpen,
05:30het Max-Planck-instituut en het primatencentrum van Göttingen mee.
05:37Vanuit de observatiekamer bekijken ze beurtelings elk van de dieren gedurende een half uur.
05:43Elke dertig seconden noteren ze hoe het dier zich gedraagt en hoe het reageert op de andere dieren.
05:50Als er veel activiteit is of een belangrijk moment voor het onderzoek, kunnen ze met de videocamera alles snel opnemen.
06:01Van bij de opening van hun speelzaal keken de bonobo's nieuwsgierig naar dit vreemde toestel.
06:07Ademaar heet het en het is een computergestuurd apparaat met heel wat mogelijkheden.
06:11Het heeft een zestal openingen met een bijbehorende knop.
06:14Door op die knoppen te drukken, kunnen de bonobo's wat lekkers vragen.
06:20Eerst moeten de apen elk afzonderlijk een opleiding krijgen.
06:23Hortense is eerst aan de beurt, de kleine redie mag bij zijn moeder blijven.
06:28Ze zullen nootjes krijgen.
06:30Na het commando valt met heel wat lawaai een nootje uit de buis.
06:39Hortense kijkt eerst geĂŻnteresseerd toe, maar bemoedert toch liever de kleine redie.
06:44Als verdere reacties uitblijven, is het beter om meteen een nieuwe leerling op te roepen.
06:53Ja, Ludo, het is Linda hier.
06:55Ludo, heb je deze mond al apart kunnen zetten?
06:57Ja, oké. Dan mag Hortense terug naar binnen en dan lost je deze mond maar.
07:01Oké? Ja.
07:02Dag. Bedankt.
07:02En zo gebeurt het.
07:04Hortense en Redie trekken gewilligd naar de opvangkooi en met veel lawaai stroomt Desmond naar buiten.
07:14Hij heeft wel belangstelling en onderzoekt het toestel met een kennersblik.
07:19Het geluid schrikt hem nog wat af, maar behoedzaam komt hij toch zijn beloning halen.
07:25En als er ook nog een sinaasappel volgt, laat Desmond zich dat geen twee keer zeggen.
07:39Zeven maanden later zijn de bonobos al vertrouwd met de situatie.
07:45Zita kan ook goed overweg met de lichtsignalen.
07:48Een lichtje duidt de goede knop aan.
07:51Trekt ze toch de verkeerde kant op, dan krijgt ze vanuit de observatiekamer een fout signaal.
08:04Wat later probeert Zita de goede kant.
08:07Even aanmoedigen en het is meteen raak.
08:17In het onderzoek naar de leerprocessen is Zita de beste leerling.
08:21Zij is het oudste wijfje en brengt haar ervaring makkelijk over op de andere.
08:25Na een gelukte poging krijgt ze wel eens zin in een groter hapje en drukt de verkeerde knop.
08:36Maar de oefensessies zijn beperkt in tijd, want het publiek heeft ook zijn rechten.
08:40Als de hele groep in de speelzaal is, gaat het gedragsonderzoek verder zonder ademaar.
08:46De studie van het nestgedrag is een van de onderzoeksthema's.
08:53Zelfherkenning en omgaan met werktuigen behoren tot de studie van de sociale leerprocessen.
08:58Het onderzoek zal een duidelijker beeld geven van de onderlinge verhoudingen in de groep.
09:03Observaties uit de natuur kunnen hierdoor een bevestiging krijgen.
09:11De kleine redie zal het een zorg zijn.
09:13Toch kijkt hij al uit naar het moment dat de hele groep naar buiten mag.
09:16Voor de wetenschappers begint dan een nieuwe fase in het gedragsonderzoek.
09:24Hoewel de bonobos sinds de jaren 70 min of meer continu bestudeerd worden in hun natuurlijk milieu,
09:30is het ook de minst gekende soort onder de mensapen.
09:33Een project als dat in Plankendaal helpt onderzoekers om meer te weten te komen,
09:37vooral over het sociaal gedrag van deze chimpanseesoort.
09:40En uiteraard worden de resultaten gekoppeld aan de resultaten van het onderzoek in de natuur.
09:44Sinds midden april zijn opnieuw twee onderzoekers van bij ons naar Zaire afgereisd om er de bergschimpansees te bestuderen.
09:51En na alle vijf heeft Desmond Morris, de auteur van De Naakte Aap onder meer,
09:56de bonobos in Plankendaal ook ontdekt en binnenkort zullen ze te zien zijn op de BBC.
10:01Vijf miljoen frank is een heleboel geld.
10:04Vroeger had je een hele kluis nodig om die vijf miljoen op te bergen.
10:07Maar met de bankbiljetten van 10.000 frank kun je tegenwoordig een fortuin opbergen in een tafel laden.
10:13Nu, hoe groter de waarde is van zo'n bankbiljet, hoe groter de verleiding is om er valse te maken
10:18en dus hoe meer voorzorgen de Nationale Bank moet nemen om de namaak te bemoeilijken.
10:24De eerste Europese bankbiljetten verschijnen in 1661 in Zweden.
10:29Het zijn genummerde kredietnotas waarvan de vermelde waarde door de Stockholms banco gedekt is in munten.
10:35De waardepapieren zijn beveiligd met een zegel en met de handtekeningen van de eigenaar en de boekhouders van de bank.
10:45De rijkste man van Noorwegen, de zakenman Tormolen, geeft in 1695 papiergeld uit.
10:52Hij vangt er de tijdelijke verliezen van zijn handelsschepen mee op.
10:56Ondanks vier rode lakzegels en talrijke handtekeningen is er weinig vertrouwen in het biljet.
11:01Een eeuw later is er ook bij ons papiergeld in omlopin.
11:05En grote stenen zoals luik.
11:07Het bedrag is vermeld in Livre, maar het voorbeeld van de beter gemaakte Franse biljetten uit dezelfde periode.
11:16Onze Nationale Bank geeft haar eerste papiergeld uit in 1851.
11:21De eerste reeksen zijn voorzien van zwarte en rode fiscale zegels en met de hand ondertekend.
11:26Ze hebben bovendien een souche of afknipstrookje dat in een boekje blijft zitten per controle.
11:38Belgische kunstenaars zorgen voor fraaie ontwerpen.
11:42De ingewikkelde tekeningen zijn voorzien van een monogram en versierd met allegorische figuren.
11:47Toch liggen valsmunters daar niet wakker van.
11:50De fotografie lost immers alle problemen op.
11:53De bank zet de namakers echter een hak door het gebruik van blauwe imt of gekleurd papier.
12:02De gaatjestekst geeft alleen aan dat de briefjes uit de omloop genomen zijn.
12:13In 1894 zorgt de Nationale Bank voor een doorbraak in Europa.
12:17Met de gloednieuwe Lambert pers kan ze in Ă©Ă©n keer in vier kleuren drukken.
12:22De tekenaars zorgen voor erg kleurrijke ontwerpen en de nieuwe hoogdrukpers kan die kleurenpracht niet altijd weergeven.
12:30Het watermerk in het papier blijkt een uitstekend middel tegen vervalsingen.
12:34Het krijgt vanaf nu een duidelijke plaats op het biljet en is hier zelfs voorzien van een extra droogstempel.
12:42Een watermerk is een afdruk in de natte papierpap tijdens de fabrikage.
12:47Na gedrogen staat er een heldere tekening in het papier.
12:51De Nationale Bank gebruikt ook andere en steeds betere middelen om vervalsingen tegen te gaan.
12:57De Guillaume machine tekent de ingewikkelde en uiterst feinige achtergrondfiguren.
13:02Het zijn geometrische figuren met door elkaar gevlochten lijnen.
13:16Na de Eerste Wereldoorlog verschijnt de Nationale Rijks.
13:20Een nieuw watermerk met het profiel van Leopold I krijgt een ruime plaats.
13:25Op alle ontwerpen staat voor het eerst het vorste paar afgebeeld.
13:29In een volgende uitgave verschijnt ook een tweede munteenheid, de Belgen.
13:40Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft de Nationale Bank het moeilijk met het uitgeven van geld.
13:46Gemeentebesturen nemen hun toevlucht tot noodgeld, een wirwar van vreemde papiertjes en bonnetjes.
13:52In Engeland duikt het spionnengeld op.
13:55Het is een perfecte Duitse vervalsing van de witte pontbriefjes, die toch op een twintigtal manieren beveiligd waren.
14:01Door die valsmunterij krijgt de volgende uitgave een fijne metaaldraad.
14:07In ons land volgt na de bevrijding een geldsanering en verschijnt de dynastiereeks.
14:12Maar valsmunters hebben tijdens de oorlog heel wat geleerd en van de nieuwe reeks komen er talrijke vervalsingen.
14:21In 1950 pakt de Nationale Bank uit met een nieuwe druktechniek.
14:26De reeks van haar eeuwfeest is getooid met de gegraveerde portretten van de eerste drie koningen.
14:32Met de plaatdruk kunnen ze de gravures natuurgetrouw weergeven.
14:36Op de briefjes voel je een gedrukt relief.
14:42Betalen doen ze vanaf nu met blauwe of zasmeesters en natuurlijk met baarden.
14:51Pas in 1962 verschijnt een nieuwe reeks met tekeningen van Massino Bessi.
14:56Het zijn portretten van belangrijke figuren uit de 16e eeuw.
15:00De ondergrond is voor het eerst in offset gedrukt en de geometrische achtergrondfiguren zijn getekend met een computer.
15:12De bankjes van vandaag zijn na 1978 uitgegeven.
15:16Ze hebben een fijne metaaldraad als nieuw beveiligingsmiddel.
15:23Met de nieuwe 10.000 doen de meest moderne technieken hun intrede.
15:27Uit losse schetsen groeit een tekening van de serres van laken.
15:31Op een computer met reuze scherm krijgt het ontwerp zijn definitieve vorm en kleur.
15:36Het grote scherm geeft aan de ontwerpers de mogelijkheid om de uiterst fijne tekeningen heel precies uit te werken.
15:49De kleurrijke keerzijde van het biljet komt pas na de drukproeven echt tot zijn recht.
15:56Op de voorzijde staat een prachtig gegraveerd portret van het vroegere vorstenpaar.
16:01Het is gemaakt naar een getekend ontwerp.
16:04Voor het drukwerk hebben ze een spiegelbeeld nodig.
16:08De graveurs van de Nationale Bank zijn echte kunstenaars.
16:12Ze behoren tot de beste van Europa en krijgen ook opdrachten van buitenlandse instellingen.
16:22Op het ontwerp moeten ze eerst de hoofdkijnen aanbrengen.
16:35Voor het offsetdrukwerk hebben ze fotografische platen nodig.
16:38EĂ©n voor iedere in het kleur.
16:40Met die afdrukken kunnen ze in de drukkerij alle kleuren van het nieuwe biljet tot in de fijnste tinten weergeven.
16:48Bankbiljetten moeten kleurvast zijn.
16:50Dat betekent dat bij elke nieuwe druk de kleuren precies overeen moeten stemmen met die van de vorige.
16:55Met een computer lezen ze de kleuren af om de machine nauwkeurig in te stellen.
17:02Het papier wordt geleverd met het watermerk en de metaaldraad.
17:10Na het instellen van de kleuren kan de drukpers aan de slag.
17:14Ze drukt alle hoofdkleuren in Ă©Ă©n keer af.
17:21Als de eerste vellen uit de offsetmachine komen moeten ze gecontroleerd worden.
17:26Met een loepje kan de drukker kleine afwijkingen vaststellen en ze meteen corrigeren.
17:39De afgekeurde drukproeven maken ze met een viltstift ongeldig.
17:46De voorgedrukte bladen moeten nu door een plaatdrukpers.
17:49Die drukt alleen de grafures met een voerbaar relief af op de nieuwe bankbriefjes.
17:54Ook hier controleren ze het drukwerk.
17:56De fijne lijntjes moeten er haarscherp op staan.
18:01Daarna is het de beurt aan de zeefdruk.
18:04Die techniek gebruiken ze om de laatste nieuwe glinsterende inkt aan te brengen.
18:09De inkt verkleurt van helder groen naar donkerblauw als de lichtinval verandert.
18:14De briefjes moeten daarna nog door een laatste drukpers om er de nummers op aan te brengen.
18:29In de controlesaal onderzoeken ze de gedrukte vellen op kleine drukvouwtjes.
18:34De biljetten die niet voldoen krijgen een afkeurstreepje.
18:37Elk vellenboek tellen ze nauwkeurig na en kleine velletjes kunnen ze meestal met een gom wegnemen.
18:46De gecontroleerde boeken snijden ze daarna millimeterprecies in 28 kleine pakjes.
18:52Met een bandje erover zijn ze klaar voor de eindcontrole.
19:02De machine sorteert, telt, bindt en verpakte biljetten.
19:07Dat gebeurt razendsnel en elk pakje is goed voor Ă©Ă©n miljoen.
19:18Terwijl de verpakte biljetten op zoek gaan naar een gelukkige bezetter,
19:21vallen de afgekeurde briefjes in een apart vakje.
19:24Zij gaan een minder fortuinlijk lot tegemoet en zullen eindigen in de papiervernietiger.
19:35Kleine pakjes met grote sommen.
19:37Je wordt er duizelig van als je de miljoenen begint te tellen.
19:41Maar wie in zijn stoutste dromen zelf al aan het drukken is,
19:44moet weten dat de nationale bank een uitstekend laboratorium heeft.
19:49Recente vervalsingen van het bankje van 5000 vallen hier meteen door de mand.
19:53De ogen van de brave gezellen zijn er sterk op achteruit gegaan.
20:03Met een onopvallend motiefje op het briefje van 1000 kan je zelfs de namakers mooi uit elkaar houden.
20:14Echte bankbiljetten zijn gemakkelijk te herkennen aan een stukje van de tekening dat alleen met ultraviolet licht te zien is.
20:21Een biljet van 10.000 ziet er onder ultraviolet licht echt mooi uit.
20:26Niet alleen in de tekening zit een fluoriserend motief, ook de metaaldraad straalt licht uit.
20:33Zelfs in het papier zitten fluoriserende vezels.
20:36Het is een techniek die in Duitsland al langer toegepast wordt.
20:41Wie met een vergroot glas op zoek gaat, ontdekt in de tekening van de serres,
20:45onder de handtekening van de gouverneur, enkele mooi verwerkte miniatuurteksten.
20:54Aan de voorzijde van het biljet vind je zo'n minitext in elke nul.
21:01De metaaldraad zit netjes verweven in het papier.
21:05Hier duikt het getal 10.000 in kleine cijfers op.
21:09Het watermerk is bij opvallend licht nauwelijks te zien.
21:13De iets wittere tekening verschijnt in tegenlicht echter in al zijn nuances.
21:24In het parlementair halfrond naast het vorstenpaar kun je met vlak strijklicht een zwarte B ontdekken vanaf de zijkant.
21:33Van onderaf bekeken ziet ze er wit uit.
21:38De vlag naast koning Boudewijn is gedrukt in de speciale glinsterengd en heeft een diep relief.
21:50De kleurveranderingen van deze inkt ontdek je vooral in de nominale waarden op de keerzijde.
22:02En wie echt goed toekijkt vindt in de laatste nul een bloemmotief dat aan beide zijden overeenstemt.
22:09De walsmunters, ze zijn gewaarschuwd.
22:12De nieuwe biljetten van 2000 frank, een eerbetoon aan Victor Horta, zijn op precies dezelfde manier beveiligd als de biljetten
22:20van 10.000 frank.
22:21En net zoals voor die biljetten heeft de Nationale Bank nu ook weer een folder uitgegeven.
22:262000 frank Victor Horta met alle informatie over die biljetten en die folder is verkrijgbaar in alle bankfilialen.
22:33Met een speciale inkt die van kleur verandert met de lichtinval kun je dus geen geloofwaardige namaak meer maken met
22:39een fotocopie.
22:40In 1993 is er Ă©Ă©n poging ondernomen om de biljetten van 10.000 frank toch te vervalsen, maar dat was
22:45gelukkig snel achterhaald.
22:47En intussen worden ook de biljetten van 5000 frank vrijwel niet meer nagemaakt.
22:52Volgende week werpen we een fascinerende blik onder water, bekijken we een unieke verzameling letters en lettertjes en maken het
22:58blinden makkelijker om tv te kijken.
23:00Voor de studenten onder u veel succes bij de examens.
23:04Voor wie al vakantie heeft, een hele prettige vakantie.
23:06Voor iedereen nog een goede avond en tot volgende week.
Comments