00:16İzlediğiniz için teşekkürler.
00:30Yalanın yanlışın doğrunu ayırt edemediği bir dönemin içerisindeyiz.
00:34Ve bu konuyu dezenformasyonla ilgili konuları uzmanlarıyla beraber her hafta cumartesi pazar günleri beraber tartışacağız.
00:42Doğru yolda ilerlemek sağlam bilgiyle beraber olabilmek için.
00:46Ben Neziyor Hon tekrar hoş geldiniz diyorum.
00:49Ve en önemlisi yakın tarihimize bugünümüze bakalım.
00:52Savaşlar, krizler, afetler maalesef özellikle böyle dönemlerde dezenformasyon aralardan sıyrılıp gitmeyi ve yayılmayı çok seviyor.
01:03Bu konuyu konuşmak için bugün harika bir konuğumuz var.
01:07Ve Koray Kaplıca doğruluk payının baş editörü.
01:10Janjan'la da bir titir baş editör.
01:12Harikasınız Koray Kaplıca.
01:14Şimdi özellikle bu kadar yığınsal bilgi akışının olduğu bir dönemde belki bir parça bireyin daha zayıfladığını görüyoruz.
01:21Bu anlamda nedir doğru yanlış anlamında.
01:24Peki siz niye varsınız doğrulama platformları diyelim, fact checker'lar diyelim bu kuruluşlar olarak.
01:30Siz ne amaçla varsınız, ne yapıyorsunuz, nasıl çözüyorsunuz bu işleri?
01:35Aslında doğrulama kuruluşlarının tarihine baktığımızda 2000'li yılların başına kadar götürmek mümkün.
01:40Birçok farklı kök nedeni var kuruluşların ortaya çıkmasını.
01:43Bunlardan biri, son zamanlarda en sık yaşadığımız kriz anlarında bilgi ihtiyacının karşılanması durumu.
01:48Çünkü kriz anını biraz tarif ettiğimizde bilgi talebinin çok yoğun olduğu fakat doğrulanmış bilginin çok oza olduğu bir andan bahsediyoruz
01:55aslında.
01:56Bu anda tabii ki doğrulama kuruluşları çok fazla öne çıkıyorlar.
01:59Çünkü insanlar talep ediyor bu konuyla ilgili.
02:01Ama böyle 2000'li yılların başlarına gittiğimizde başka başka nedenler de var aslında doğrulama kuruluşlarının ortaya çıkmasında.
02:07Ama tabii ki bu artışın en önemli nedenlerinden biri internetin yaygınlaşması.
02:11Çünkü internet yaygınlaştığı zaman aslında kriz anlarının lokal olma ihtimali yavaş yavaş azalmaya başlıyor.
02:18Örneğin yaşı tutanlar 1999 depremini hatırlayacaklardır.
02:221999 depremi de tam bir kriz anıydı.
02:24Bilgi akışının çok kesik kesik geldiği anlardan biriydi.
02:28Yanlış bilginin yaygınlaşmasının çok elverişli bir ortam vardı.
02:32Ve tabii ki komplo törleri ve yanlış bilgileri o zaman da gördük.
02:35Ama sosyal medya yoktu.
02:36Evet. Etkisi çok kısıtlıydı. Yayılma araçları yeteri kadar erişim veremiyordu.
02:41Ama 2023 depremini aslında sosyal medya vasıtasıyla, platformlar vasıtasıyla aslında bütün ülkecek yaşadık.
02:47Sahte videolar, görseller.
02:49Bizim o anki Kahramanmaraş depremiyle ilgili bütün algımızı etkileyecek yaygınlıktaydı.
02:54Tabii ki burada doğrulama kuruluşlarının bir fonksiyonu karşılıyor.
02:57Bir ihtiyacı karşılıyor aslında buradaki durumda.
03:01Dünyadaki Fekçek'in kuruluşlarının aslında genel yöntemi, genel işleyişi biraz gazeteciliğe yakın bir işleyiş.
03:07Belli editörlerimiz var. Bu editörler sosyal medya platformlarını önce tarıyorlar.
03:12Ve belli kriterlere göre iddiaları seçiyorlar aslında.
03:15Bu kriterler bazen virallik olabiliyor.
03:17Bazıları nefret söylemine kaçan iddialar olabiliyor.
03:21Kötü kötü şeyler bunlar.
03:22Peki bunlar niye bu kadar dallanıp budaklanıyor?
03:25Bu kadar örgütsel bir halde karşımıza çıkıyor.
03:28Yanlış bilginin yayılma psikoloji biraz farklı.
03:31Bu tabii ki insanların paylaşma davranışıyla çok alakalı.
03:34Çünkü yanlış bilgi, tarih boyunca her zaman yanlış bilgi oldu.
03:37Sorumluluk taşıdığını mı düşünüyor bireyler?
03:39Yoksa başka şeyler de mi var?
03:41Kötü niyetler de var, iyi niyetler de var.
03:43Öyle söyleyebiliriz buna.
03:44Çünkü iyi niyetli bir şekilde kriz ortamında doğru gördüğü bilgiyi taşıma gibi bir amaç da olabilir.
03:50Oradaki taşıyıcının.
03:51Bazısı da belli siyasi, ekonomik ya da başka motivasyonlarla yanlış bilgi kasıtlı bir şekilde de yayma durumunda kalabiliyor.
03:59Sonuç olarak ama medya ekosistemi kirlenmiş oluyor.
04:01Aslında bilgi ekosistemi kirlenmiş oluyor bu şekilde bu motivasyonlar.
04:04Peki sevgili Koray şunu sormak isterim.
04:06Şimdi az önceki tariflerin içerisinde anında gelişen olaylar dedik.
04:11Bir de an meselesi.
04:12Yani bu hızlanmayla beraber bir başka sorun mu ortaya çıktı?
04:17Yani bu hızı yönetememe ve bu hızın içindeki bilginin dolaşma biçimleri,
04:21hani bazen buna düzensizliği mi diyelim bilginin ya da bir yığılması mı diyelim.
04:27Burada siz ne zaman devreye giriyorsunuz kurumlar olarak?
04:30Yani yangın bittikten sonra mı, yangın olurken mi?
04:32Burada aslında bir ikilem var.
04:35Yangın devam ederken girmemiz gerekiyor.
04:37Bunu etkin bir şekilde kamu yararı gözeterek yapmamız için.
04:40Hatta buna prebank dendiğini duydum.
04:42Böyle aniden yastıklama, hızlıca gelişen bir olay.
04:45Önleyici bir şekilde.
04:46Ama kriz anlarında bu çok da mümkün olmuyor açıkçası.
04:49Kriz anlarında şöyle bir durum oluyor.
04:51Çok hızlı aktığı için ortam hızlı bir şekilde cevap vermeniz gerekiyor ki
04:54yanlış bilgi taşıcıları da zaten genelde ilk gördüğü haberi bir şekilde paylaşarak
04:59hızlı bir şekilde yayılmasına da neden oluyorlar.
05:01Fakat burada doğrulama kuruluşlarının en önemli farkı aslında diğer medya kuruluşlarından
05:05hızla titizlik dengesini bir şekilde ölçümlemek.
05:08Hızlı olayım derken bu sefer olması gerekeni kaçırmamız.
05:12Özellikle kriz anlarındaki video görseller, sahte video ve görsellerin anlaşılması için
05:16biraz zaman gerekiyor.
05:17Çünkü belli araçların kullanılması, titiz bir dede titik de biraz bazı o videoların
05:21incelenmesi gerekiyor.
05:22Şüphecilik mi bu işin?
05:23Tabii şüphecilik derken şurada bir parantezle koyalım.
05:26Makul şüphecilik diyelim.
05:28Evet yani şüphecilik kısmında olay paranoya da dönmeden bir işi halletmeye çalışıyoruz tabii ki.
05:33Makul bir şekilde önümüze gelen videonun ya da görselin gerçekten söylendiği olayla
05:38alakalı olup olmadığını aslında belli ayrıntılarla bakma işi.
05:41Peki Koray Kaplıca şunu sorayım.
05:43Şimdi bu aniden gelişen olaylar var işte krizler, savaşlar, çatışmalar.
05:46Bir anda bir şeyler patlıyor.
05:48Bir anda her yönden gelen bilgi akışı, içerikler şudur budur.
05:52Ama belli örüntüleri var bunların herhalde.
05:54Yani bunlar şu tipler diyorsunuz ya da bunlar bu tipler yaklaşımlar.
05:59Ne tür örüntülerle karşımıza çıkıyor bu tür dezenformasyonlar?
06:02Bir deprem veya bir savaş olduğunda ilk birkaç saatte ortaya çıkan şey şu oluyor genelde.
06:07Çünkü o bölgeden bir video veya görsel gelmemiş oluyor doğrulanmış bir şekilde.
06:11O zaman kötü niyetli kullanıcılar aslında eski depremlerin, eski savaşların görüntülerini yavaş yavaş salmaya başlıyorlar.
06:19Bunlar çok feci ve duygu bir şekilde, duygu uyandırıcı ve paylaşıma çok kolay gönderiler oluyor.
06:24İlk kısım bu.
06:25Her kriz anında çok belli bir örüntü olarak ilk bu başlıyor.
06:28Ondan sonra olayın ikinci kısmı kompletörlerine başlıyor.
06:31Çünkü nedenlerini anlamaya başlıyoruz ilk birkaç saatten sonra.
06:34Bu neden oldu?
06:35Deprem makinesi olabilir veya bakın beş aile olabilir gibi çeşitli kişilerin yorumları ortaya çıkmaya başlıyor ve bunlar yayılmaya başlıyor.
06:44Bunun yanında tabii ki son yıllarda yapay zeka destekli görseller,
06:49onlar bir şekilde video ve oradan gelmediği için oradaki video ve görsellerle bir şekilde anlatım ve promptlar yoluyla onlar oluşturulmaya
06:56başlanıyor.
06:56Fakat bu ayrımı anlamayan kişiler de oradan gerçek olarak onu gördüğü için yayılma hızlanıyor.
07:02Peki Koray şunu sorayım.
07:03Bu kadar bilgi, beceri ve deneyime sahip olan birisi olarak günün anahtar tavsiyesini neyi vurgulamak istersiniz?
07:12Dezenformasyonla ilgili.
07:13Eğer platformlarında karşınıza bir gönderi çıktığında ve bu gönderi sizde negatif duygular uyandırıyorsa bir beş dakika düşünmeniz gerekiyor bence.
07:21Harika.
07:22Negatif duyguların oluştuğunu hissettiğiniz bir içerikte dur, bekle, düşün.
07:27Beş dakika iyi süreymiş.
07:30Sakin olun diyor.
07:30Çok teşekkür ederim Koray Kaplıca.
07:33Doğruluk payı baş editörü.
07:34Harika bir söyleşiydi.
07:35Bence doğru yolu görmek, doğru bilgiyle hareket edebilmek ve dezenformasyondan uzak durabilmek için çok faydalandık paylaşımlarınızdan.
07:43Teşekkür ederiz.
07:44Ben teşekkür ederim.
07:44Ve doğruluk adımlarıyla beraber devam ediyoruz.
07:50Her hafta özellikle pratik adımlarla ilerliyoruz.
07:53Bu hafta da tersine görsel aramadayız.
07:56Ve ne yapıyoruz?
07:57Özellikle şüphelendiğimiz bazen masum görünen ama bazen de masum olmayan çok daha önemli olaylara neden olabilecek bir görselden şüpheleniyoruz.
08:06Şüphelendiğimiz her görseli lütfen unutmayalım.
08:09Tersine görsel aramada düzenli bir şekilde inceleme mercek altına alalım.
08:14Arama motorumuzu açtık.
08:15Arama motorumuzda görsellere gittik.
08:18Görsel aramada hemen sağ tarafta bir yükle bölümünü göreceksiniz.
08:22Ve oraya daha önce şüphelendiğimiz, merak ettiğimiz bu görseli yüklüyoruz.
08:27Ve hatta karşımızda çok da güzel bir örnek var bunu pekiştirmek için.
08:31Bir belgesel ekibinin ayı saldırısıyla karşı karşıya olduğunu görüyoruz.
08:36Neredeyse ekip kaçıyor arkalarında bir ayı gibi.
08:38Bu tersine görsel aramada bu fotoğrafı yüklediğimizde şunu görüyoruz.
08:43Aslında ekip gerçek.
08:44Ama ayı sonradan eklenmiş.
08:46Şimdi düşünebiliyor musunuz?
08:48Biz burada bu içeriklerden, bu bilgiden yararlanan kişiler olarak, kitleli olarak zarar görüyoruz.
08:54O fotoğrafın içinde yer alan ekipler de belki zarar görüyor.
08:58Bana gülebilirsiniz.
09:00Ayı'ya da haksızlık.
09:01Bunu da lütfen unutmayalım.
09:02Ayı oraya sonradan bir fotomontajla eklenmiş.
09:05Ve lütfen bir kere daha söyleyeyim.
09:08Bu doğrulamaları her türlü şüphe duyduğumuz görselde, bu görsel tersine aramadan yapalım.
09:13Lütfen şunu unutmayalım.
09:15Her zaman masum olmayabilir.
09:17Burada belki tebessüm ettiğimiz bir konunun doğrulamasını yaptık.
09:21Ama gelin görün ki özellikle çatışmaların, krizlerin, farklı durumların oluştuğu bir dünyada her görsel bu kadar masum olmayabilir.
09:29Ve bizim çabamız doğruladığımız bilgilerle sağlıklı içeriklerden yararlanmak ve dezenformasyonun yanan yanlış içerikleri yaymamak.
09:39Yani sorumlu bir dijital vatandaşlık becerisi ortaya koymak.
09:42Ve takdir edersiniz ki her hafta cumartesi ve pazar günleri doğruluk elçileri programımızda bu konuları uzmanlarıyla paylaşmaya devam edeceğiz.
09:52Ben Neziy Orhan, tekrar görüşmek üzere diyorum.
Yorumlar