00:00Effect to mental health at tamang pag-handle ng crisis situation at yung alamin kasama si Dr. Joan May Perez
00:07-Riparial,
00:08ang Pangulo ng Philippine Psychiatric Association.
00:11Dr. Riparial, magandang halipot. Welcome to sa Bagong Pilipinas ngayon.
00:14Yes, good afternoon. Asikweng and of course to Sir Joshua and sa lahat ng mga nakikinig at nanonood ng Bagong
00:20Pilipinas ngayon.
00:21Doc, sa gitna ng tumataas na gasto sa kuryente at fuel, paano po ba naapektuhan ang mental health ng mga
00:28Pilipino,
00:29lalo na yung mga pamilyang kapos sa budget, lalo na nakikita natin araw-araw sa social media na may mga
00:34ginagawa na na hindi naman dati ginagawa,
00:38yung hindi pagbabayad sa gasoline station, yung pagtakas. So, ano po ba talaga yung effect na ito sa mental health
00:43ng tao?
00:44Yes, of course. May titawag tayong normal reactions also.
00:48So, normally niya, nagkakaroon tayo pangamba, takot. Of course, kasi merong uncertainty.
00:56Yung hindi natin alam kung ano mangyayari kinabukasan, next week, ano bang mangyayari next month, ano na ang magiging future
01:02natin,
01:03especially kung tayo ay may family, may mga bata pang inaalagaan.
01:06So, nagkakaroon ng sabay-sabay na mga sources of stress.
01:10Kung kaya sometimes, because of this anxiety, takot, pangamba, ay sometimes also because of confusion, nalilito,
01:18ay yung iba siguro, hindi nila alam kung anong gagawin, ay nakaka-ano sila, nagre-result sila into something,
01:25mga behaviors na maaaring because of that frustration, desperation,
01:32because nga, itong marami tayong mga, tiyatawag natin na sources of stress sa ngayon.
01:38And can we say, Doc, na these sources of stress, ay hindi madaling kontrolin.
01:43At dahil nga, with that being said, ano po yung mga practical na paraan para makayanan
01:48o somehow at least malampasan yung ganitong level ng anxiety and stress?
01:52Doon ka itong grace na nararasan natin?
01:54Correct yun, Sir Joshua.
01:55Kasi itong mga nangyayari ngayon, of course, it's something na wala tayong control over.
02:01So yan ang kailangan ni-acknowledge natin na may mga bagay na talagang wala sa ating control.
02:07Kaya mas maganda ang always-umpayo namin, focus tayo sa mga bagay na meron tayong control over.
02:13For example, kung kinakailangan, magtipid na muna.
02:17Nasa ngayon?
02:18Ito yung time siguro na since uncertain nga kung ano mangyayari next week, next month,
02:23hindi pa tayo sure.
02:24And then siguro kinakailangan to, ano muna, budgeting is very important sa ngayon, magtipid.
02:31Kung kinakailangan, kasi summer naman na.
02:33At least, ang good news ngayon is yung mga anak natin, yung mga younger kids natin, wala nang pasok.
02:38So makakatipid na tayo sa kanilang transportation, sa atid-sundo, baon.
02:43So stay muna sila sa mga tahanan.
02:44As mga magulang siguro, explain din natin sa ating families, sa ating mga anak, most especially na,
02:50anak, ito yung time na kailangan, magtulungan tayo.
02:53Sama-sama tayo kung kinakailangan, wala muna yung mga bakasyon.
02:57Sometimes kasi pag summer, in-associate natin with bakasyon, outing.
03:02So huwag muna, pahinga muna sa ngayon and make sure na we ask for help also.
03:08Ito yung mga bagay kasi na within our control.
03:11So set tayo ng budget, set tayo ng mga limits, yung mga unnecessary na galaw,
03:16huwag na siguro masyado sa ngayon, hanggat hindi pa talaga stable ang ating economy.
03:21At andito pa rin yung pressure for us to, talagang to save up on our, ano,
03:27with regards to our financial na capacity.
03:30So dyan po sa mga nabanggitin nyo, paano pa po matutulungan yung bawat pamilyang Pilipino
03:35na magkaroon ng mas maayos na pag-uusap tungkol sa pera at pagtitipid ng hindi nga nagdudulot ng teksyon?
03:41Kasi katulad sinabi ninyo, bakasyon yung mga bata, nasa bahay lang sila.
03:44Gusto nila laging nasa TV, naka-aircon, or naka-electric fan, ganyan.
03:50Laging nakabukas yung refrigerator.
03:52So paano po ba yung tamang paraan para kausapin yung pamilya?
03:56Yes, this is the time ngayon, ang tiyatawag natin dito is teamwork sa family.
04:00Kung may teamwork sa school, may teamwork sa workplace, daron din teamwork sa family.
04:05Kailangan natin open lines of communication.
04:08Pag-usapan natin na kung ano ba nyo, pala nga isulat ito eh, Sir Joshua,
04:11as I'm going, pala isulat, paano ba tayo makakatipid?
04:14Kailangan natin makuha kung ano man yung mga opinion ng ating mga anak
04:18para hindi siya lalabas na parang pinapanish natin sila.
04:22Hindi ito kasi way of punishing our kids or yung mga kasama sa tahanan,
04:26kundi it's really a way of planning for the whole family.
04:30So kung kinakailangan, naka-open ang aircon, as mentioned by Ma'am Buenque na kasi mainit, di ba?
04:36So kung pwede, isang silid lang sila, isang kwarto.
04:40Instead of kanya-kanya sila, stay muna sa isang kwarto.
04:43Or kung electric fan, in a place sila na pwede silang sabay-sabay,
04:47na matatamaan ng electric fan.
04:49And kung kinakailangan, huwag sabay-sabay mag-open ang gadget.
04:53So kung kaya, manood sila ng TV sabay-sabay also.
04:57It can also be a form of bonding nila, di ba?
05:00Na hindi sila nagkakanya-kanya.
05:01And of course, yung kailangan lang, in this planning,
05:05sa proseso ng pag-plan, kung ano yung makakatulong sa family,
05:08mas maganda, ang tituro namin, kasama sila.
05:11Okay.
05:12Para lang aware sila kung ano ang situation, ano ang nangyayari.
05:16At it will not appear na sila ay pinapanish or pinapagalitan.
05:21Kung kaya't nililimit ang kanilang gadget use or yung use ng electricity.
05:26Okay.
05:26But maliban po doon sa mga bata, sa pamilya,
05:28syempre ang talagang humaharap sa stress na ito ay yung mga adults.
05:31Of course.
05:32So, ano po yung pinaka-advisable way na gawin
05:35na hindi somehow manaramdaman ng isang adult na deprived or burnt out?
05:41So, kasi for sure meron din yung psychological effect.
05:44Ang mga adults kasi, I'm sure, no?
05:47Talagang lahat tayo ngayon, dadaan talaga tayo sa normal reaction.
05:50Again, it's a normal reaction to something na abnormal.
05:54Ang situation ngayon kasi yung abnormal,
05:57but ang reactions natin are very valid.
05:59Ito ay true, ito ay hindi arte-arte lamang
06:02kung tayo ay nakakaranas ngayon ang anxiety, pangamba, takot.
06:05But siguro focus also tayo sa kung ano ang mga things na within our control.
06:10For example, kung kinakailangan talaga, like magtitipid, no?
06:14Kung kinakailangan talaga ng shift muna tayo to walking,
06:19bisikleta, yung mga ganon,
06:20this is the time now to be creative.
06:22Tayo naman, we are creative din, eh.
06:25So, kung kinakailangan mag-carpooling,
06:27kung kalimbawa, pare-para tayo ng destination,
06:29sabay-sabay tayo, or bisikleta.
06:32In fact, naisip ko na yun, Sir Joshua, ha?
06:34At asek, no, na mag-bisikleta na going to work.
06:38Mga ganon.
06:38So, it really calls for that, ano lang, na?
06:41Yung creativity natin on how to go about this difficult situation ngayon.
06:46Sa mga, ano naman, yung mga may inaalagaan na mas elderly,
06:50na of course, may mga medications,
06:52kailangan, we need to prioritize also.
06:55Medications are very important.
06:57And know the priorities, basic needs muna.
07:01Masyado siguro, mga other things, no?
07:05Na pwede naman ipagpaliban sa ngayon.
07:07So, scientifically, Doc, no?
07:09Paano naman po naapektuhan ng kasalukuyang economic status
07:12at environmental stress,
07:14yung kalusugan ng isip ng isang tao?
07:17Lalo na ngayon, mainit na, di ba?
07:19Yes.
07:20Yung contributing factor, yung naiirit na ka dahil mainit, eh.
07:23Di ba?
07:24Nasa bahay ka, mag-electric pan ka, pero.
07:25So, paano po ba yung magkahalo-halo yung ganun na...
07:27Sabay-sabay talaga yan.
07:29Asek, no?
07:29So, finances, environmental, mainit,
07:33and of course, yung uncertainty nga, no?
07:35Ng mga pangyayari ngayon.
07:37So, mas maganda, focus tayo, no?
07:39Kung ano man ang makakatulong sa atin.
07:41Like, kung kinakailangan, we reach out, ask for help.
07:43Kung may mga provisions, for example, sa workplace.
07:46Na pwede mag, halimbawa, temporarily, na, na, mga arrangements, na, na work from home.
07:53Temporarily muna, may mga days siguro na, para makaiwas sa pagmahal, no, na gasolina, sa bahay.
07:59Kung kaya, di ba?
08:01Sa trabaho, na work from home.
08:02So, mga specific arrangements sa work, kung pwede.
08:06And of course, dipid sa mga food.
08:08Kung kinakailangan, focus tayo doon sa mga masustansyang food, no junk food, mga ganun.
08:13And of course, communication.
08:15Dapat align tayo sa ating mga goals, kung saan tayo pwede mag-save up, para mas may control tayo sa
08:22ating mga gastusin.
08:24Ang anxiety kasi, depression, or yung mga other forms, no, na mga mental health concerns, like distress, stress.
08:31Nagbubunga ito from that sense na wala tayong control sa mga nangyayari ngayon.
08:35Mag-important na hanapin natin yung mga bagay or events na meron tayong control over, like budgeting, setting priorities, mindfulness.
08:46Focus muna tayo kung anong kailangan gawin, tapusin, i-prioritize on a day-to-day basis.
08:52So, paanong ginagawa yun na? Kasi kunyari, araw-araw yun yung iniisip mo, hindi mo nga makontrol, pero parang nasa
08:58sistema mo na eh.
08:59So, paano mo gagawin? Breathe in, breathe out.
09:01Yes, meron tayong mga kababayan, dok, na siyempre struggling na sila, tapus dinadanas pa tong krisis na to, na parang
09:08ang hirap na mas pinahihirapan pa.
09:10So, paano mo?
09:11Correct, oo. Self-care is very important. Self-care, self-love, unahin natin yun.
09:16Number one, kaya sometimes tayo, hirap tayo to makapag-focus, makapag-decide, come up with the right decision kasi kulang
09:24sa tulog.
09:24So, for example, get enough rest and sleep kung kinakailangan, lalo na kung may mga baby na inaalagaan, mga newborn,
09:31mas maganda teamwork sa family, mag-designate kung sino-sino pwedeng mga mag-takeover, household chores, kung kinakailangan, focused kayo
09:42din.
09:43Reach out, ask for help. This is temporary naman, na hindi naman siya kabawasan ang ating pagkatao kung tayo ay
09:50hihingi ng tulong.
09:51For example, communicate with your boss, na boss, maaaring kaya na online mo na kung ngayon. Kasi nga, mahalang gasolina.
09:59Ang CHED, di ba, naglabas na sila ng guidelines na maaaring mag-shift to online, which is maaaring gamitin din.
10:06Sana, we can also ask sa ating trabako kung pwede din ganun to save up on fuel or gasoline and
10:13time.
10:13And another also is, reach out, ask for help. Kung talagang kulang sa budget, I'm sure hindi naman tayo nag
10:19-iisa.
10:20We can always ask for help sa barangay, community, sa ating church, ating mga kamag-anak na trusted natin, ha?
10:29Dapat trusted din natin para walang judgment, na? Walang mga judgmental comments.
10:33So, again, know na hindi tayo nag-iisa, huwag mawala ng pag-asa always.
10:38And of course, spirituality is also very important na, yes, hanapin natin ng purpose kung anong bang nangyayari sa panahon
10:46ngayon.
10:46Ano bang meaning nito? Ano bang tinuturo nito sa atin?
10:49It's a way to teach us also, na maka next time kailangan to be prepared always, laging maghanda.
10:56So, hanapin din natin kung ano man yung mga teaching na mga teachable moments na maaaring matutunan natin for our
11:04growth, both personally and professionally.
11:07Okay, well, since lahat nga po tayo epektado ng itong krisis, Adok, especially o lalo na yung mga nasa vulnerable
11:14sector,
11:16ano po yung may papayin niyo? Ano po yung mensahe niyo sa kanila para maging manatiling kalmado?
11:21Correct.
11:21At saan po sila pwedeng humingi ng tulong maliban sa mga kapamilya, kaibigan?
11:25Yes, so from the community also.
11:28But kung kinakailangan talaga na umaabot na sa point na hindi na nakaka-function,
11:34parang talagang wala nang energy, wala nang motivation, wawala na ng pag-asa sa buhay,
11:39know that there are mental health resources available.
11:42Tawag sila sa 1553, that's the emergency na crisis hotline ng National Center for Mental Health.
11:49At merong sasagot at sasagot sa mga tawag at makapagbigay na ng psychological first aid.
11:55Na makakatulong also to guide them kung saan ba, anong gagawin, what can help.
12:02Of course, sa mga natural also, we always have a diet, food which is nutritious but medyo mas mura, like
12:13gulay.
12:15Oo, rich in serotonin, fruits and vegetables.
12:18Doon tayo mag-load up and of course exercise, galaw-galaw.
12:22Kaya nga maganda ako, nagbibisikleta also ngayon kasi it can boost our level of endorphins, happy hormones and reach out.
12:29Ask for help always.
12:31Huwag natin siyang pagdadaanan na mag-isa tayo.
12:34Know na meron at meron laging handlang tumulong sa atin.
12:38And never lose hope.
12:39This is the temporary and we know and we always hope for the best na matatapos din itong crisis na
12:46pinagdadaanan natin at walang iwanan.
12:49Yun.
12:50Sama-samang magtutulungan.
12:52Yan.
12:52On that note, maraming maraming salamat po sa inyong oras at sa impormasyon.
12:56Dr. Joan May Perez-Liferial, ang Pangulo ng Philippine Psychiatric Association.
13:01Thanks, Doc.
13:01Thank you, Sir Joshua.
13:03A secque.
Comments