00:00Yarın sabah uyandın. Önünde iki seçenek var.
00:02A mı? B mi? Henüz karar vermedin.
00:05Ama Allah gerçekse ve yarın hangisini seçeceğini şimdiden kesin olarak biliyorsa,
00:09burada ilginç bir problem ortaya çıkıyor.
00:12Sadece tahmin etmiyor. Yanılma ihtimali yok.
00:14Büyük ihtimalle A'yı seçer demiyor.
00:17Kesin olarak biliyor.
00:18Allah'ın bilgisine göre A'yı seçeceksin.
00:20Ve yarın geliyor.
00:21Sen gerçekten A'yı seçiyorsun.
00:24Şimdi merkezdeki soru, B'yi seçebilir miydin?
00:26Gerçekten seçebilir miydin?
00:28Çünkü Allah ne yapacağını biliyor demekle.
00:31Allah seni zorladı demek aynı şey değil.
00:33Burada seni tehdit eden ya da fiziksel olarak zorlayan bir güç düşünmüyoruz.
00:37Sen düşünüyorsun, değerlendiriyorsun ve kendi kararını veriyorsun.
00:41Sorun şu, Allah'ın bilgisi yanılmazsa, bildiğinin tersini gerçekleştirebilecek gerçek bir ihtimal var mı?
00:47Eğer A yerine B'yi seçebilseydin, Allah'ın A'yı seçeceksin şeklindeki bilgisi yanlış çıkmış olurdu.
00:53Ama Allah'ın bilgisi yanılmazsa, B gerçekten mümkün müydü?
00:57İşte düğün burada.
00:58Fakat önemli bir itiraz var.
01:00Bir şeyi bilmek, onu zorla yaptırmak değildir.
01:03Bir öğretmenin öğrencisini tanıyıp hangi cevabı vereceğini doğru tahmin etmesi, öğrenciyi zorlamaz.
01:08Ancak Allah örneğinde bu tahmin değil, kesin ve yanılmaz bilgidir.
01:13Bu nedenle tartışma, Allah beni zorladı mı?
01:15Dançok, Allah'ın yanılmaz bilgisine rağmen başka türlü davranabilir miydim sorusuna dönüşüyor.
01:21Ve bu, bizi özgür iradenin ne olduğuna getiriyor.
01:24Bir özgürlük anlayışına göre özgür olmak, aynı şartlar altında gerçekten başka türlü davranabilmek demektir.
01:30Yani A'yı seçtin.
01:32Ama aynı koşulların tamamı yeniden oluştuğunda, gerçekten B'yi seçebilme gücün var mıydı?
01:37Başka bir anlayışa göre ise buna gerek yok.
01:39Kişi dışarıdan zorlanmadan, kendi düşünceleri ve istekleri doğrultusunda hareket ediyorsa özgürdür.
01:45Felsefede bu yaklaşım ciddi biçimde savunuluyor.
01:48Yani Allah biliyor, o halde özgür irade kesinlikle yok.
01:51Demek fazla kolay bir sonuç olur.
01:53Ama ikinci yaklaşımı kabul ettiğimizde başka bir soru ortaya çıkıyor.
01:57Sen kendi isteklerinle karar veriyorsan, o istekleri kim oluşturdu?
02:01Bir meslek seçtiğini düşün.
02:02Ailen, öğretmenlerin, korkuların, arzuların, çocukluk deneyimlerin ve doğuştan gelen özelliklerin bu kararı etkileyebilir.
02:09Şimdi soralım.
02:10Genlerini, doğduğun aileyi, çocukluğunu sen mi seçtin?
02:13Hangi kültürde ve hangi dönemde doğacağını, başlangıçtaki kişilik eğilimlerini sen mi seçtin?
02:18Hayır.
02:19Bunların hiçbirini seçerek hayata başlamadın.
02:21Ama bugün karar veren sen, büyük ölçüde bütün bunların içinden oluşmuş birisin.
02:26O halde soru değişiyor.
02:27Sen seçimlerini yapıyorsun.
02:29Peki seni o seçimleri yapacak hale getiren temel şeyleri kim seçti?
02:32Bu, insanın hiçbir kontrolü yoktur demek değil.
02:35İnsan düşünüyor, öğreniyor ve kararını değiştirebiliyor.
02:39Ama mesele şu, içinde karar verdiğin sistemi sen mi tasarladın?
02:43Şimdi konuya beyni dahil edelim.
02:44Her karar fiziksel bir beyin üzerinden gerçekleşiyor.
02:47Düşünceler, anılar, korkular ve arzular beynin çalışmasıyla bağlantılı.
02:52Bilim, özgür irade kesinlikle yoktur diye son sözü söylemiş değil.
02:56Ama şu soru hala ortada.
02:58Kararı sen veriyorsun?
02:59Peki o kararı verecek beyni sen mi oluşturdun?
03:01Beyninin temel yapısını, genlerini, çevreni ve yaşayacağın ilk olayları sen seçmedin.
03:07Eğer Allah gerçekse, insanı da, beynini de, bu dünyanın başlangıç koşullarını da Allah yaratmış oluyor.
03:13O zaman zinciri biraz daha ileri götürelim.
03:16Kararı sen veriyorsun.
03:17Ama karar veren kişiyi oluşturan koşulları sen seçmedin.
03:20Burada soru sadece kararı sen verdin mi?
03:23Değil.
03:23Kararı verecek kişiyi oluşturan temel şartların kaynağı neydi?
03:26Şimdi daha da ilginç bir örneğe gelelim.
03:28İnanç.
03:29Bir insan Allah'a inanmıyor ve şöyle diyor.
03:31Ben inanmamayı seçmedim.
03:33Sadece ikna olmadım.
03:34Bunu test etmek için kendini şuna inandır.
03:372 artı 2'nin 5 olduğuna gerçekten inan.
03:39Büyük ihtimalle bunu gerçekten yapamazsın.
03:42İnanıyormuş gibi davranabilirsin.
03:44Ama gerçekten inanmak başka bir şey.
03:46Demek ki en azından bazı inançlar, bir düğmeye basar gibi doğrudan seçilmiyor.
03:50İnsan yeni kanıtlarla düşüncesini değiştirebilir.
03:53Fakat şu anda buna inanmayı seçiyorum demek her zaman mümkün olmayabilir.
03:57O zaman şu soru ortaya çıkıyor.
03:59Eğer Allah insanın beynini, düşünme biçimini, çevresini ve hayat boyunca karşılaşacağı şartları biliyor ve yaratıyorsa, o insanın neye inanacağını nasıl
04:08değerlendirmeliyiz?
04:09Üstelik Kur'an'da bu tartışmayı daha da ilginç hale getiren ifadeler var.
04:13Kehf suresi 29. ayette,
04:15Dileyen iman etsin, dileyen inkar etsin deniyor.
04:18Ama insan suresi 30. ayette,
04:20Allah'ın dilemesi olmadıkça siz dileyemezsiniz deniyor.
04:23Tekvir suresi 28 ile 29. ayetlerde de,
04:33Yani bir tarafta insanın dilemesi ve seçmesi var, diğer tarafta ise insanın dilemesinin Allah'ın dilemesine bağlı olduğu söyleniyor.
04:41O zaman bu bir çelişki olmuş olmaz mı?
04:43Bir tarafta,
04:45Dileyen iman etsin, dileyen inkar etsin deniyor.
04:47Diğer tarafta,
04:49Allah'ın dilemesi olmadıkça siz dileyemezsiniz deniyor.
04:52Bu iki ifade gerçekten nasıl bağdaşıyor?
04:54Burada İslam adına verilebilecek güçlü cevap şu olabilir.
04:57Evet, Allah insanın ne yapacağını bilir.
05:00Ama bilmek, insanı zorlamak değildir.
05:02İnsan kendi iradesiyle seçer ve bu yüzden sorumludur.
05:05Fakat o zaman yeni bir soru soruyoruz.
05:08Allah'ın önceden kesin olarak bildiği bir seçimin gerçekleşmemesi gerçekten mümkün mü?
05:12Eğer mümkünse Allah'ın bilgisi yanlış olabilir.
05:15Eğer mümkün değilse başka türlü yapabilirdim dediğimiz özgürlük türünü nasıl açıklayacağız?
05:20Üstelik mesele sadece ilahi bilgi de değil.
05:23Kader fikrinin diğer tarafında Allah'ın her şeyi yaratması var.
05:26Kur'an'da sahfat 37.96'da
05:28Sizi de yaptıklarınızı da Allah yarattı ifadesi geçiyor.
05:31Bu ayetin nasıl anlaşılması gerektiği konusunda farklı yorumlar bulunuyor.
05:35Bu yüzden bu ayet insanın bütün fiillerini Allah belirliyor demek yerine
05:39insan fiilleriyle ilahi yaratma arasındaki ilişkiyi tartıştığını söylemek daha doğru.
05:44Buradan otomatik olarak insan robot demektir sonucu çıkmaz.
05:47Ama ciddi bir felsefi soru çıkar.
05:50Eğer yaratıcı insanın nasıl bir beyne sahip olacağını,
05:53hangi şartlarda doğacağını,
05:55hangi çevrede büyüyeceğini ve hayatının hangi koşullarla karşılaşacağını biliyor ve yaratıyorsa
06:00insanın yaptığı seçimlerin nihai kaynağı nedir?
06:03Başka bir ihtimali düşünelim.
06:04Diyelim ki insan kararları tamamen belirlenmiş değil.
06:07Bazı kararların içinde gerçek bir rastlantısallık olsun.
06:10Bu bizi otomatik olarak özgür yapar mı?
06:12Bir kararın tamamı önceki koşulların zorunlu sonucuysa
06:15başka türlü davranabilir miydin?
06:17Sorun ortaya çıkıyor.
06:18Ama kararın bir kısmı gerçekten rastgele oluşuyorsa bu kez başka bir soru çıkıyor.
06:23Rastgele meydana gelen bir olay nasıl benim özgür seçimim oluyor?
06:26Yani mesele sadece determinizm veya rastlantı değil.
06:30Asıl soru yaptığımız eylemin gerçekten bize ait olmasının ne anlama geldiği?
06:34Çünkü ben istedim ve yaptım demek bir açıklama olabilir.
06:37Ama hemen ardından şu soru gelir.
06:40O isteği oluşturan kişi gerçekten kendisinin nihai nedeni miydi?
06:43Diyelim ki yarın saat 10'da A'yı seçeceğini Allah bugün kesin olarak biliyor.
06:48Yarın geldiğinde A'yı seçiyorsun.
06:50Şimdi B'yi seçebilirdim dediğinde bunu tam olarak ne anlamda söylüyorsun?
06:55Çünkü B gerçekten gerçekleşebilseydi Allah'ın bugünkü bilgisi yanlış çıkacaktı.
06:59Hayır bilgi yanlış çıkamazdı dediğinde ise bu kez başka türlü davranmanın gerçek bir ihtimal olup olmadığı sorusu geri dönüyor.
07:07Allah'ın bilmesi senin kararına fiziksel bir kuvvet uygulaması değildir.
07:11Ama bir olayın yanılmaz biçimde önceden bilinmesiyle o olayın gerçekten başka türlü olabilmesi arasında nasıl bir ilişki olduğu hala cevaplanması
07:20gereken bir sorudur.
07:21Bu yüzden mesele basitçe Allah zorluyor değildir.
07:24Mesele bilgi, kader, yaratma ve insan iradesinin aynı anda nasıl uyumlu olduğunu açıklamaktır.
07:30Sonunda başlangıçtaki soruya dönüyoruz.
07:32Allah ne seçeceğimi biliyor ve ben gerçekten başka bir şeyi seçebilirim.
07:36Bu iki cümleyi aynı anda savunmak mümkün mü?
07:39İslami cevap insanın irade ve sorumluluğa sahip olduğunu.
07:42Fakat bunun Allah'ın mutlak iradesinden bağımsız olmadığını söyleyebilir.
07:46Kur'an da hem insanın dilemesinden hem de bunun Allah'ın dilemesine bağlı olduğundan söz ediyor.
07:51Fakat bu cevap yeni soruyu ortadan kaldırmıyor.
07:54İnsan gerçekten başka türlü davranamıyorsa özgürlükten tam olarak ne anlamamız gerekiyor?
07:59Ve insan kendi arzularıyla hareket ediyorsa bile o arzuları, o beyni, o karakteri ve o hayat şartlarını kendisi seçmediyse
08:06kendi kararlarının ne ölçüde nihai yazarıdır?
08:08Belki kader ile özgür irade arasındaki asıl düğün burada.
08:11Mesele sadece kararı kim verdi? Değil.
08:14Kararı veren kişiyi oluşturan bütün temel koşulların kaynağı ne?
08:18Ve eğer Allah ne seçeceğini zaten biliyorsa, seçen gerçekten sen misin?
