00:00It's 1 August, we're going to talk about the WIKA, one of the things that we're going to do with
00:05our WIKA and culture.
00:07That's what we're going to do with our WIKA and culture.
00:08That's what we're going to do with our WIKA and our WIKA today.
00:11We're going to talk about Sir John Enrico Torralba, Chief Language Researcher from the Commission of WIKA and Filipino.
00:17Magandang umaga po, Sir.
00:18Magandang umaga sa inyo at magandang umaga sa mga ka-RSVP.
00:24Ka-RSVP.
00:25Yung ka-RSVP, Sir, kapag may mga events tayo. RSVP tayo.
00:29RSVP. RSVP pala, sorry. RSVP.
00:31Anyway, ginoong, ayan, ginoong buwan ng WIKA, 2026, ano po yung tema natin at anong mensaheng naisip ito ay parating
00:40para sa ating mga kapapilipino?
00:42Ang tema natin ngayong 2026 sa pagdiriwang ng buwan ng wikapambansa ay wikang Filipino at AI, kasangkapan sa panaliksik at
00:52tulay sa yaman ng impormasyon.
00:55Ang maraming bagay ang gusto sabihin ng tema ay unang-una ay sempre yung halagan ng wikang Filipino sa panahon
01:04ngayon na umuunlad na talaga ang teknolohiya.
01:07At isa sa mga teknolohiyang sikat na sikat ngayon ay ang AI.
01:12So, may natin mabipigil ang AI.
01:15So, kailangan maghanda tayo, maging handa tayo sa pagharap sa AI na ito.
01:21So, ang panawagan namin dito ay maging responsable tayo, maging mapanuri, maging etikal sa paggamit ng AI.
01:31At samantalang, isinusulong natin ang paggamit ng wikang Filipino.
01:36Kung baga, maging bahagi ng umuunlad na teknolohiya yung wikang Filipino at ang mga wika ng Pilipinas.
01:43Sir, sa inyong pananaw po, bakit mahalaga na sumabay ang wikang Pilipino sa pag-usad ng artificial intelligence?
01:51Mahalagang-mahalaga kasi maraming kaalamang Pilipino ang magandang maibahagi natin.
01:57Hindi lamang sa atin, kundi sa maraming tao.
01:59So, upang maumangkop yung ating mga kaalaman, kailangan maging humusay din o umunlad din ang ating wikang Pilipino.
02:09So, dito ang panawagan namin, huwag natin kalimutan, ibahagi natin, maging inklusibo yung teknolohiya para sa mga Pilipino.
02:18Okay, naalala ko tuloy, kapag may mga estudyanting minsan ay nagmamadali,
02:22o kaya naman ay hindi gusto mo na masyado mag-effort sa paggawa ng mga essay,
02:27may mga nais kunin ng mga detalye sa AI sa kanilang mga research,
02:31napapanahon yung tema ninyo patungkol dun sa responsable yung paggamit ng artificial intelligence.
02:37Now, relating that theme with pananaliksik, so, paano po natin ipapaunawa sa ating kapwa Pilipino
02:45na kailangan habang tayo ay gumagamit ang AI at responsable yung gumagamit nito,
02:51ay hindi dapat nasasalang-alang yung tamang pananaliksik.
02:55Dapat una natin isipin na hindi kayang palitan ng kahit anong teknolohiya yung tao.
03:01Kaya nga artificial yan. Pag sabi artificial, hindi ganap yan.
03:06Kumbaga, ang limitation yan ay batay sa kung anong ini-input ng tao.
03:10So, kung gagamit ang mga mananaliksik natin, lalo ng mga estudyante,
03:14dapat nilang isipin na hindi lahat ng nilalabas o binubuo ng AI ay kompleto at wasto.
03:23So, yun dapat nilang isipin.
03:25Kumbaga, dapat nilang tandaan na pansamantala lamang yung informasyong binibigay ng teknolohiya o ng AI.
03:33At meron dapat siyang responsabilidad na kumpirmahin, i-verify kung ano yung, kung wasto yung mga informasyon.
03:41Kasi, minsan, alahan na sa AI, may mga hallucination.
03:44Ibig sabihin, may mga informasyon siyang nililika na batay lamang sa limitadong input.
03:50Pero, ibig sabihin, hindi siya kompleto at maaaring mali.
03:52At minsan, muhubuo pa siya ng sarili niyang source na wala, hindi mataka umiiran.
03:57So, dapat maging maingat tayo.
03:59Kaya nga ang laging ano doon ay maging responsable tayo.
04:02Huwag lang iangasa sa AI.
04:04Kasi, ang mangyayari yan, pag ginamit mo yung informasyong binigay ng AI,
04:09hindi ang AI, ang mali ay yung tao.
04:11Kaya yung pananagutan sa huli ay sa tao pa din.
04:13Okay. So, yung mga nabanggit mo na, sir, no?
04:17Responsable, pananagutan, pag-iingat.
04:18Paano naman yung mga tao na, eh, kailangan ko pala mag-iingat?
04:21Hindi, huwag nalang gamitin.
04:22Nangangamba sila o natatakos silang gumamit ng AI.
04:24Wala namang masama kung gusto pa rin nilang ipagpatuloy yung nakagawian na nating paraan ng pananagsik.
04:33In fact, yun ang una natin dapat i-develop, eh, pausahin sa ating mga research.
04:37Yung manual natin, yung mismong tayo naghanap,
04:41nagpupunta sa mga lugar o pumunta sa library para kumuha ng informasyon.
04:45Kasi sa ganung paraan, pag gumamit na tayo ng AI,
04:48alam na natin, meron tayong kahit na paano discernment.
04:52Ang ano natin na, itong informasyon na binibigay ng AI ay wasto o hindi.
04:58O dapat, o giging critical talent, dapat alamin muna natin.
05:01So, unang mahalaga talaga pag sa klase, mga guru siguro,
05:05unang muna develop yung the usual, alam na natin paraan ng pananagsik.
05:09Tapos yung AI, gagamitin yan bilang kasangkapan.
05:12Ibig sabihin, tumutulong lamang siya.
05:14Pero hindi siya yung gagawa para sa'yo.
05:16Okay, kasi, paano ba?
05:20Marami, for example, siguro sir, medyo magpapaka-akademic tayo ng konti.
05:24Sige.
05:24Pagdating sa social science, sa education, sa komunikasyon,
05:28Filipino hiyah, kapag pagdating sa pananaliksik,
05:32diba dapat ang ginagawa natin ay talagang manual.
05:36Paano po yun?
05:37May mga iba talaga nagkasabi na,
05:39hindi, dapat talaga mag-adapt na tayo.
05:41Ito na eh, binakita na ng AI mismo.
05:43Bakit kailangan pa natin mag-manual?
05:44What are your thoughts on this, sir?
05:46Eh, kailangan mag-manual kasi nga,
05:48hindi naman talaga kompleto o wasto o palaging tama yung ano eh,
05:53yung informasyong binibigay o makukuha sa AI o sa Google,
05:57ano naman yan.
05:57Kasi yung Google kasi, AI din naman yan eh.
06:00Yung mag-AI nga lang, yung mas malakas.
06:02So, para malaman natin na wasto yung informasyon niya,
06:07kailangan turuan natin yung mga mag-aaral natin
06:10na paano magig, paano gagamit ng maayos at responsable ng AI.
06:14So, I think, marami kasi yung literasyo, di ba?
06:17Isang dapat maging bahagi na ng edukasyon ay yung AI literacy.
06:23Hindi lamang sa mga sudyante, kundi sa mga teachers.
06:26Okay.
06:26Maka turuan yung mga teachers na paano mali-detect
06:28at na paano i-handle yung mga mag-aaral
06:33na gumagamit lamang ng AI at wala nang iba pa.
06:36Ah, okay.
06:37So, kasi ang sinasabi, Sir John,
06:40is ang AI natututo sa kung anong ang ini-input ng tao.
06:44So, to the point na kahit ma-perfect na ng AI yung information,
06:48are you saying dapat hindi pa rin maalis
06:51yung tradisyonal o yung manual na pananaliksik?
06:54Oo, hindi dapat mga wala yun.
06:56Kasi kailangan mo rin yun eh.
06:57Para mag-verify, mag-confirm, mag-check,
07:01at mag-dagdag ng informasyon.
07:04Kasi ganoon naman ang research eh.
07:06Ang layo ninyan ay mag-ambag ng informasyon
07:12at hindi makagawa ng AI yun.
07:14Naanong pa rin yung tao.
07:15Kaya mahalaga pa rin yung manual na o yung rigor
07:20ng totoong research.
07:21Ayun.
07:22Totoo naman.
07:22Talagang kapag gagawa ka ng research,
07:24manual talaga.
07:25Kasi hindi pwede mag-representa ka ng isang papel
07:28na alam, hindi mo naman sigurado
07:30kung lahat ang sinabi mo doon
07:31ay talagang galing sa'yo
07:32at kinuha mo na lang sa AI.
07:35Mahirapan kang i-explain yung mga ito.
07:36Well, regardless of any sciences,
07:38natanong ko na yung social science kanya.
07:40But anyway,
07:42ngayong buwan ng wika,
07:43ano-ano po yung mga activities
07:44ng komisyon sa wika ng Filipino KWF
07:47na dapat abangan at salihan ng publiko?
07:50Well, mula pa nung simula ng buwan ng Agosto
07:55ay meron na kaming ginagawang wikain mo.
07:58So, ito yung isang webinar
08:00na nag-iimbita kami ng mga resource person
08:03na may kinalaman sa edukasyon,
08:06sa research,
08:07at saka sa AI.
08:09So, ngayong lingyong ito,
08:11may inibita rin kami ng resource person
08:14si Dr. Rachel Rojas
08:15ng UP Los Banyos.
08:17Magaganap bukas,
08:18yung wikaan mo,
08:19mapaparadito sa aming KTWF Facebook page.
08:22Ang kanyang tatalakayan ay
08:25ganun, ganun pa rin
08:26tukos sa liksik
08:27at tukos sa wika at iba pa.
08:30Bukod dyan,
08:31meron din kami susunod pa
08:32na susunod na linggo
08:33si Dr. Mary Jane Rodriguez-Nattel
08:38na tatalakayan naman niya
08:39na makakatulong ba takang AI
08:40sa mga panaliksik sa wika at patikan
08:43at iba pa.
08:44Pero bukod doon,
08:45ang isang mahalaga naming event
08:48ay magaganap sa ikadalawang putpito
08:50ng Agosto
08:51na ito yung bunyi
08:56Gabi ng Parangal.
08:57Ito yung kikilalaan namin
08:58yung mga nagwagi sa aming timpalak
09:01at siyempre yung mga tao
09:04na merong malaking ambag
09:06sa pagkusulong ng wikang Pilipino
09:07at mga wika ng Pilipinas.
09:10So, ito yung mga ganap sa 27 po ng gabi.
09:12Pero bukod dyan,
09:13eh siyempre
09:15naghahanda na rin kami
09:18sa nalalapit na
09:21anibersaryo ng KWF
09:22sa ikadalawang 90th anniversary
09:24ng KWF.
09:25Pero sa Nobyembre pa naman ito
09:27pero nakakaroon na kami ng
09:29parang pag-hype.
09:31May mga preliminary na.
09:33May mga preliminary na.
09:34So, nagalabas kami ng informasyon.
09:35So, ngayong buwan
09:37ay mas masigasin kami
09:39nagalabas kami ng informasyon
09:40tungkol sa wika,
09:41kakaysayan ng wika at iba pa.
09:43Alright.
09:43Abangan natin sa inyong
09:44social media accounts.
09:45So, on that note,
09:46maraming maraming salamat po,
09:47Sir John Enrico Torralba,
09:49sa pagbabahagi sa amin
09:50tungkol sa tema
09:50at layunin ng buwan ng wika
09:52ngayong taon.
09:53Thank you, Sir.
09:54Maraming salamat din po.
09:55Thank you, Sir.
Comments