00:00Telefon bağlantımızda Zafer Yeşilgül var şu anda, askeri hava trafik kontrolörü.
00:05Efendim başımız sağ olsun öncelikle. Siz bu elim kazayı nasıl değerlendiriyorsunuz?
00:10Çok teşekkür ediyorum. Şehidimize Allah'tan rahmet diliyorum.
00:14Yakınlarına mensup olduğum hava kuvvetlerine, silahlı kuvvetleri ve ailesine başsağlığı diliyorum.
00:20Efendim F-16, F-16C ve F-16D olarak ikiye ayrılan iki çeşit F-16'lar var.
00:28F-16D çift kişilik, F-16C'lerde tek pilotta olan uçaklardır.
00:34Ve tek kişilik uçaklar tek olarak değil, kolda kalkış olur.
00:39Yani bu uçağımız muhtemelen iki uçak ya da dört uçak olarak kalkış yapması lazım.
00:44Kalkan kolun bir numarası ya da iki numarasıdır.
00:47Yani kilo uçak olarak birbirini takiben bir görev için kalkan uçaklar.
00:52İlk etapta motordan şüphelenmemize rağmen hava durumu vesaire uçağın kalkar kalkmaz düştüğü göz önüne alındığında uçağın vertikodan düştüğünü tahmin ediyorum.
01:04Vertiko nedir?
01:06Uçağımız kalkışa mütakiben saatlik 900 kilometre bir sürati ulaşıyor ve bulutüstü olmak için 45 derecelik bir açıyla tırmanıyor.
01:16Ancak pilot bu açıyı biraz daha kendine çekerse o an o süratle 180 derece yani yukarıya doğru çıkarken terse doğru
01:26pilot vertiko olarak direkt bilmiyorum anlatabiliyor muyum gökyüzüne doğru giderken 180 derece dalışı çok kuvvetli bir çekiş yapıyor.
01:37Geriye doğru loop atarak yarım daireyle pilotumuz direkt olarak bu şekilde şehit olduğunu düşünüyorum.
01:44Böyle bir olay benim Malatya'da emekli olmadan önce Malatya'da çalıştığım bir gündüz şartlarında da pilotumuz buluta girdiğinde aynı şekilde 180
01:55derece dönüş tırmanışı çok keskin bir şekilde yaptığından biz buna vertiko diyoruz.
02:02Pilot o an yukarı mı çıkıyor aşağı mı çıkıyor o hisleri kaybediyor bu gece deniz üzeri olan uçuşlarda gökyüzünün yıldızıyla
02:12denize yansıyan yıldızlar ya da bulut içinde yer ve göğü göremediği zaman his yanılgısı olur ve bu gibi durumlarda vertiko
02:23denilen olayla karşılaşıyoruz.
02:24Burada benim öngörüm 23 yıl hava kuvvetlerinde birçok olaya da bu şekilde denk geldik pilotumuz kalkışa mütakiben tırmanışını keskin bir
02:35tırmanışla tırmanıyor ve gökyüzüne doğru çıkarken 180 derecelik bir dönüşle geriye doğru maalesef aşağıya doğru iniyor ve uçağın içinde pilotumuz
02:47da şehit oluyor.
02:48Benim öngörüm budur dediğim gibi F-16C uçağı tek pilot tek pilotla tek uçağın inişine hava kuvvetleri kalkışına uçuşuna izin
02:58vermediğinden en az ikili kol olarak bunlar uçuşunu gerçekleştirmek zorunda bu kolun bir numarası ya da iki numarasıdır bunlar birbirine
03:09yaklaşık 5-600 metreden yakın takiple uçuş yapan uçaklardır.
03:15Şöyle tabii teknik arzadan bahsetmektesiniz olası durum bir de insan hatası olabilir yine aynı şekilde ya da çevresel koşullar bunları
03:25da baza aldığımızda ne kadar bu duruma etkilemiş olabilir?
03:30Çevresel koşullar hava durumu eğer böyle bir hava durumu gökyüzü açık olsaydı pilotumuz o an dalışını ya da çekiş açısını
03:38daha net görebilirdi.
03:40Ancak hava kuvvetleri savaşa hazır olabilmek için barışta en kötü şartlarda eğitimini yapması gereken ve yapan bir hava kuvvetleri olarak
03:50dünyanın önde gelen hava kuvvetlerinden biriyiz.
03:53Burada uçuşun gece yapılmış olması yani saat 12.50 civarında olması özel bir göreve istinaden kalkış yaptığını tahmin ediyorum.
04:03Bu bir eğitim uçuşu olsa daha erken olurdu diye düşünüyorum yani kalkması gereken bir acil görevi vardı.
04:10Ancak burada kalkışta hava durumunun kötü olması uçağın uçuşunu engelleyecek bir etken değil.
04:17Burada pilotumuz normal uçuşunu yapabilseydi yani bu uçakta ben şu an için vertiko görüyorum.
04:23Kalkışta 45 derecelik 50 derecelik tırmanmanın o an geriye doğru loop atarak vertiko olduğunu düşünüyorum.
04:32Bu birinci öngörüm.
04:34İkinci öngörü uçakta bir jeneratör arızasına bağlı mütakiben motor arızası.
04:40Jeneratör arızası nedir?
04:41Uçakta jeneratör arızası olursa tam jeneratör arızasında elektrik aydınlatma vermez.
04:50Pilot ön kokpitini göremez.
04:51Burada yedek jeneratör o da devreye girmemiş olabilir.
04:56Dolayısıyla pilot burada her iki jeneratör devre dışı kalınca motor çalışsa bile yine tırmanışını göremez.
05:03Yine bu şekilde de yukarı mı alçalı tırmanıyor aşağı mı alçalıyor.
05:06Ancak genelde olan Malatya'da da gündüz şartlarında akşam 18 civarında başımıza gelen çok küçük bir buluta pilotumuz girdi.
05:18Ancak o bulut oldukça yüksek bir bulutmuş.
05:22Pilotumuz yukarıya doğru tırmanıyorum derken 180 derece ile geriye dönüş yapıyor.
05:28Atladı haberini bile maalesef bize veremedi.
05:31Yani pilot atlıyorum bile diyemedi.
05:33Ama orada her iki pilotumuz da son anda buluttan çıkarak atlayarak kurtuldular.
05:38Pilotumuzun biri de 6 ay hastanede kaldı ve sonra iyileşti.
05:41Bu gibi olaylar olabilir.
05:43Ben bunu birinci öncelikle vertiko olarak düşünüyorum.
05:47Çünkü pilot hiçbir şekilde atlıyorum dememiş.
05:51Emerjansi bildirmemiş.
05:53Herhangi bir arıza bildirmemiş.
05:55Ve dolayısıyla uçağın telsiz irtibatı kesildi diye açık kaynaklar veriyor.
06:01Şunu söylemiyor.
06:02Emerjansi dekleri etti.
06:04Mayday dedi.
06:05Arıza bildirdi demiyor.
06:06Bu da pilotun herhangi bir şekilde arıza dekleri etmeden, emerjansi dekleri etmeden
06:13tırmanıyorum diye gökyüzüne doğru saatte 900 kilometre ve 2000 kilometre hıza çıkabilen
06:19yani seyir süratinin yaklaşık iki katına çıkabilen bir ava aracı.
06:23Ancak seyir süratı 0.8 mark.
06:25Yaklaşık 900-950 kilometre.
06:28Bu şekilde tırmanırken geriye doğru tırmanışı çok keskin bir tırmanış yaparak
06:35pilotun vertiko olduğunu düşünüyorum.
06:38Efendim 1987 yılından itibaren F-16'lar bizim filomuzda var yanılmıyorsam eğer
06:44ve en ufak arıza da eğer pilot kendini kötü hissederse veya uçakta bir problem görürse eğer
06:49tabi buna kalkışına izin verilmiyor.
06:51Ama sorular da var izleyicilerimizden.
06:54Periyodik bakımları nasıl gerçekleşiyor bu uçaklarımızın?
06:57Dünyadaki bütün üretilen hava araçlarının bakımları üretici firma tarafından belirlenmiştir.
07:05Bu bakımlar sıfır aldığınız bir uçağın 50 saat, 100 saat, 1000 saat, 1500, 2000, 3000, 4000 büyük bakım ve
07:15bu şekilde bu bakımlar gider.
07:17Yani bu bakımları mutlaka uçağın saati geldiğinde yani 1000 saat uçtuğunda bu bakım yapılır.
07:231500 saat uçtuğunda bu bakım, 4000 saat geldiğinde komplo motor yenilenir gibi
07:28üretici firmanın dünyanın her yerinde ne yaptırıyorsa
07:32Türkiye'de bir F-16 üreticisi biz direkt F-16'ları almadık.
07:37Biz Tay'de fabrikasını kurarak montajıyla birlikte montajı Türkiye'de yapıldı F-16'ların
07:44ve bu konuda da bizim bakımımız çok çok ileri düzeyde.
07:49Dolayısıyla bakımdan kaynaklanacak bir şey olduğunu tahmin etmiyorum.
07:53Bakım iki şekilde olur.
07:55Bir, saat bakımı yani 1000 saat uçtuğunda der ki üretici şu bakımı yapacaksın
08:02ya da uçağa hiç uçurmadınız 12 aylık bakımı yani hangisi önce gelirse ya 12 aylık
08:10ya da 1000 saat, 1000 saat uçtunuz 6 ayda 1000 saatlik bakımı.
08:14Hiç uçurmadınız 12 ay geçti aynı bakımı yine yapmak zorundasınız.
08:18Ve bu uluslararası üreticinin vermiş olduğu, fabrikanın vermiş olduğunun dışına
08:26hiç kimse çıkamaz.
08:27Bu bir.
08:28İkincisi, pilotlarımız faal bir uçağa geldi, çalıştırdı.
08:34Yerde iki tane makinist, az subay arkadaşımız var, tecrübeli.
08:37Uçağın dıştan kontrollerini yapar ve pilota uçağı release eder.
08:42Pilot içeride, release demek serbest anlamında, serbest kılar.
08:46Pilot içeride motoru çalıştırıp tüm kontrolleri yaklaşık 10 dakika sürer.
08:51Tüm kontrolleri yaptıktan sonra taksiye başlar.
08:55Ve pist başına geldikten sonra tekrar pilot pist başı kontrollerini yapar.
09:01Pist başında da yine makinist, az subay arkadaşlarımız vardı.
09:04Gözde kontrollerini yapar.
09:06Ve pilot tüm hepsinin faal olduğunu anladıktan sonra pilot giriş kalkış müsaadesi ister.
09:12Eğer herhangi bir arza olursa, pilotumuz bu süreyi beklemeden bütün uçakların hayati defteri dediğimiz,
09:20bloklar dediğimiz defteri var.
09:22Bu deftere arzayı yapar, pist başından abort diyerek uçağı tekrar park yerine alır.
09:28Herhangi bir pilotu birinin zorla göreve gönderme gibi ne yetkisi var,
09:32ne de pilot zaten F-16'nın içinde tek başına karara verecek kişidir.
09:37Bu arzayı gördüğünde abort der, park yerine döner.
09:42Hatta bazı zamanlar motor durdurur pist başında, eğer arza büyükse,
09:46pist başında motor durduruyorum der, çekici gelerek uçağı park yerine alır götürür.
09:52Dolayısıyla bakımın gözünden kaçacak herhangi bir şey yok.
09:56Ama kaçsa da pilotumuz önce motor çalıştırırken park yerinde,
10:00sonra pist başında, piste girerken son kontrollerini yapar ve ondan sonra giriş kalkış müsaadesini kuleden ister.
10:07Peki pilotumuzun fırlatma koltuğunu kullandığını düşünüyor musunuz?
10:13Pilotumuzun fırlatma koltuğunu kullanabilseydi zaten şehidimiz sağlam olarak ya da cesetini tam olarak, maaşını tam olarak bulurduk.
10:24Burada vertiko olayına istinaden böyle bir vakti zamanı zaten olmamış, direkt yere vurmuş.
10:29O kendini tırmanıyorum diye gökyüzüne doğru giderken, aslında yeryüzüne doğru alçaldığını düşünüyorum.
10:36Burada herhangi bir fırlatacak vakti yok.
10:38Zaten bir arza olsaydı, hemen arkasında iki numara ya da önünde bir numara.
10:43Muhtemelen bunun bir numara olduğunu düşünüyorum.
10:46Hemen öyle bir şey olsaydı, telsiz konuşmaları kuleyle irtibata geçerdi, emerjansi dekler ederdi.
10:53Kalkışından 6 dakika sonra düşmesi uçağın 6 dakika uzun bir süredir emerjansi dekler ederdi, arza bildirirdi.
11:03Bunların hiçbirini açık kaynaklardan aldığımız bilgiye göre bildirmiyor.
11:06Dolayısıyla burada benim %90 tahminim, ilk tahminim motor arzasıydı ama şu anki %90 tahminim açık kaynaklardaki durumu değerlendirdiğimizde,
11:17pilotumuzun vertiko olduğu, yani süzülüşünün yukarıya mı, aşağıya mı doğru olduğunu anlayamıyor.
11:27Biz buna vertiko diyoruz.
11:28Bir örnek verecek olursak, Diyarbakır'da yine bir uçağımız, F-104 uçağımız ters uçtuğu halde yanındaki iki arkadaşına ısrar ediyor gece
11:37uçuşunda terssin diye.
11:39İki uçak, biri filo komutanı, sana emin ediyorum ters olan sensin diyor.
11:44Ve uçak onlara uyuyor ama, Üsteymen arkadaşlı daha sonra binbaşıken görüştük.
11:49Ben diyor ininceye kadar hala o ikisinin ters olduğunu düşünüyordum.
11:53Pist ışıklarını görünce doğru olduğunu anladım.
11:56Buna vertiko diyoruz.
11:58Yani pilot her şeyi biliyor ama kendi kendine diyor ki, hayır ben vertiko değilim, ben normal uçuyorum.
12:04Ancak burada bulut içi bir uçuş var.
12:07Burada pilot bu hissi zaten düz müyüm, ters miyim anlayacak, kendi arasında istişare bile etmiyor.
12:14Kendisinin yukarıya doğru 45-50 derece açıyla tırmandığını düşünürken, 180 derece daireyi tamamlayarak lup atıyor.
12:22Yani yere doğru o hızla vuruyor.
12:24Burada görünen o.
12:25Peki hocam bu kaza kırım sürecinde durum nasıl işleyecek?
12:29Yani sağlıklı bir sonuç ne kadar sürede alabileceğiz?
12:33Şimdi uçağın bütün parçaları toplanıyor.
12:36Uçağın kuleyle olan konuşmaları şu an dinleniyordur.
12:39Uçağın tüm konuşmaları motor çalıştırdığı andan itibaren kulenin ve yaklaşıma kontrol iki ayrı yerde kayıtları alınıyor.
12:48Bu kayıtlar bir kurul tarafından, hava kuvvetlerinin belirlediği bir kurul tarafından şu an dinlendiğini tahmin ediyorum.
12:54Ayrıca uçağın içerisinde FDR dediğimiz Flight Data Recorder.
12:59Yani pilotun yapmış olduğu hareketi, piste girdiği andan itibaren ulaşmış olduğu sürati, uçtuğu yönü hepsini kaydeden bir FDR cihazı var.
13:10Bu cihazda tekrar kayıtlara bakıldığında 3-4 gün içinde hava kuvvetleri açıklar.
13:17Bu sivil uçaklar gibi değil, hava kuvvetleri bunu kendisi açıklar, çözer yani kendisinin bir kurulu var.
13:24Kurulda dinlerler, sonuca ulaşırlar.
13:27Eğer cihaz FDR çok açmayacak bir durumdaysa üretici firmaya gönderilerek çözülmeye çalışılır.
13:34Ancak kuleyle olan kayıtlar net olarak bugün dinlenir.
13:37Açık kaynaklardan diyorum, herhangi beva kuvvetlerinden bilgi almadım.
13:42Televizyon vesaire kayıtlarının gördüğüm kadarıyla pilot emerjense dekleri etmemiş, pilot uçaktan atlamamış.
13:49Şehidimizin naaşı uçakla birlikte.
13:52Patlama anıyla ilgili bir video var.
13:55Bu da direkt uçağın gökyüzüne doğru tırmanıyormuş gibi yere vurduğunu gösteriyor.
14:00Bu da verçik olayını daha net bir şekilde aklımıza getiriyor.
14:05Sayın Yeşilgil çok teşekkür ederiz.
14:08Tekrardan başımız sağ olsun.
14:10Sağ olun efendim, iyi yayınlar diliyorum.
Yorumlar