00:00Sa gitna ng mga bundok, nagkukubli ang isang dambuhalang eskultura.
00:09Mga palayang inukit sa gilid ng bundok.
00:13Ang batad rice terraces sa Ifugao.
00:20Makalipas ang ilang siglo, nananatili pa rin itong matatag.
00:25Kahit dinaanan na ng mga gera at sakuna.
00:30Mayroon daw kasi itong bantay, isang Diyos na nagmula sa ilalim ng lupa.
00:49Ang 73 taong gulang na si Moises, kinamulatan na ang buhay pagsasakarito sa batad.
00:56Minanapan niya ang bahaging ito ng palayan mula sa kanyang mga ninuno.
01:05Gamit ang mga lubid, pinapalayas nila ang mga ibon.
01:09Nagsimula na kasing mamunga ang kanilang mga tanim na palay.
01:12Kaya maghapon na ang kanilang pagbabantay.
01:24Pero hindi lang daw sila ang nagbabantay rito.
01:27Ang mga bulol na nasa pangangalaga ni Moises, isang pares.
01:48Ano ang magbantay dito sa bahay, pati palay ay papabantayan.
01:55Lagi namin malagaan mo, ilabas.
01:58Hindi pwede yung ilagaman sa kahon.
02:00Alaman ipatayo, hindi makahiga.
02:03Ayon sa paniniwala ng mga taga-ifugaw,
02:06ang mga bulol ay kumakatawan sa Diyos ng Kasaganaan ng Palay.
02:11Itong bulol po, ano po yung gamit po niya? Para saan po?
02:15Para sa ano, sabihin nilang rice god nila.
02:20Ang mga mambake.
02:21Ang mambake, kung sa ganitong mag-harvest,
02:26ipababa, kunin doon sa taas.
02:31Unti-unti nilang ibaba sa may step.
02:34Magbake-bake.
02:41Ayon sa alamat,
02:44noong unang panahon,
02:46may isang bulol mula sa ilalim ng mundo
02:48na naglakbay sa lupain ng mga tao.
02:52Nakarating siya sa Pugaw,
02:54isang payapang pamayanan sa kabundukan.
02:59Doon, umibig siya ng isang mortal
03:01at sila nagpakasal.
03:04Ang bulol ay pilay at hindi makalakad,
03:08ngunit dala niya ang biyaya ng lupa.
03:12Mula nang siya'y tumira sa komunidad,
03:14dumami ang mga alagang hayo
03:16at yumabong ang mga palay.
03:20Ang dating salat,
03:21naging masagana.
03:24Lumipas ang mga taon
03:26na sanay ang mga tao
03:27sa biyayang hatid ng bulol.
03:30Hanggang sa siya'y nakalimutan,
03:33nabaon din sa limot
03:34ang dala niyang mga biyaya.
03:38Labis itong dinamdam ng bulol
03:40kaya isang araw,
03:42gumapang siya palabas ng bahay
03:44at nagbaanod sa ilog.
03:47Wala ni isa ang nakapansin
03:49sa kanyang pagkawala.
03:50Mula noon,
03:56dumating na ang kamalasan sa bayan.
03:59Kumalat ang sakit
04:00at nalanta ang mga pananim.
04:03Noon lamang nila naalala
04:04ang bulol.
04:05Sa kanilang pagkahanap,
04:08nakita nila itong nakasabit sa puno.
04:11Ang mga sangay nakapalupot sa kanya.
04:14Mistulang yakap ng kalikasan.
04:17Humingi ang mga tao ng tawad.
04:19Nilapitan nila ito
04:20at inanayahang umuwi.
04:23Ngunit ang bulol,
04:25tumangging sumama.
04:25Hindi na ako babalik doon sa atin.
04:32Ganito na ang gawin ninyo.
04:35Kumuha kayo ng sanga ng kahoy na ito,
04:38dalhin ninyo pa uwi.
04:39Ukitin ninyo ayon sa aking anyo.
04:41At kapag isinasagawa ninyo
04:43ang mga ritual ng balay,
04:45lalo na tuwing anihan,
04:47ilabas ninyo at alayan.
04:50Gawin ninyo ang ritual para sa akin.
04:55Ayon kay Marlon Martin
05:03ng Save the Ifugaw Terraces Movement,
05:06mataas ang respeto
05:07ng mga sinaunang ifugaw noon
05:08sa mga bulol.
05:11Doon sa mga mitolohiya nga,
05:12the bulol would magically increase the rice.
05:17Kaya meron ding practice noon
05:18na hindi mo binibilang dapat yung rice bundle
05:20sa loob ng rice granary.
05:22Kasi it would be insulting the bulol daw na.
05:24And then yeah,
05:25how people respected the bulol
05:28in the olden days,
05:30na siya natawag na rice granary guardian.
05:34Lahat naman ng mga ninuno natin,
05:36lahat ng something that would enhance harvest,
05:38something that would bring about
05:39abundant harvest,
05:41ay dinedeify natin,
05:44ginagawa nating Diyos.
05:45Bukod sa pagpaparami ng ani,
05:48kaya rin daw ng bulol
05:49ang magpagaling ng sakit.
05:50One of the more common purpose actually
05:53of bulol is yung sa healing rituals.
05:59Most diseases na associated sa bone diseases,
06:03blood, deformities,
06:05ina-attribute yan na,
06:06ano, the curse of the bulol.
06:08That's when a lot of people,
06:11those who have bulols,
06:12would carve the bulol
06:13and perform tinagtag ritual
06:14or the bulol-making ritual.
06:17Kasi delikado yung, ano,
06:18yung curse ng bulol.
06:20Once napasaktan mo siya
06:22or may nakurse na dahan siya,
06:24ang effect nito sa mortals
06:26would be yung nang diseases na,
06:28ginagawa mo yun
06:29para gumaling yung tao.
06:31The bulol,
06:32these are deities
06:33from the underworld.
06:35Yung mga ifugao,
06:36it's an old religion,
06:38we have more than 2,000 gods,
06:40and the bulol
06:41is about one of them.
06:44It's a family, actually.
06:45It's a family of bulos.
06:46We don't have one bulol.
06:47Marami sila.
06:49Each area in Ifugao
06:50would have their own
06:51parang patron na bulol.
06:53So, kaya nga,
06:55since it's the origin
06:57of the Baku religion of the Ifugaos,
07:02dito yung concentration
07:03ng mga maraming bulol.
07:06Malaki ang naging epekto
07:08ng Kristyanismo
07:09sa pagbabago
07:10ng tingin ng mga tao
07:11sa kalaga ng bulol.
07:13But they're torn
07:14kasi ang instruction din
07:15sa kanila
07:16ng kanilang mga ninuno
07:17is ingatan nyo yan,
07:19you maintain it na, no?
07:20Hindi mo naman
07:21ma-perform na yung mga ritual
07:22kasi you're a good Catholic
07:23or you're a good Christian.
07:29Katoliko si Moises,
07:30pero hanggang ngayon,
07:32nagsasagawa pa rin sila
07:33ng ritual para sa bulol.
07:36Ito,
07:37kung magpata sila
07:38ng manok,
07:40yung dugo
07:41ng isang dalawang manok
07:42e,
07:43ito lang,
07:43ipa,
07:45ano,
07:45sa katawan nila,
07:48ilagay.
07:51Nakatay din yung manok,
07:52may ganun yung ano,
07:54katsiro,
07:54yung dugo,
07:55e,
07:55panta doon.
07:56Ikaapat na henerasyon
07:58na si Moises
07:58na tagapangalaga
07:59ng bulol.
08:01Kaya mahigpit
08:02ang pagbabantay niya rito.
08:04Inilalabas lang niya
08:05ang mga ito
08:06kung talagang kailangan.
08:10Mamangsan,
08:10e,
08:10gamitin namin,
08:11pero mangsan,
08:12hindi namin ilabas
08:13kasi takawin nila.
08:15Maraming magnakaw ngayon
08:17na ano,
08:17yung tungkol sa Antec.
08:19Ang tinaguri
08:20ang mga tagabantay
08:21ng kamalik,
08:22sila ngayon
08:23ang pinaka-iingatan.
08:24Ika-harvest po kayo,
08:27nilalabas niyo po?
08:29Oo.
08:29Kung ano,
08:30nilabas namin
08:31sa ganyan,
08:33pero pag,
08:34ano,
08:34kailangan bantayan namin.
08:36Kasi,
08:37kung matapos,
08:38e,
08:38itago,
08:39may magnakaw.
08:41So,
08:42kung makikitan yung
08:43kuma-antec,
08:45niispatan,
08:47kasi,
08:48maharang,
08:48ano,
08:49kung bayad yung ganyan na Antec,
08:51nakawin.
08:52Maraming nanakaw dito noon,
08:54yung tumahas ang presyon,
08:55yung Antec,
08:56yung bago-bago,
08:571970,
08:5972,
08:5970.
09:00Maraming nanakaw dito.
09:03Noong 2022,
09:06naging usapin
09:06ng isang bulol.
09:08Tatlong talampakan bulol
09:09ang isinubasta sa Paris.
09:12Nabenta ito
09:13sa halagang
09:14630,000 euros
09:15o katumbas
09:17ng 36 million pesos.
09:19Napagalamang mula ito
09:21sa koleksyon
09:21ni Henry Otley Bayer,
09:23na tinaguri
09:24ang father
09:24of Philippine Anthropology.
09:26Siya rin
09:26ang nagtayo
09:27ng Department of Anthropology
09:28sa University of the Philippines
09:30noong 1914.
09:32Nagsimula ro'y
09:33kumunti
09:34ang bilang
09:34ng mga bulol
09:35sa Ifugao
09:35noong panahon
09:36ng mga Amerikano.
09:38Sa unti-unting
09:39pagkawala
09:39ng mga bulol
09:40sa lugar,
09:41unti-unti rin daw
09:42nawawala
09:42ang kahulugan nito
09:44sa kanilang kultura.
09:45If you ask
09:47these collectors,
09:47if you ask
09:48kung sino yung mga
09:48nagbebenta na
09:49kung anong ibig sabihin
09:51ng bulol
09:51o kung ano man lang
09:52yung significance
09:53nito sa mga Ifugaos,
09:54hindi nila alam.
09:57Dito sa
09:58National Museum
09:59of Anthropology,
10:00makikita
10:01sa kanilang koleksyon
10:02ang iba't-ibang
10:03mga bulol.
10:04May mga nakaupo,
10:06nakatayo,
10:07at may tila
10:08sumasayaw pa.
10:10Ang ilan
10:10sa mga ito,
10:12may buhok pa
10:12ng tao.
10:13Dancing Bulol
10:14of Kiyangan
10:15may mga prestige
10:17rituals dito
10:17sa Kiyangan
10:18that leads
10:19ultimately
10:20to the Hagabi.
10:21Sa pag yung mga bata,
10:23we have
10:25the balihong ritual.
10:26It's something
10:27that you perform
10:28pag siguro
10:29mga
10:29before
10:30the child
10:31reaches puberty.
10:33So parang
10:34he or she
10:35is spiritually
10:35married to a bulol.
10:37Lahat daw
10:42ng narito
10:43ay donasyon
10:44sa museyo.
10:45Ang pinakamatagal
10:46sa kanilang koleksyon,
10:481903 pa
10:48napunta
10:49sa kanilang
10:49pangangalaga.
10:51Maraming factors
10:52that would affect
10:52kung ano yung style
10:53ng bulog.
10:54The purpose
10:55of the ritual,
10:56the individual
10:57style
10:57ng carver,
10:58and then of course
10:59regional preferences.
11:02Bukod sa mga museum,
11:04sa mga souvenir shop
11:05na karaniwang makikita
11:07ang mga bulol.
11:08Ibinibenta ito
11:09na pandekorasyon
11:10at binibili
11:12bilang simbolo
11:13ng swerte
11:13o dahil sa ganda
11:15ng disenyo.
11:16Ngunit madalas,
11:18hindi na naipapaliwanag
11:19ang mas malalim
11:20itong kahulugan
11:21at kasaysayan.
11:23Unang-una,
11:24siyempre,
11:25nawawala yung meaning,
11:27yung cultural context
11:28ng bulol mismo.
11:30Nade-demote siya
11:31as ano lang,
11:32pang-esthetics lang.
11:35May ethnic appeal
11:36yung bahay mo.
11:37Nawawala yung context
11:39ng kahalagahan
11:40ng bulol
11:41pag yung ginagawa mo
11:43siyang commercial.
11:50Bahagi ng advokasya
11:51ni NaMartin
11:52ang hikayatin
11:53ang mga natitirang
11:54taga-ifugaw
11:55na mayroon pang mga bulol
11:57na ipagpatuloy
11:59ang pagpapahalaga
12:00at paggamit
12:01sa mga ito.
12:02Yung advokasi
12:03rin naman namin
12:03is for as long as
12:04there are people
12:05who are still
12:06doing it
12:08the Ifuga way,
12:10ay sinasuportahan namin.
12:12Pero dapat holistic
12:13din yung ano mo,
12:14na hindi yung para lang,
12:15oh may turista tayo,
12:16magperform tayo
12:16ng harvest ritual
12:19para mailabas
12:20yung mga bulol.
12:20Of course not.
12:22Kasi I find it also,
12:24ano,
12:24yung hypocrisy na yan,
12:26offensive actually
12:28sa culture din yan.
12:29Maraming pa kaming gumagamit
12:32na yan.
12:33Of course I feel happy
12:34kasi at least may naiiwan
12:35pa sa mga
12:36practices namin.
12:53Maraming na raw lumapit
12:54kay Moises
12:54para bilhin
12:55ang kanyang mga bulol.
12:56Ang bulol kasi
12:57ng kanilang pamilya.
12:59Tinatayang na
13:00sa mahigit
13:01300 taon na
13:02ang tanda.
13:04Maraming nakupanta dito
13:05nga kunin.
13:06Sabi nila nga,
13:07basta ibenta ko dun.
13:10Kung
13:10pinta,
13:11diyan
13:11ibigay ko yung
13:13sinabi mo nga
13:14labor.
13:16Ayaw kong binigay.
13:18Ngunit pangamba ni Moises
13:22na balang araw,
13:23maglaho rin
13:24ang mga bantay
13:24ng kanilang kamalik.
13:27Sa kabila
13:27ng pag-aalala,
13:29pinipili pa rin
13:29niyang magpatuloy,
13:31bantayan,
13:32alagaan,
13:33at buhayin
13:34ng alaala
13:35ng mga bulol.
13:37Sabi ko nga,
13:38nabalik,
13:39basta kung
13:40pwede kong
13:41gusto kong ibenta,
13:42ibenta ko.
13:43Tatagomit lang dun,
13:44nga hindi
13:45kung wala nang
13:46magbantay,
13:46diyan ang problema.
13:48Lalo kung
13:48mati ka yung mga dalawa,
13:51wala na.
13:51Yung mga bata,
13:52hindi nila alam
13:53ano diyan,
13:54basta kaso.
14:17Iung mga tuli in non,
14:20pa maka yung mga dalawa,
14:22katungale,
14:22suko sami mga dalawa.
14:23rosan RESou
Comments