00:00Bu ülkelerde yaşayan topluluklar bu kültürün bir parçası.
00:06Alışkınlar aslında.
00:07Endonezya'dan başlayıp Şili'ye kadar o bölgede yaşayan herkes bütün doğal afetlere alışkın.
00:13Evet. Dünyadaki depremlerin %90'ı burada oluyor.
00:17Çünkü hareketsiz gibi gördüğümüz şu pasifik, kıta benzeri bir yer kabuğu çok hareketli.
00:27Bizim kuşağa göre çok hareketli ve o yüzden sık ve büyük depremler oluşturur.
00:35Özelliği bu.
00:36Bakın saydığınız hepsi 9'un üzerinde.
00:38Bu ne demek?
00:39Bizde böyle bir deprem olmaz.
00:41Bu büyüklükte bir deprem olmaz.
00:43Mümkün değil.
00:44Olmasın zaten.
00:45Evet. En büyük deprem 8'i geçmez bizde.
00:49Dolayısıyla farklı bir kuşaktan söz ediyoruz.
00:53Ama tabii gerek deprem onun yanında tsunami'ler de çok tehlikeli.
00:59Peki mesela diyorsunuz ya en büyük deprem bizde 8'i geçmez diye.
01:04Neden?
01:05Mekanizma gereği.
01:07Burada...
01:08Buradaki fay hatlarıyla bizdeki fay hatlarının farklı olması tebebiyle.
01:12Çalışma sistemleri, mekanizmaları çok farklı.
01:15Çünkü bu denizin altında şöyle söyleyeyim.
01:19Bakın şu parmağımla gösterdiğim şurası Kamçatka Yarımadası.
01:24Daha doğrusu şöyle çizdiğim doğrultuda Japonya'ya doğru da aşağı doğru giden bir hendek sistemi var.
01:33Lineer, çizgisel bir hendek sistemi var.
01:37Bu hendek sistemi 11 bin metreye kadar varan Mariana çukurunda ki dünkü depremin olduğu Kamçatka Kurul çukuru var.
01:48Burası da çok derin.
01:49Bu çukurluklar tesadüf değil.
01:52Bir kıtanın diğerinin altına daldığı, dokunduğu yerdeki çukurluklar burası yaratıyor depremi.
01:59Yani bizde böyle bir sistem yok.
02:01Şunu da merak ediyorum.
02:03Mesela bizde Kahramanmaraş merkezli depremde, Kahramanmaraş'ta oldu ama 11 ilimiz birden bu depremden etkilendi.
02:11Şimdi burada yine bölgeye yakın birçok nokta var ama en çok Japonya etkilendi.
02:16Hawaii, Tayvan, Filipinler, Endonezya aslında aynı hat üzerindeler.
02:20İşte Alaska, Kanada niye oralara bir şey olmadı?
02:23Ya da 8,8 denizden olması sebebiyle mi ne kadar sürdü ve aslında bölgenin dinamiğiyle mi alakalı bir durum bu?
02:32Bölgenin dinamiğiyle ilgili bir durum.
02:35Eğer Kamçatka'da değil de Japonya'da olsaydı bir deprem ya da Şili'de olsaydı veya Kaliforniya açıklarında olsaydı bu deprem üreticiye tsunami'nin hareketi farklı olacaktı.
02:46Birincisi tsunami, kıtalar arası hareket edebilen, binlerce kilometre yol alan tehlikeli bir dalga.
02:55Nitekim, fakat buranın bir iyi tarafı var, erken uyarı sistemi var.
03:02Havaide değil mi? Japonya'da zaten.
03:04Evet, yani bütün pasifik ülkelerini anında uyarabiliyor.
03:09Mesela önce Japonya'ya geleceği, kaç saatte geleceği ve ne kadar yüksek olacağını önceden biliyorlar.
03:16Bu tsunami için geçerli değil mi? Yanlış anlaşılmasın.
03:19Bir, deprem uyarı sistemi var. İki, tsunami uyarı sistemi var.
03:24Şimdi Japonya'da olan tsunami'nin uyarısını Havai elbette saatler öncesinden alabilir ama tsunami uyarısını.
03:31Deprem uyarısını da alabiliyor mu?
03:32Deprem uyarısını da alabilir.
03:34Peki aynı süre mi? Yani şunu diyebiliyorlar mı?
03:36Yok, aynı süre değil.
03:378 saat sonra deprem gelecek.
03:38Hayır, hayır. Aynı süre değil.
03:39Böyle bir şey yok değil mi? Dünyanın hiçbir yerinde böyle bir sistem yok değil mi?
03:42Yok, öyle bir sistem yok.
03:44Fakat depremi önceden söylemeyi şuradan biliyoruz.
03:50Depremde çeşitli dalgalar yayılıyor.
03:52Önce bir zararsız, önce dalgalar kayıt cihazlarına geliyor.
03:55Bu sismik dalgalar dediğiniz mi?
03:56Evet, sismik dalgalar.
03:58Önce biri geliyor zararsız ama.
04:00Onu alet öğrendiği anda ikinci dalganın geleceğini biliyor.
04:04Aradaki süre Pasifik'te birkaç dakika olabiliyor.
04:08Bizde o kadar zamanımız yok.
04:10Mesela Marmara için bu 5-10 saniyeye geçmez.
04:13Evet, bize saniyelik geliyor o alarmlar.
04:15Ve o zaman süresinde ne yapabilirsiniz?
04:19Ama mesela geçen yıllar içerisinde Meksika'da bir erken uyarı verildi.
04:253 dakikaları vardı.
04:26Bakın 3 dakika içerisinde hem tsunami'den hem de depremden kurtulma durumunuz olabilir.
04:33Buradaki erken uyarı sistemi Endonezya'da yoktu.
04:38Bakın Endonezya'da 2004 yılında hem büyük bir deprem oldu hem tsunami oldu.
04:44230 bin kişi öldü.
04:45Japonya'da da 2011 yılında bir tsunami gerçekleşti.
04:49İkisini de açıklayayım.
04:50Endonezya'da...
04:51Farkı neydi hocam?
04:52Şöyle, Endonezya'da erken uyarı sistemi yoktu.
04:55Gelişmemiş ülkelerin olduğu yer.
04:57Oradan Afrika'ya gitti, Sri Lanka'ya, Hindistan'a gitti.
05:00230 bin kişi öldü.
05:02Şimdi dahil edildi bu erken uyarı sistemi.
05:06Japonya'da da çalışmadıkları yerden sordular diyebilirim özetle.
05:13O tsunami duvarlarına çok güveniyorlardı.
05:17Onu dalgaların aşamayacaklarını düşünüp erken uyarı sisteminde bile hareket etmediler.
05:22Ve böylelikle 20 bine yakın insan hayatını kaybetti.
05:27Bu nedenle.
05:29Ve o sahneleri hatırlarsınız videoları var.
05:32Korkunç sahneler.
05:34Şimdi artık o duvarların çok faydalı olmadığı düşünülüyor.
05:39O duvarlar...
05:40Mesela gün Japonya bir teyakkuzdaydı.
05:43Vali, işte devleti etkilileri falan herkes şöyle bir uyarı yaptı.
05:48Yüksek katlara çıkın.
05:49Evet.
05:50Yüksek katlarda bekleyin.
05:52Tüm Japonlar dün yüksekteydi.
05:55Yani saatlerce...
05:55Evet.
05:5540 metrenin üstüne.
05:56Saatlerce en üst katta sığındılar.
06:00Evet.
06:00Japonya.
06:01Deliki hala devam ediyor mu?
06:02Hayır.
06:03Devam etmiyor.
06:04Japonya'ya 1,5 metre yüksekliğinde dalgalar geldi.
06:08Ama çok etkili olmadı.
06:11Erken uyarı sistemi işe yaradı.
06:12Aksi taktirde dalganın yüksekliğine çok takılmamak gerekiyor.
06:18Yani 20 metre olması değil.
06:20Bazen 1 metrelik dalga bile öldürücü olabilir.
06:22Peki tsunami olması için illa öncesinde deprem mi olması gerekiyor?
06:26Yoksa tsunami kendiliğinden gelen bir felakette olabilir mi?
06:29Birkaç sebebi var.
06:30Başlıca sebebi depremler.
06:33Ama onun dışında bu denizin tabanında dev heyelanlar olabilir.
06:38Bu sarsıntıyla birlikte bu heyelanlar yine tsunami yaratabilir.
06:43Nükleer testler tsunami yaratabilir.
06:46Bir de gök taşı düştüğü zaman dev tsunami'ler yaratabilir.
06:51O dalgalar da çok yüksekti Şükrü Hocam.
06:541 ila 3 metre arasında değişti boyları.
06:56Bunun şiddetiyle ilgisi var değil mi?
06:58Tabii.
06:59Şöyle tsunami kıyı dinamiklerine göre çok değişken bir şey.
07:058,8 değildi.
07:076,8 olsaydı o dalgaların boyu daha mı az olacaktı?
07:10Daha az olabilirdi.
07:12Ama biraz da kıyıların tabiatına bağlı.
07:15Mesela Amerika kıyıları şanslı.
07:17Çünkü Kamçatka'nın depremleri Havai dışında hiçbir yere uğramadan direkt gelecek.
07:23Çok üniform bir hareket.
07:26Ama Japonya, Tayvan, Filipinler, Endonezya'ya doğru giderken bakın yüzlerce binlerce ada var.
07:33Tsunami giderken yön değiştirebilir.
07:36Çarptığı anda gidiş yönü değişir.
07:39Bir koya girer.
07:41O koya girdiği zaman dalgalar yükselebilir, büyük zararlar verebilir.
07:45Çok değişken sinsi tarafları var.
07:48Direkt temas ettiği Havai.
07:50Evet.
07:52Havai'de de biliyorsunuz Havai takım adaları volkanik adalar.
07:57Sıcak noktalar dediğimiz İngilizce'de hotspot dedikleri noktalar burası tamamen volkanik.
08:03Ortalarında da tepelik yerler var.
08:06Dolayısıyla halkın kıyılardan yüksek yerlere çıkması bir kurtuluş çaresidir yani.
08:12Bakın burada da Japonya galiba değil mi?
08:15O esnada oldu ki denizde birisi oldu.
08:17Kurtuluş şansı sıfır öğrendi.
08:19Var.
08:21Mesela gemi varsa kıyıya gelmek yerine depremden sonra açık denize gittiği zaman hiçbir şey olmaz.
08:28Çünkü o Pasifik okyanusunun tam ortasında dalga yükseklikleri yok.
08:33O kadar az ki.
08:34Öyle mi?
08:35Tabii.
08:35Ters yöne gidecek yani.
08:38Her zaman denizin ortası hem depremde hem tsunami'de en güvenli yerdir.
08:43Bu Marmara için de geçerli.
08:45Mesela hepimizde şöyle bir algı olur.
08:46Kıyıya ne kadar yakınsak o kadar kurtuluruz.
08:50Çünkü tsunami'nin kıyı dalgasıdır.
08:53Şöyle işliyor sistem.
08:55Açıkta oluşan dalganın hızı jet uçağın hızıyla.
08:58O fiyat yüzücüsü bile olsak kurtulamayız herhalde.
09:01İmkansız tabii imkansız.
09:03Çünkü çok şiddetli dalgalar.
09:06Kıyıda derinlik az olduğu için fren yapıyor dalga.
09:11Böylelikle yükseliyor.
09:14Yani yükselmesi dalgaların yükselmesi oradan.
09:17Bu konu biraz bana tuhaf geliyor balinaların vurulması.
09:22Sadece dalgalardan mı yoksa depremde bizim hissetmediğimiz frekansla dalgalar var.
09:31Acaba bu frekanslar hayvanları etkiliyor mu?
09:35Yani denizde yaşayan canlıları etkiliyor mu?
09:37O tartışma konusu.
09:38Oklar da karaya vurmuştu dün.
09:40Bence o büyük bir depremin frekanslarından çok rahatsız olmuş olabilirler.
09:47Çünkü büyük bir sarsıntı bence bununla da ilintili olabilir.
09:52Hayvanların davranışlarıyla depremler arasındaki ilişki akademik olarak da çalışılıyor.
Yorumlar